Inf 1102 Информатика 3 БП

Transkript

1 География-экология факультеті Мамандық 5В Экология Академиялық дәреже 5В Экология мамандығы бойынша жаратылыстану бакалавры 1 курс 1 семестр - 20 кредит Міндетті компонент - 20 Таңдау компоненті - 2 цикл код Пән кр цикл код Пән кр ЖББ IK 1101 Қазақстан 3 БП NB Ұлттық тәрбие 2 МК ЖББ МК ЖББ МК ЖББ МК ЖББ МК ЖББ МК ЖББ МК тарихы Inf 1102 Информатика 3 БП OBZh1103 Өмір 2 қауіпсіздігі негіздері Soc 1104 Әлеуметтану 2 EUR1105 Экология және ТД 2 K(R)Ya Қазақ (орыс) тілі IYa1108 Шет тілі DN 1201 Ұлттық тағылым 2 семестр - 20 кредит Міндетті компонент - 8 Таңдау компоненті - 10 цикл код Пән кр цикл код Пән кр ЖББ K(R)Ya Қазақ (орыс) 3 БП NV Ұлттық тәрбие 2 МК 1106 тілі 1202 ЖББ IYa1108 Шет тілі 3 БП KOT Қазақ салттары МК ЖББ МК OP 1109 Құқық негіздері Оқу практикасы 2 БП 2 БП БП БП БП 1202 BRK 1203 RR 1203 ZhM 1203 ERGK 1207 ERTK 1207 мен дәстүрлері Қазақстанның биоресурстары ҚР өсімдіктер ресурстары ҚР жануарлар әлемі Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік географиясы Қазақстан территориясын экономикалық аудандастыру 3 2 БП PRK 1207 Қазақстанның табиғат

2 БП БП БП FGK 1208 LV 1208 GEK 1208 ресурстары және табиғатты тиімді пайдалану Қазақстанның физикалық географиясы Ландшафтану Қазақстан экожүйесі географиясы 3 Ұлттық тәрбие Пререквизиттері: "Қазақ (орыс) тілі", "Педагогика", "Педагогика тарихы", "Психология тарихы", "Өмір қауіпсіздігі негіздері", "Жас өспірімдер физиологиясы және мектеп гигиенасы", "Үздіксіз білім беру", "Қосымша білім беру", "12 жылдық білім берудің психологиялық-педагогикалық мәселелері", "Білім берудегі әлеуметтік педагогикалық концепция". Постреквезиттері: "Зерттеу әдістері", "Саясаттану және әлеуметтану", "Педагогика-3", "Психологиялық-педагогикалық зерттеудің әдіснамасы мен әдістері", "Экология", "Жас өспірімдер физиологиясы және мектеп гигиенасы", "Тұлға теориясы", Бала психологиясы", "Қарым-қатынас мәдениеті". Курстың қысқаша мазмұны: Ұлттық тәрбие, оның мақсаты, міндеттері, күтілетін нәтижелер. Жеке тұлғаны тәрбиелеудің қағидалары. Оқушылардың ұлттық тәрбиесінің көрсеткіштері. Тәрбиеліліктің деңгейлері. Ұлттық тәрбиенің жүйесі. Ұлттық тәрбиенің формалары мен әдістері. Жұмысты жоспарлау: «Ұрпақтар байланысы» бағыты; «өз Отанының патриоты және азаматты тәрбиелейміз» бағыты; «Туған өлкем» бағыты, тақырыбы, ауызша журнал, акциялар, пікір-сайыстар; «Мен және отбасы» бағыты. Инновациялық жоспарлау. Ұлттық тәрбие рухани байлық. Ұлт алдындағы үлкен парыз. Өзіңді танығаныңбүкіл ғаламды танығаның. Құндылық ұғымы және мен. Жеке тұлға және қоғам. Ізденісті мұрат еткен ұлттық өркениет. Дүниетанымдық көзқарасын өзгерту. Қарымқатынас мәдениеті. Ұлттық тарихи шежіре, салт-дәстүрі. Көшбасшылық ақыл-ой қабілеті. Күтілетін нәтижелер: Жеке тұлғаны тәрбиелеудің қағидалары, оқушылардың ұлттық тәрбиесінің көрсеткіштері, тәрбиеліліктің деңгейлері, ұлттық тәрбиенің жүйесін іске асыруды білуі керек. Ұлттық тәрбиеге қатысты негізгі ұғымдарды және оның мәндік сипаттамасын, өзін Қазақстан Республикасының азаматы және патриоты екендігін; ұлтаралық келісімнің және жастар ортасындағы қазіргі мәселелердің мәнін меңгеруі керек. Ұлттық тағылым