Oqaasiliortut ataatsimiinnerat

Transkript

1 Oqaasiliortut ataatsimiinnerat Pingasunngorneq, oktobarip 8-anni 2014, nal Oqaasileriffimmi. Peqataasut: Carl Chr.Olsen, Eva M.Thomassen aamma Katti Frederiksen. Peqataasinnaanatik nalunaartut: Stephen Heilmann aamma Karl Møller Allatsi: Katti Frederiksen Oqaluuserisat: 1) Tikilluaqqusineq aamma ilisimatitsissutit. Oqaluuserisassat ataatsimik saaffiginnissummik pædagogisk kompetencemut tunngasumik ilaneqarlutik oqaluuserisassat akuerineqarput. Punkt 4 tassaalerpoq saaffiginnissummut pædagogisk kompetencemut tassungalu assingusunik taaguutinut tunngasoq. Oqaluuserisassat taamaaseriarlugit siulittaasoq tikilluaqqusivoq, ilisimatitsissutigalugulu KF meerartaarnerminut atatillugu sulinngiffeqangajalersoq, taamaattumillu aamma suliassat inaarsagassat eqqarsaatigalugit qaammatip naannginnerani Oqaasiliortut ataatsimeeqqittariaqarnerat eqqaavaa. Tassani suliat inaarsagassat saniatigut suliat ingerlaqqittussat, soorlu aatsitassarsiornermi taaguutit, ordbogilerineq, killiffilersuutit suliarinerat allallu aamma eqqartorneqarumaassallutik. CCO ukiup naanerani soraarninngornissaa pillugu Oqaasiliortut ilisimatinneqarput, tassanilu aamma eqqaaneqarpoq Oqaasiliortuni ilaasortassat nutaat ukiup nutaap aallartinnerani toqqarneqarumaarnerat. Tassani pingaartinneqarpoq Oqaasiliortut suliaasa ingerlateqqinneqarnissaat, pingaartumik assigiissaarilluni oqaatsinik taaguutinillu atuinissaq eqqarsaatigalugu oqaatsit Oqaasiliortut akuerisaasa atugassaanerat erseqqissaatigiuarneqartariaqartoq oqaatigineqarpoq. 2) Kingullermik ataatsimiinnermit imaqarniliap akuerineqarnera. Kingullermik ataatsimiinnermit imaqarniliami allassimasut marluk uterfigeqqinneqallatsiarput, tassaasut oqaatsimut aattorpaa-mut tunngasoq kiisalu bevaringsværdig-ip fredet-illu kalaallisut oqaasertaasa erseqqinnerusumik aalajangersaaffigineqartariaqarnerannut tunngasumik oqaaseqaatit. Taakkua oqaluuserisat ataatsimiinnissap tullissaanut ilannguteqqinneqarnissaat kissaatigineqarmat taamaaliortoqassasoq isumaqatigiissutaavoq. 3) Saaffiginnissutit a) Naasut, iviit orpikkallu taaguutaat Taaguutit Ilinniusiorfimmit suliassanngortinneqartut pillugit aalajangikkat

2 isummerfigisallu quppernerni kingullerni qimerloorneqarsinnaapput. Taamaattoq suli ilaqarput isummerfigineqanngitsunik, taakkua misissoqqilluariarlugit ataatsimiinnissamut tullermut ilanngunneqaqqissapput. Maannamut akuerisatut aalajangiunneqartut makkuupput: aks- frytle alger alm.røllike almindelig syre arktisk hønsetarm arktisk- pil bidende ranunkel blæretang blågrå- pil buletang dun- birk dværg- birk engkarse eng- rapgræs fjeld- festgræs fjeld- gulaks fjeld- karse fjeld- rapgræs fuglegræs hultang hårtang krybende annelgræs laplands- rørhvene liden stenurt mangeblomstret frytle mose- star næb- star polar- kæruld rundbladet rhizom- gøgeurt salt- ensian smalbladet kæruld sne- ranunkel sort star stilk af vingetang strand- kamille sukkertang tang tospirende pileurt treblomstret frytle tundra- pil vingetang ivigaasaq nakangasulik quajaatit (qass) sikkersorpalik seernaasaq qaqortuaraq Issittup orpigaa inneruulaaraq equutit orpigaq equutit sapangaasat avaalaqiakulooq avaalaqiaaraq kaarsi isugutasumiittoq narsatsiaap ivigaa panertup ivigaa ivigaasaq (kajuaartumik nooqutilik) kaarsi qaqqarmiu ivigaq qatsissormiu pukulungiaq putoortut nujaasat (qass) ivigaq tarajulimmiu siorpaalungasoq tullerunnaaraq ivigaasaq sikkersorpalik masarsuup ivigaasaa Kujataata ivigaasaa Issittup ukaliusaa milalinnguaq pilikkiusaq ukaliusaq inneruulaaraq isugutammiu Ivigaasaq qernaluttoq qanallak qaqortukulooq uisuk qeqquaq, qeqqussat quperluusap naanii ivigaasaq pingasoqiusanik sikkersulik orpigaq masarsummiu sulluitsoq

