П ЕД АГО ГИ К А Ж Э Н Е ПСИХОЛОГИЯ F.KEPTAEBA, С.Торайгыров атындагы Павлодар м ем л екегп к университе-пжц доцент! ПЕДАГОГИКАЛЫК ДЕОНТОЛОГИЯНЫЦ ЭТНОПЕДАГОГИКАМЕН САБАКТАСТЫГЫ Б т м берудщ улттык жуйесшщ Tipcri - улттык мектеп. Улттык мектептщ ерекшелш иеде? Бул мэселе бойынша турл! кезкарастар баршылык. BipaK» пакты аныктама ретшде колданылар niicip кальпггаспаган. Дегенмен, орта бшмд1 дамыту туршш ресми, бейресми тужырымдамалары бойынша томепдепдей ой-туйш шыгаруга болады: улттык дсп мемлсксгп курайтьш улттын тарихи аумагында кызмет аткаратын жонс осы аумакта озшщ, егеменшк бшм беру саясатын жузеге асыратын. окушыларды улттык сипатта тэрбиелейтш, ез халкынын рухани эле.чш ез ана тш нспзшде еркш калыптаетыратьш мектеггп айтуга болады. Осы бес бслпнщ 6ipi болмаганда мектеп кез келгеи 6ip тщде окытатын мектеп катарына косылады. Ал муньщ берш нысаиалы турде болдыру орекезт этнопедагогиканы аркау erepi даусыз. Этнос атауы - ергедеп грек тшнсн алынган сез, Mai ынасы халык, тайпа, ру дегещи бщгйред!. Хальгк недагогикасы мен этнопедагогика арасындагы уксастык-айырмапгылыккка келеек, турл1 тшрлер ке;труге болады. Соларды туйшдей к еле, халык псдагогикасы - жалпы осы жерд1 мекендеген, эрултты елдщ рухани модениетшщ 6ip болт, калын кепшшк муддесшщ айкын KepiHici; этнопедагогика гылымынын зерттейтш объекпы - жске улггьщ салт-дэстурлер1 мен халыктыд гасырлар бойы дамып, калыптаекдн меденист1 мен мшез-кулкынын нормалары демекшз. Эгнопедагогика мен халык. педагогикасын окыту аркылы жас урпакка улттьпс тол1м-тэрбие берет1н мамандар даярлай отырып, егемен слхмхздщ мадениегп, енбеюшл де юкер, жацалыктан шошымайтын, устаздыкка жалыкпайтын, бойында халыктык бшмге непзделгеи ismiieri Kacnerrepi калыитаскан, сепз кырлы 6ip сырлы усгам;!ы устаз тврбиелеу - бугшп тандагы басты мшдст. Осыныц бэр1н ickc асыру тетшне келер болсак, темепдегщей иерархиялык рст байкалады: J. Мсмлекст, минйстрлхк тарапынан этнопелагогикалык торбиеге катысты ресми кужаттар, буйрыктар, нускаулар, каулылар, зандылыктар т.с.с. болуы; 2. Рылыми камсыздандыру, япш сэйкесп теориялы зерттеуяер, технолошялар, оку, оку-эдктемелне куралдар, едгстемелш нускаулар т.с.с. жуйесш калыптастыру; 3. Бш м беру саласын баскарушы мекемелер (мшшстрл1к, жсрпл1кт1 бшгм беру делартамепггеро этнопедагогиканы оку орындарынын окутврбие урдхеше eilдjpyдi талап етудщ ресми жэне бейресми турлерш айкындал, орындалуын кадагалауды уйымдастыру:
4. Мектептердщ эюжпмм мен эдютемелж 6ip;iecTiKTepi арнайы багдарламалар жасап, мектеп ужымын осы багыттазгы ic-эрекеттерге белсещцру; 5. 8p6ip жеке мугашмнш; ойын-бойын осы улы максатка сэйкестещцру. Педагогикалык деонтологияньщ непзп максаты осы бесшпй баптагы жэне жеке мугал1м тулгасын мамандыгыньщ мацызды шндетше сейкес калыптастыру. Педагогикалык деонтология - педагогтын KacimiK парызы туралы гылым. Педагогикалык деонтологияньщ басты кагидасынын 6ipi - болашак казак, зиялыларын, бупнп окушыны табигатьша сай уйлесщщ, деш сау, жан-жакты дамыган адам eryai, ана тм, ез ултыньщ тарихы, ohepi, салт-двстур!, адет-гурпы аркылы жузеге асыруга жэрдемдесу. Педагогикалык деонтология талаптары бойынша мугашмге педагогика непздер! мен оз пенш бшу жетюлшлз. Ол жалпы жэне балалар психологиясы, этика, эстетика, педагогикалык мораль, жалпы жене атааналар педагогикасы, халык педагогикасы салаларынан бшмдар болуы керек. Психологгар пайымдауы бойьшша тэрбиелеу урдас! жуктыру, елжцру, сенддру аркылы нетижел1 бола алады. Сондыктан окушыларды казак менталитетшщ Heri3i регшде этникалык сана мен дуние таным калыптастыру уипн мугатм-торбиешшщ бойында жуктыратын этномедениеттшк касиеп, елжтетш - ic-epekeri, сендаретйн - акылы, акылды C03i болу керек. Топшылай келе, мектептщ телш-тербие урдюш улттык непзде карау yuiih мугашм: - 6ipiHuiiaeH, езшщ. свйлеу тшш кегабше сейкес жетшдоруге; екшшщен, ана тшнш, туньнына уцшп, этнопедагогикасынад оз бетшше дергстенш, сусындап, езшдж жетшу жолына туеш, кезшде кещл белшбеген улттык тербие олкылыгыньщ орньш толтыруга; - ушшпццен, кез-келген пен аясында окушыларга казак тшш жетщвдре окьегуга; - тортшшщен, тел1м-тербие беру урдюшде казак халкьшьщ улттык психологиясын ескеруге; - беащшден, ана тип, ез ултыньщ тарихы, ehepi, салт-дестур1, едетгурпы аркылы окушы тулгасын табигатьша уйле<лмда дамытып, болашак казак зиялыларын тербиелеуге; - алтыншыдан, улттык касиеттерщ танытып-бищруге; - жетшшэден, халык педагогикасыньщ материаадарын (шежхресш, ауыз едебиетш, енерш, ендерщ, макал-метелдерш, ертеп, эпостарын, куйлерш, айтысын, адызын, жумбактарын т.б.) жас естр1мдердщ дуниетанымдык кезкарасын дамытуга кец колдануьша парыздану керек. Сонан педагогикалык деонтология талаптарына сай болу ушш мугашм гылыми-теориялык тургыда бшмдар, шеберлш жетшген, педагогикалык технологияны жетж игерген, жогары моральды, санасы кемелденген, ез бойьшда пап.13 белсенда гуманиске сай касиеттер тербиелеуге ынталы, этнопедагогиканьщ акылынан сусындай бщейи болуы кажет. Тэ/им-тербие урдасщ улттык непзде курудьщ кажетгшп туралы ойды Мухтар Шаханулыньщ улагатгы елец-сездерщен квруге болады:...тагдырынды тамырсыздык й-щетйхен калкала. Эр адамда ез анасьшан баска да Жебеп турар, демеп турар аркада Болу керек кудйретп терт ана; 31
Туган жер1 - туп казыгы, айбыны, Туган Tuii - сатылмайтын байлыгы, Туган дэетур, салт-санасы - Tiperi, Кадамьша шуак шатлар уиемь Жене туган тарихы, сскс алуга каншама Ауыр api Kaciperri болса да. Терт анага енш жалгай алмаган Пенделердщ басы кайда калмаган? Терт анасын коргамагаи халыктыи Ешкашан да бак жулдызы жанбаган. Касйетп бул торт а на - тагдырыцныц тынысы, Торт ана ymiii болган курсе - курестердщ у лысы! Мухтар Шахаиульшыц бул