Пререквизиттері: "Саясаттану және әлеуметтану", "Тұлға теориясы", "Қарым-қатынас мәдениеті". Постреквизиттері: "Педагогика", "Педагогика тарихы", "Психология тарихы". Курстың қысқаша мазмұны: Ұлттық тәрбие рухани байлық. Ұлт алдындағы үлкен парыз. Өзіңді танығаның-бүкіл ғаламды танығаның. Құндылық ұғымы және мен. Жеке тұлға және қоғам. Ізденісті мұрат еткен ұлттық өркениет. Дүниетанымдық көзқарасын өзгерту. Қарым-қатынас мәдениеті. Ұлттық тарихи шежіре, салт-дәстүрі. Көшбасшылық ақыл-ой қабілеті. С.Ж.Пірәлиев «Жаһандану үдерісіндегі жастарға ұлттық

3 тәрбие берудің рөлі», Ә.С.Бейсенова «Дәстүр мен ұрпақ тәрбиесі ұлттық идеологияның негізі», М.А.Нуриев «Ұлттық тәрбиенің этика-эстетикалық негізі», Р.К.Төлеубекова, Г.К.Шолпанқұлова «Қазіргі қоғамда жастар арасында салауатты өмір салтын қалыптастыру», Б.Сманов «Ұлттық тәрбие және дін», Л.К.Керімов «Қазіргі ұлттық тәрбиенің ұстанар бағдары», С.Қирабаев «Ұлттық тәрбие және қазақ әдебеті», Ә.Табылдиев «Ұлттық әдеп тәрбие негізі», Ө.Айтбайұлы «Ана тілі ұлттық тәрбиенің алтын діңгегі», С.Ғаббасов «Халқыңның қадыр-қасиетін ұқ!», Қ.Жарықбаев «Ұлттық тәрбиені өрістеткіміз келсе қазақы қасиетімізді қастерлейік», Қ.Бөлеев «Ұлттық тәрбие елімізде дағдарысты болдырмаудың, дағдарыстан шығудың және дамудың кепілі», А.Құсайынов «Білім берудегі «Жапониялық керемет» және Қазақстандағы орта білім жағдайы», Ж.Молдабеков «Қазақтану ілімінің ұлттық тәрбиеге әсері», Қ.Ж.Аганина «Ұлттық құндылықтар негізінде бәсекеге қаблетті тұлға тәрбиелеу», Ж.А.Сейсенбаева «Ұлттық тәрбиені оқытудың бүгінгі күндегі маңызы» Күтілетін нәтижелер: Ұлт алдындағы үлкен парызды ұғыну, өзіңді танығаның-бүкіл ғаламды танығаның екендігін түсінуді, құндылық және мен ұғымын қалыптастыруды, сөйлеу барысында жағдайды басқара алуды, дәлелдей алуды білуі керек. Ұлттық өнер түрлі салада яғни бұл сауда қатынасы, өндіріс немесе ғылыми іс-әрекет болмасын өзін барлық қатынастарда көрсететінін, ұлттық тағылым шеберлігінің негізін баяндайтын оқу пәні және ол ділмарлық жайында қалыптасқан тарихи ғылым екендігін меңгеруі керек. Қазақ салттары мен дәстүрлері Пререквизиттері: "Саясаттану және әлеуметтану", "Тұлға теориясы", "Қарым-қатынас мәдениеті". Постреквизиттері: "Педагогика", "Педагогика тарихы", "Психология тарихы". Курстың қысқаша мазмұны: Қазақ халқының ұлттық тәрбиесінің теориясы мен практикасы. Ғасырлар қойнауынан ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан салт-дәстүр, әдет-ғұрыптардың түрлері. Соңғы уақыттарды орындалмай кеткен әдет-ғұрып, салтдәстүрлерді жаңғырта отырып, жастарға бағыт-бағдар беру. Салт-дәстүрдің ұйымдастырылу жолдары мен орындалу тәртібі: оқу-әдістемелік құралы. Кітапта шілдехана, қырқынан шығару, бесік той, тұсау кесу, сүндет той, тілашар, үйлену тойларының қазіргі заманға сай ұйымдастырылу жолдары мен орындалу ережелерінің баршаға ортақ нұсқасы орындалады. Күтілетін нәтижелер: Ұлттық салт-дәстүрлерімізді, әдет-ғұрыптарымызды, ұлттық нақыштарымызды құрметтей білетін, оны дарыта білетін, жас ұрпақты ұлттық тұрғыда тәрбиелей білетін тұлғаны қалыптастырды, салт-дәстүрдің ұйымдастырылу жолдары мен орындалу тәртібімен танысуды, ұлттық салт-дәстүрлерді қастерлеуді