3 b) Erik Fleischerimit saaffiginnissut Saaffiginnissutigineqarpoq uparuarneqarluni oqaaseq Oqaasiliortut akuerisimasaat pinerlutsaaliuineq, tassaasussaanerarneqarluni: pinerluttaaliuineq. Saaffiginnissut siullermik Oqaasiliortuni ataatsimiinneranni kingullermi (19.sept 2014) eqqartullatsiarneqarpoq. Uiguutip TSAALI-p atorneqarnera uani pineqarpoq, nagguimmut oqaluutaasumut ikkutaq. Oqaatsit allat taamatut pissusillit tassaapput: allanngutsaalivaa, tammatsaalivaa, tikitsaalivaa, pitsaaliuineq il.il. Pinerlutsaaliuineq oqaaseq malillugu aatsaat 1990-ikkut aallartittut atorneqartillugu siumugassaavoq, tamannali sioqqullugu amerlanertigut pinerluttaaliuineq atorneqarnerusarluni. ORDBOGEN malillugu aamma ima allaqqavoq: pinerluttaalisitsisut t qass politiet Ordbogeeraq aamma malillugu oqaaseq assingusoq atorneqarpoq: pinerdlitsailivâ = pinerlitsaalivaa Taassumunnga pinerlitsaalivaa-mut taputartuunneqarsimasutut aallartissimasinnaavoq, naluara, kisianni tassa Oqaasiliortut septembarip 22-anni 2010 akueraat taaguut [Kalaallit Nunaanni] Pinerlutsaaliuinermut Siunnersuisoqatigiit, taassumalu naalisaataa PiSiu. Taamaattumik uparuaat allanngortinneqassappat Oqaasiliortut kisimik allanngortissinnaavaat. Uiguutit TSAALI-p aamma TTAALI-p siornatigut qanoq nalunaarneqartarsimanera CCO-p misissuataarsimavaa, Kleinschmidtip ima nalunaarsimavaa: [t]saali, Bergslandillu: t(s)saali-mik nalunaarsimallugu. Oqaatsittaaq isumaata assigiinngissinnaanera eqqumaffigeqquneqarpoq, imaassinnaammat a)pinerlunnaveersaartippaa, aappaattullu b) pinerluffigineqartinnaveersaarpaa. Oqaaseqatigiinnimi qanoq allaqqanera malillugu paasineqartussaavoq, taamaattoq uiguutit taakkua arlaannaat atorneqartussaasutut oqaatigineqassappat tamanna kukkunertut oqaatigiuminaatsutut nalilerneqarpoq, tassami ineriartorneq Kleinschmidtip nalaanili aallartilereersimavoq. Per Langgård aamma uiguutit TSAALI vs. TTAALI pillugit allattuisimalluni ilanngunneqarsinnaasunik nassiussaqarpoq. Kleinschmidtip nalaani (1871) TSAALI taamaallaat atorneqarsinnaasimavoq nagguinnut ersiutinik naanilinnut kiisalu schwa-nik naanilinnut, Ordbogeeqqamit assersuutit: pinerlitsaalivaa pitsailivâ