даналык создер1 улттык тол1м-тербис беру урдкгшщ ураны болуга тшс. Ел тагдырын, ap6ip азамат тагдырын тамырсыздык пщетшо! калкалаудын 6ip туткасы педагог колында. Терт анасыныд улылыгын таиып, кударетш сезшш, сыйлайтын жас уртгак тарбиелеу казак мектсптершщ педагогикалык ужъшдарыньщ ен, мацызды парызы Осьт парыздылык'гы сезшш, ickc асыруга дайындык - устаздьщ деонтологиялык нышанынын белд1 6ip керсеткшп бола алады. Сойтш халкымыздыи философиялык, логикалык, педагогикалык, улттык, I юихологиялык, риторикалык жене едеби муралары этнопедагошка достуршсн сабактаса дамып бу1тнп кунге жегп. лы адамдардыд бала тербиелеу, окыту жошндсп айткан багалы пшрлерш зерттеу, жузеге асыру бупнгё исдаготка, психология, этнопедагогика, этиоисихология гылымдарынын елеуш багыты. Халык педагогикасыньщ ер Typjii жактарын сез еткетм1зде, алдъгмеи соны icke асырар педагог тулгасына койылатын талаптар, содан кейш сол талаптарга педагог тулгасын сэйкестещиру T et irih айкындау мвсслса - Ka3ipii заманньщ б ш м беру саласыньщ кун терт1бшен бедщ орынга ие. Халык педагогикасы мен педагогикалык деонтологиянын сабактастыгы б!рнешс аспскпде: мугал1мшн тулгалык ерекшел1ктсршде, коммуникацияльтк орекеттсрщде, бшмдшш мен кэс!бй шеберлшнде, мшез-кулкьшда, сырткы пшгш-коршхсшде байкалады. Мысалы, казак халык фольклорында устаздык c T y in i улкейдердщ кызмепне зор орын бершедь Оида 03i уйренбеген езгет де уйрете алмайды, уйреигеннщ FaHa уйретуге хакысы бар, Швюрт болмаган. устаз болмас * делшген. Бул Рим философы Боэций Аниций (480-524 ж.ж.) Шоюрт болып кормегсн - устаз болып жарытпас ( Кто в учениках не бывал, тот учителем не будет ) дегешмен созбс-сез дел келедь Б'ул сездер мугашмнеи канлай да 6ip шеипм шыгарар кезде, окушымен карымкатынаста педагогикалык деонтологиям ьщ эмпатия касиетше ие болуын талап стумен сойкеесдь Педагог ез ужымында этика-дсонтологияга сейкес карым-катынастар, зертханаларында, сыныптарда Yлгiлi психологиялык ахуал тудыруга ердайым ынталануы кажет. Мундай ахуал жалггы педагогикалык ужымга, жеке окушыга, мугал1мге езшщ онтайлы ocepih типзбей коймайды. Халыктьш Уяда не корсе, ушканда соны 1стейдГ дегенш деонтологиялык тургыдан ка расты рсак, педа! описалык ужымиын, жеке 8p6ip устаздыц окушыга епеге керсете алатьшдай уя болуы талабын кояды. 32
Устаздыд деонтологиялык олустшщ компонентгер! 1 Жеке тулгалык компонент! 2. Акпараттыктеориилык компонент 3. 1с-орекетпк компонент! ^стаздьщ деонтология лык алуетше цатысты макал-мэтелдер Соган катысты макал-моте л дер -устамсыз устаз ушкалак шэюрт ocipep; - улылардын 6opi де устаз; - устазы жаксынын устамы жаксы; -03iH-03i бага ал маган мал да бага ал мае; - акыл - icrih аркауы; - сабырлылык сактасад, журек, жуйкед сау болар, шыдамыднан айрылсад, ашу саган жау болар; - 0flenci3fliKTiH 03i олаздж; соз бен ютщ нотижеа - кюшкте, жаксы, жаман атану - юштнете; 03iH-03i Mi ней алмаган, басканы тузей алмайды; жаксыдан шарапат, жаманнан кесалат; оз1 не дейшгы сыйламасан, озщнен кейшп сеш де сыйламайды; o3iimi оз1н тергей бшеед егерде, оз сотьщнан эдш сот жок - богелме; айтушы акылды болса- тыдпаушы дана болады; т.