білуі керек. Ұлттық салт-дәстүрлерімізді кәсіби педагогикалық жағдайда өзін-өзі тануы және өзін-өзі дамытуы модулін, ұлттық көзқарастағы болашақ мамандарды даярлауды меңгеруі керек. Қазақстанның биоресурстары Пререквизиттері: "Экология", "Өсімдіктер жүйесі", "Геоботаника". Постреквизиттері: "Биогеография", "Флоралық аудандастыру", "Өсімдіктер дүниесі", "Фауналық аудандастыру", "Жануарлар дүниесі". Курстың қысқаша мазмұны: Курс барысында экожүйенің негізгі компоненттерін қарастырады. Биологиялық алуантүрлілікті сақтау мәселелері. Биологиялық алуантүрлілікті сақтауды зерттеу барысында мониторингті зерттеулерді жүргізу принциптері. Нақты фитоценоздарды тиімді пайдалану. Шөлденуге қарсы күрес жүргізу бағдарламалары. ҚР биологиялық алуантүрлілікті сақтау заңдылықтарының негізі. Қазақстанның өсімдік жамылғысын тиімді пайдалану. Сирек және жойылып бара жатқан түрлерді қорғау. Қазақстанның өсімдік ресурстары және оны қорғау, Қазақстанның

4 жануарлар әлемі және оны қорғау. Микроорганизмдер экологиясы және оны қазіргі биотехнологияның бағыттарын дамытудағы ролі. Күтілетін нәтижелер: Қазақстанның өсімдік және жануарлар түрлерін, биоресурстардың экологиялық жағдайына баға бере алуды, биоалуантүрлілікті сақтау заңына сәйкес өсімдіктер мен жануарларды қорғау және оларды іске асыруды білуі керек; Қазақстанның биоресурстарына биологиялық-экологиялық тұрғыдан баға беруді, Қазақстанның биологиялық ресурстық картасын жасай білуді меңгеру керек. Қазақстан Республикасының өсімдік ресурстары Пререквизиттері: "Экология", "Өсімдіктер жүйесі", "Геоботаника". Постреквизиттері: Биогеография", "Флоралық аудандастыру", "Өсімдіктер дүниесі". Курстың қысқаша мазмұны. Өсімдіктерді зерттеу; есепке алу; ағаштар мен бұталардың тұқымынан және көшеттерден орман өсіру, орманды жаңартып отыру; орманды күту; сүрек дайындау, оны кесіп, реттеу; питомниктерде көшет өсіру; суландыру; орманды өрттен, зиянкестер мен түрлі аурулардан қорғау; саңырауқұлақ, ағаш шырынын жинау; ағашқа және орман өнімдеріне деген халық шаруашылығына қажеттерін қанағаттандыру мақсатында орманды пайдалану ісін реттеу шаралары, Қазақстанда өсетін дәрілік өсімдіктердің экологиясы, мәдени өсімдіктерді өсіру және экологиясы, Өсімдіктердің әртүрлі экологиялық топтарының тіршілік ортасының табиғи факторларының белгілі бір кешендеріне: шөлейт-тілік, тұздылық, биік таулы, шөлділік және басқа мекен ету жағдайларына қарай бейімделушілік процесінің заңдылықтарын анықтау; биогеоценоздардың негізгі компоненттерінің, әсіресе эдификаторлы түрлердің құрылымдық сипаттамаларын құру. Күтілетін нәтижелер: Қазақстанда өсетін өсімдік түрлерін, атауларын, халық шаруашылығында маңызы бар өсімдіктер, оларды қорғау және көбейту шараларын, өсімдіктердің тіршілік формаларын, жүйелілігін, жіктемесін білуі керек. Өсімдіктер ареалдарын картаға түсіруді, олардың таралу ареалдарының шекараларын ажыратуды, дәрілік және кәсіптік маңызы бар өсімдіктерге талдау жасауды меңгеруі керек. Қазақстан Республикасының жануарлар әлемі Пререквизиттері: "Экология", "Өсімдіктер жүйесі", "Геоботаника". Постреквизиттері: Биогеография", "Флоралық аудандастыру", "Өсімдіктер дүниесі". Курстың қысқаша