4 Kisiannili Jonathan Petersenip nalaanili (1951) makkua nalunaarsugaataalereersimapput: sullatsaalivaa píngitsailivâ aserutsaalivaa allanngutsaalivaa tikitsaalivaa tikitsaalivaa tammatsaalivaa Saaffiginnittumit tunngavilersuutigineqartut ajoraluartumik atorsinnaanngillat arlalinnik peqquteqartumik. Siullertut naaneq TTUQ uiguummut pineqartumut attuumassuteqanngimmat, taamaattumillu assersuutit makkua atorsinnaanatik: *pinerlutsoq, *qimutsuitsut aamma *aserfallatsoq. Aappaattut taasariaqarpoq ukiut taamak amerlatigisut ineriartorneq uiguummillu allanngorartitsinerit atorneqartut pereernerisigut tupinnanngimmat taamatut ullumikkut paarlagaallugillusooq, ilaatigullu sumiorpaluutit ilaanni annertunerusumik, atorneqartarneri; ass.pinerlutsaaliuineq pinerluttaaliuineq aamma aserfallatsaaliuineq aserfallattaaliuineq il.il. c) Hovedordklasse il.il. Taaguutit matumani eqqartugassat tullissaanimut akuerineqartussanngorlugit piareersarneqassapput. Tassani CCO-p siunnersuutigaa hovedordklassimut kalaallisut taaguut piukkussani tassaasoq: oqaatsit immikkoortinneri. d) vits, joke aamma gæt og grimasse kalaallisut Oqaasiliortut aalajangigaanni taakkua ima oqaasertaqarput: Vits, joke tassaavoq [oqaluttuaq] quiasaarut Gæt og grimasse tassaavoq ussersorluni nalorsitsaarineq e) fri proces kalaallisut taaguutaa Siusinnerusukkut taaguummik matumani saaffiginnittoq ilisimatinneqarpoq fri proces kalaallisut Oqaasileriffiup katersaataani ima oqaasertalerneqarsimasoq: pineqartumut aningaasartuutaanngitsumik eqqartuussivikkoortitsineq.

5 Oqaasiliortut ataatsimiinnerminni siusinnerusukkut akissusiaq akuerisinnaavaat, taamaattoq oqaaseqatigiit aamma qanoq allaqqaneri apeqqutaallutik una atorneqarsinnaasunngortippaat: suliassanngortitsisumut aningaasartuutaanngitsumik eqqartuussivikkoortitsineq Taakkua tamarmik paatsoornanngitsumik atorneqarsinnaasutut oqaatsit akuerisat allattorsimaffiannut ilanngunneqassasut aalajangiunneqarpoq. 4) Pædagogisk kompetence allallu taaguutit Ataani allaqqasut aalajangiunneqarput: kompetence piginnaasat pædagogisk kompetence atuartitsisinnaatitaaneq pædagogikum kandidat atuartitsissuteqarsinnaanermik ilinniartoq pædagogikum ilinniaqqiffinni atuartitsissuteqarsinnaaneq fagdidaktiske baggrund ilinniartitsissutip siunertaanik isumaanillu tunuliaqutaqarneq undervisningskompetence ilinniartitsinermik piginnaaneqarneq faglig kompetence atuartitsissutinik nalunngisaqarneq Taakkua qulaani aalajangiunneqartut tunngavigalugit ordbogini naqqiissutaajumaartussat aamma nalunaarsoneqarput. Inussiarnersumik inuulluaqqusilluta Carl Chr. Olsen Siulittaasoq Katti Frederiksen Allatsi

6 Alm.røllike Sikkersorpalik (Ilinniusiorfimmit siunnersuut) Sikkersorpalik AKUERINEQARPOQ Almindelig syre Seernaq amilimaanik pilutalik (Ilinniusiorfimmit siunnersuut) Seernaq (Nunatta naasui, qupp.90) Seernaasaq AKUERINEQARPOQ

7 Arktisk hønsetarm Qaqortuaraq (Ilinniusiorfimmit siunnersuut) Qaqortuaraq meqqulualik = Fjeld-hønsetarm (Nunatta naasui, qupp.87) Qaqortuaraq ulloriaasangasoq = Tregriflet hønsetarm (Nunatta naasui, qupp.86) Qaqortuaraq AKUERINEQARPOQ Bidende ranunkel Sungaartuaraq killavaartunik pilutalik (Ilinniusiorfimmit siunnersuut) Sungaartuaraq = dværg-ranunkel (Nunatta naasui, qupp.138) sungaartuaratsiaq = Laplnads-ranunkel (Nunatta naasui, qupp.139) Inneruulaaraq AKUERINEQARPOQ