б. - бил i кпд созшен бшктшщ соз! orimai; окыган гылымы коп, токыган 6iniMi коп; надан - накурыстан жаман; аки капы н арбасы алы ска жетедг, уйге KiTan кфмей, кут KipMewfli; бшм кымбат, 6uiy киын; тож1рибе.непз! - гылым, даналык Heri3i - бшм; оз уйренбеген озгеш де уйрете алмайды; ынталыга оку жолы ордайым ашык; бишеген булд1ргенш - бшмейд1; 1зденуд1 койган бас OMip жайлы ойланбас; бгпмеген булд1ргенш бшмещщ т.б. баланды кеинргенщ - акылын ociprehih; бакылаусыз бала - багусыз мал мен тед; айта бтл, агат айтсад, кайта бш; cosih отетш жерге оз[дд1 салма; дорею соз тобелеске берпаз; жазыксыз жазаланганнын жаны куйедд; б!лгенд1 шират, бшмегенд! уйрет; акылынды букле, айтып о.тыр копке; ic сап асы тортттен, торл'п сапасы моден иеттшктен; жуйел1 соз угымды, журдек колж утымды; терен ойлы адамнан улагатты соз шыгар^ jici шыккан балага шайнап берген ас болмас; максатсыз адам - жокка тед, шайпау соз - аткан окка тед; балага оз тшдмен сойлеме, оз тшмен сойле; он рет осиет айтканша, 6ip рст онегс корсет; т.б. 33
Халык псдагогикасыныц Адамдыктьщ нуры бол, адалдыктыд кулы бол - дегенi, педагогикалык дсонтологияньщ устаздын адамдыгы мен ары гана онын кызмет барысындагы ю-ерексггершш бакылау-багалаушысы бола алатьшына сейкес акыл. : Халык педагогикасыньщ 6ip гана саласы - макал-мэтедаердщ озшде б1рталай жогарыда айтылган сабактастыктыц нышанын байкаймыз. Макалметелдер - халыктьщ моральщк кодека, торбие кагидасы, атаныд артындагы 1збасарына калдырган еиегел1 есиеть Адамга вткен neyip 6opi - сабак демекзш, заманалар тож1рибесшеи сурыпталгап тужырымдар ксйшп урпакка аса кымбат болганы да, болатыиы да осыдаи. Макал-мэтслдср болып кец таралгаи халыктьпх акыл-есиеп педагог тулгасыиьщ деонтологнялык дайындыгыныц барлык компоненттерше катысты. Олар педагогты озше-ез1 сыншыл болуга, кызмет барысьшда i3ri устанымдарга жугшуге, зш-вз! баскара б шуге, езш-оз1 жетищре бiлyгe т.с.с. кэс1би шеберлискс кажетп касиетгерге жегелеуге багытталган. Окьи удьщ, бшм оырудщ TynKi пайдасып казак халкы да жете бшген, жеке багалаган: Оку - шала естнй бутш, бутш ccrihi данышпан кылады \ Ендеше, шалагайлыктан, дармеис1зщктен, орашолактыктан неге арылмаска. Наданнын азабы - иардьщ жуй. Одан неге кутылмаска. Неге окымаска, неге уйренбеске! Ынталыга оку жолы эрдайым ашык, Б1рак окушы шэюртке жан куштары гана смес, габандылык керек. Ал уйретуппге шс? Оган да талап, икем-ыщай кажет. Уйрсту - улкеннен, уйрену - юшщен. Yйрст, уйрет те, мшдет ег. Ягни уйретксщц талап ет, - деп халык иедаюгикасы устаздык еткенищ ез! эрдайым