мазмұны: Жануарлар тірі организмдер дүниесіндегі негізгі екі топтың бірі (екіншісі өсімдіктер). Дайын органикалық қосылыстармен қоректенетін гетеротрофты организмдер. Жануарлардың құрылысына қарай бөлінуі. Бір клеткалы организмдер және көп клеткалылар. Жер бетінде жануарлар прокариоттар (ядросыз организмдер), балдырлар, саңырауқұлақтардан кейін пайда болған. Палеонтологиялық зерттеулер. Жануарлардың дауысы. Жануарлардың жүзуі. Жануарлардың қорғаныш бейімділігі. Жануарлардың қыстап шығуы. Жануарлардың ұшуы. Жануарлардың қоныс аударуы. Жануарлардың ұйқысы. Жануарлар анатомиясы. Жануарлар биохимиясы. Жануарлар гистологиясы. Жануарлар эмбриологиясы. Жануарлар генетикасы. Жануарлар морфологиясы. Жануарларды сұрыптау. Жануарлар физиологиясы. Жануарлар экологиясы. Жануарлардың көне атаулары. Күтілетін нәтижелер: Қазақстанда кездесетін жануарлар түрлерін, атауларын, халық шаруашылығында маңызы бар жануарлар, оларды қорғау және көбейту шараларын, жануарлардың тіршілік формаларын, жүйелілігін, жіктемесін білуі керек. Жануарлар ареалдарын картографиялауды, олардың таралу ареалдарының шекараларын ажыратуды, шаруашылықта маңызы бар жануарлар, оларды қорғау шараларын меңгеруі керек.

5 Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік географиясы Пререквизиттері: "Өндірістің техникалық, экономикалық негіздері", "Табиғатты пайдаланудың экономикасы". Постреквезиттері: "Дүние жүзінің экономикалық және әлеуметтік географиясы", "Қазіргі дүние географиясы". Курстың қысқаша мазмұны: Пәннің мақсаты мен міндеттері, оның республика шаруашылығындағы практикалық міндеттерін шешудегі рөлі; Қазақстанның экономикалық географиялық сипаттамасы. Қазақстанның табиғат жағдайы мен табиғат ресурстары. Халқы және халықтың әлеуметтік жағдайы. Қазақстан шаруашылығына жалпы сипаттама. Отын энергетикалық кешені. Металлургия кешені. Агроөндірістік кешен. Қазақстанның ауыл шаруашылығы және өсімдік шаруашылығы. Ауыл шаруашылығы шикізаттарын қайта өңдеу салалары. Қазақстанның экономикалық аудандары. Қазіргі дүниедегі Қазақстан. Қазақстан Республикасының дүниежүзілік қауымдастық елдері арасындағы орны мен рөлі. Табиғи-ресурстық потенциал және аумақтық-әкімшілік бөлініс. Халқы мен ұлттық құрамы. Қазақстан тұрғындарының тілі мен ұлттарының теңдігі жөніндегі Қазақстан Республикасының Конституциясы; шаруашылық кешен құрылымы (жылу-энергетикалық, металлургиялық, машина жасау, химиялық, құрылыстық, агроөнеркәсіптік, транспорттық және т.б.). Табиғат және қоғамның өзара әсері. Күтілетін нәтижелер: Қазақстанның экономикалық географиялық жағдайын, халқы және халықтың әлеуметтік жағдайын жақсарту жолдарын, табиғат ресурстарының шаруашылықтағы маңызын білуі керек. Шаруашылық салаларының орналасуына әсер ететін табиғи-экономикалық факторларды, шаруашылық салаларының шикізат көзі, тұтыну аудандарында орналасу ерекшеліктерін меңгеруі керек. Қазақстан территориясын экономикалық аудандастыру Пререквизиттері: "Өндірістің техникалық, экономикалық негіздері", "Табиғатты пайдаланудың экономикасы". Постреквезиттері: "Дүние жүзінің экономикалық және әлеуметтік географиясы", "Қазіргі дүние географиясы". Курстың қысқаша мазмұны: Пәннің мақсаты мен