8 Fuglegræs Ulloriaasannguaq (Ilinniusiorfimmit siunnersuut) Pukulungiaq (Ordbogen) Atuakkami Nunatta naasuini pukulungissat tassaapput aamma quperluusap naanii/tospirende pileurt, allatorluinnaq isikkullit. Pukulungiaq AKUERINEQARPOQ Koralrod Ikualamaqqat (Ilinniusiorfimmit siunnersuut) AALAJANGIISOQANNGILAQ, paaserusunneqarpoq sooq ikualamaqqat siunnersuutaasimanersoq.

9 Liden stenurt Tullerunnaaraq (Ilinniusiorfimmit siunnersuut) Lodden stenurt = tullerunnakkuluk (Nunatta naasui, qupp.126) Tullerunnaaraq AKUERINEQARPOQ Mælke-dueurt Qaqqorissunnguaq (Ilinniusiorfimmit siunnersuut) Pukulungiaq (Ordbogen) Apeqqusernartoqartinneqarmat AALAJANGIISOQANNGILAQ

10 Rundbladet rhizom-gøgeurt Milalinnguaq (Ilinniusiorfimmit siunnersuut) Gøgeurtfamilien = isigammaasat (Nunatta naasui, qupp.38) Milalinnguaq AKUERINEQARPOQ Salt-ensian Tunguusannguit (Ilinniusiorfimmit siunnersuut) Latin: Gentiana detonsa Stjerne-ensian = tungujortutsiaq Pilikkiusaq AKUERINEQARPOQ

11 Sne-ranunkel Sungaartoq isugutammiu (Ilinniusiorfimmit siunnersuut) Dværg-ranunkel = sungaartuaraq (Nunatta naasui, qupp.138) ranunkler (fællesbetegnelse for familien) sungaartuaqqakkut Kujataarmiut inneruulaqqamik taassagaluarpaat. Inneruulaaraq isugutammiu AKUERINEQARPOQ Strand-kamille Qaqortukulooq (Ilinniusiorfimmit siunnersuut) Qaqortukulooq AKUERINEQARPOQ

12 Engkarse Kaarsi masarsummiu (Ilinniusiorfimmit siunnersuut) Kaarsi masarsummiittartoq (Nunatta naasui, qupp.106 aamma Naasut Gudrun Pedersenimit, qupp.43) Kaarsi isugutasumiittoq AKUERINEQARPOQ Fjeld-karse Kaarsi qaqqarmiu (Ilinniusiorfimmit siunnersuut) Kaarsi qaqqamiittartoq (Nunatta naasui, qupp.105) Kaarsi qaqqarmiu AKUERINEQARPOQ

13 Kirtel-birk Avaalaqiaq unnguusalik (Ilinniusiorfimmit siunnersuut) Dværg-birk=Avaalaqiaq (Nunatta naasui, qupp.96) Misissoqqinneqalaassaaq vorte-birkimik aamma taaguuteqarnersoq AALAJANGIISOQANNGIKKALLARPOQ Tundra-pil Orpigaq (seeq) masarsummiu (Ilinniusiorfimmit siunnersuut) Orpigaq, Seeq (Nunatta naasui, qupp.98) Orpigaq masarsummiu AKUERINEQARPOQ Ilanngullugit uku akuerineqarput: blågrå-pil = orpigaq dun-birk = avaalaqiakulooq dværg-birk = avaalaqiaaraq

14 Arktisk-pil Issittup orpigaa (Ilinniusiorfimmit siunnersuut) Arktisk pil (Nunatta naasui, qupp.98) Issittup orpigaa AKUERINEQARPOQ Aks-frytle Ivissuaq nakangasulik (Ilinniusiorfimmit siunnersuut) Varde-frytle = Ivissuaq nukerualik (Nunatta naasui, qupp.33) Ivigaasaq nakangasulik AKUERINEQARPOQ