окып-жетшу жолында болуын талап етедь Устаздын деонтологнялык влуетпин жеке тулгалык компоненп халык эдебшде де ipraii орьшга ие. Мысаяы, мусылман едёбыде эдшеттшк - iprejri жэне эмбебап улы касиет. Эдшеттшк барлык icre жонс барлык адампан талап еплген, acipece, колында билт бар адамдарда болса екен деп тшейтш касиет. Шыгыста: ьэдш султан дер кез1нде жауган жауыннан да жаксы, - деген накыл бар. Араб дуниссшщ кун кактап, жалындап жаткан сахарасындагы жадбыры мен жазирасынын мадызын бшетгн Kici бул сездщ багасыи пайымдай алса керек. Ал мугал1м окупшлар арасында талай бишкке ие. Сондыктан халыктык бул осиет1 устаздык етутшлер арасында кед таралуы пайдалы кажеттшйс. Сондай-ак халык педагогикасьгада к1пппейшд1к кунды касиет. Ал мугал!мд]к кызметтщ ерекшелш - кшймен жумыс 1стсй бшу. Мунда юшшейшдшк акылдылыктын салдары бола турып, тулгалык касиеттен inrepi 0Tin педагогикалык сауаттылыктыц жолы па салатын нышаны больш келед!. Мусылман халыктарынын педагогикалык мурасы адамнын ары, намысы, уяты туралы гзп мошметке бай. Мугал1мнш ар-уяты, алдындагы жауапкершшш - тек капа оны коршагандар ушш емес, сонымен катар барлык когам ушш де багалы кубылыс. Педагогикалык ецбек аясындагы 03]ндж кундылыктардын ажырамас б о л т болып табылатын моральдык багдарланудыд ерекшел1ктер1 бар. Опын 6ipi - педагогтын коп эрекеттерш сырттан ешюм бакылай алмайды, кобшесе олар оздершщ ic-орскстще оздер1 гана багалаушы бола алады. Сондыктан устаздыд моральдык барометр! - педагогикалык парыздылык ары. Данышпан бабамыз Абай кырык 6ipiHUii созшде:...к,азакты я коркытпай, я параламай, акылменен, не жерлен, не сырлап айтканмеиеп 34
еш нэрсеге кещцру мумюн смес. Етшен еткен, суйегше жеткен, атадан мирас алган, ананьщ супменен бпкен надандык алдек,ашан адамшылыктан кспрген. вздершщ ырбацы бар ма, пьш-пышы бар ма, гущцеп бар ма, дуршдеп бар ма - сонысьшан дуниеде eui6ip кызыкты нерсе бар деп ойламайды, ойласа да бурыла алмайды, не кенш, не к з аландап турады. Енщ не кылдык, не болдыц! - деген жан айкайы ой с алады. Педагогикалык, деонтологияныц устанымдарын мектеп мугал1мдер1, не болашак; мугашмдер коркыту, паралаусыз кэслби парыздану ыкпалымен игерш юке косып жатса - бул надандьгктан кетш, еркениетпкке жакындаганымыздьщ двлещ болар ejai. ЭДЕБИЕТ 1. Жарыцбаев К-, Калиев С. К,азак.тьщ тэл1мд1к ой-niicip антологиясы. Алматы: Рауан, 1994, 319 6. 2. Жарык,баев К,-. Крлиев С. Кдзак. толш-тэрбиеа. Алматы: Санат, 1995, 352 б. 3. Наурызбаев Ж. Улттык мектептш улы мураты. Алматы: Ана тш, 1995, 192 б. 4. Казак макал-мэтелдер1. / Кур. в.турманжанов. Алматы: Ана тш, 1993,176 б. 5. Элшбаев М. Халык, - гажап тэл1мгер. Алматы: Рауан, 1994. 144 б. 6. Асылов Улыкпан. Нущабайулы Жарылцасын. Эдсп: инабаттылык flepicrepi. Оку куралы. Алматы: Рауан, 1998. 272 б. 7. Шаханулы М. Тандамалы жырлар. Алматы: Дэу1р, 1992, 63 б.