15 Fjeld-gulaks Ivigaq kajuaartumik nooqutilik (Ilinniusiorfimmit siunnersuut) Ivigaasaq (kajuaartumik nooqutilik) AKUERINEQARPOQ Smalbladet kæruld Ukaliusaq tukattoq (Ilinniusiorfimmit siunnersuut) Polar-kæruld = Ukaliusaq (Nunatta naasui, qupp.31) Oqaasiliortut aalajangigaat: Polar-kæruld = Issittup ukaliusaa Smalbladet kæruld=ukaliusaq Oqaasiliortut siornatigulli akuerisaat atuinnarneqassapput: Polar-kæruld = Issittup ukaliusaa Smalbladet kæruld=ukaliusaq

16 Laplands-rørhvene Siorpaalungasoq (Ilinniusiorfimmit siunnersuut) Latinerisut: Calamagrostis lapponica Krat-rørhvene = siorpaaluk, stivtoppet rørhvene = siorpaaluk qerattaarissoq Siorpaalungasoq AKUERINEQARPOQ Sort star Ivigaasaq qernaluttoq (Ilinniusiorfimmit siunnersuut) Blank star = ivigaasaq qillaaluttoq (Nunatta naasui, qupp.18) Rank-star = ivigaasaq qerattaarsissoq (Nunatta naasui, qupp.19) Mose-star = ivigaasaq masarsummiittartoq (Nunatta naasui, qupp.20) Bue-star = ivigaasaq qatsissumiittartoq (Nunatta naasui, qupp.21) Norsk star/fjeld-star = ivigaasaq isugutattumiittartoq (Nunatta naasui, qupp.22) Steppe- star = ivigaasaq panertumiittartoq (Nunatta naasui, qupp.23) Blank star = ivigaasaq qillaaluttoq (Nunatta naasui, qupp.24) Ivigaasaq qernaluttoq AKUERINEQARPOQ

17 Næb-star Kujataata ivigaasaa (Ilinniusiorfimmit siunnersuut) Latinerisut: Carex rostrata Kujataata ivigaasaa AKUERINEQARPOQ Mangeblomstret frytle Ivissuaaraq sikkersorpalik (Ilinniusiorfimmit siunnersuut) Småblomstret frytle = ivissuaq sikkersuaralik (Nunatta naasui, qupp.32) varde-frytle = ivissuaq nukerualik (Nunatta naasui, qupp.33) Ivigaasaq sikkersorpalik AKUERINEQARPOQ

18 Treblomstret frytle Ivissuaaraq pingasunik sikkersulik (Ilinniusiorfimmit siunnersuut) (Nunatta naasuiniinngilaq) Assitaqanngilaq Ivigaasaq pingasoqiusanik sikkersulik AKUERINEQARPOQ Eng-rapgræs Ivigaq narsarmiu (Ilinniusiorfimmit siunnersuut) Ivigaq narsamiittartoq (Nunatta naasui, qupp.12) Narsatsiaap ivigaa AKUERINEQARPOQ

19 Fjeld-rapgræs Ivigaq qatsissormiu (Ilinniusiorfimmit siunnersuut) Ivigaq qatsissumiittartoq (Nunatta naasui, qupp.13) Ivigaq qatsissormiu AKUERINEQARPOQ Fjeld-festgræs Ivigaq panertormiu (Ilinniusiorfimmit siunnersuut) (Nunatta naasuiniinngilaq) Panertup ivigaa AKUERINEQARPOQ

20 Krybende annelgræs Ivigaq sissarmiu (Ilinniusiorfimmit siunnersuut) Ivigaq sissamiittartoq (Nunatta naasui, qupp.17) Ivigaq tarajulimmiu AKUERINEQARPOQ Mose-star Ivigaasaq masarsummiu (Ilinniusiorfimmit siunnersuut) Ivigaasaq masarsummiittartoq (Nunatta naasui, qupp.20) Masarsuup ivigaasaa AKUERINEQARPOQ

21 alger quajaatit (pl.) tang qeqquaq, qeqqussat sukkertang uisuk hårtang nujaasat buletang (ascophyllum nodosum) - equutit sapangaasat (Nunatta naasui, qupp.158) blæretang (fucus vesiculosus) - equutit (Nunatta naasui, qupp.158) hultang (agarum cribrosum) - putoortut (Nunatta naasui, qupp.159) vingetang (alaria sp.) - sulluitsoq (Nunatta naasui, qupp.159) stilk af vingetang - qanallak