міндеттері, зерттеу әдістері. Экономикалық және әлеуметтік география жайында, оның физикалық география және басқа да географиялық ғылымдармен, оның ғылыми әдісі және оның негізгі даму кезеңдері туралы ұғым беру, елдердің және аудандардың өзіндік ерекшелігін көрсету, жер шаруашылығы жекеленген елдер мен аймақтардың шаруашылығындағы кеңістік ерекшеліктерді айыру. Қазақстан территориясын экономикалық аудандастыру принциптері мен қағидалары. Батыс Қазақстан экономикалық ауданы, өнеркәсібі мен ауал шаруашылығының даму бағыттары. Солтүстік Қазақстан экономикалық ауданы, өнеркәсібі мен ауыл шаруашылығының даму бағыттары. Шығыс Қазақстан экономикалық ауданы, өнеркәсібі мен ауыл шаруашылығының даму бағыттары. Орталық Қазақстан экономикалық ауданы, өнеркәсібі мен ауыл шаруашылығының даму бағыттары. Оңтүстік Қазақстан экономикалық ауданы, өнеркәсібі мен ауыл шаруашылығының даму бағыттары. Күтілетін нәтижелер: Қазақстанның түрлі экономикалық географиялық аудандарының жағдайын, әр ауданның өзіндік экономикалық ерекшеліктерін бағалай алуды білуі керек.

6 Жер ресурстары, климат, гидросфера, құрлықтағы тіршілік дүниесі сияқты географиялық маңызды шикізаттардың өндірісті өркендетудегі алатын ерекше рөлін экономикалықгеографиялық тұрғысынан бағалауды меңгеруі керек. Қазақстанның табиғат ресурстары және табиғатты тиімді пайдалану Пререквизиттері: "Жалпы жертану", "Геология геоморфология негіздерімен". Постреквизиттері: "Ғаламдық экология", "Дүниежүзінің экономикалық және әлеуметтік географиясы". Курстың қысқаша мазмұны: Пәннің мақсаты мен міндеттері. Табиғат ресурстарын пайдалану бағыттары мен түрлері. Табиғат пайдаланудың алғышарттары. Табиғат ресурстары және оларды тиімді пайдалану негізі. Су ресурстарын пайдалану және қорғау. Топырақ жамылғысы және оны қорғау. Жерді және жер қойнауын қорғау. Атмосфера ауасын қорғау шаралары. Қазақстанның орман қорлары және оны қорғау шаралары. Пайдалы қазбалардың жекелеген түрлеріне (жер, орман, су, минералдық т.б.) экономикалық-географиялық баға беру; оларды пайдаланудың экономикалық пәрменділігін анықтау, нарық жағдайында табиғи ресурстық төлемнің экономикалық проблемаларын зерттеп білу. Жаңа қалдықсыз технология көмегімен табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану. Табиғи ресурстарды топтастыру және олардың географиясы. Күтілетін нәтижелер: Қазақстанның табиғат ресурстарын және оларды тиімді пайдаланудың жолдарын қарастыруды, табиғат ресурстарының экологиялық экономикалық мәселелерін жетік білуі керек. Табиғи ресурстарды тиімді пайдалану және қоршаған ортаны қорғаудың ғылыми негіздерін, ҚР негізгі табиғат ресурстарын пайдаланудың әлеуметтік-экономикалық тиімділігін, табиғат ресурстарын бағалау әдістерін меңгеруі керек. Қазақстанның физикалық географиясы Пререквизиттері: "Жалпы жертану", "Геология геоморфология негіздерімен", "Картография". Постреквизиттері: "ТМД-ның физикалық географиясы", "Ғаламдық экология", "Дүние-жүзінің экономикалық және әлеуметтік географиясы", "Материктер мен мұхиттардың физикалық географиясы". Курстың қысқаша мазмұны. Пәннің мақсаты мен міндеттері, зерттеу әдістері. Студенттерді Қазақстанның табиғат жағдайымен таныстыру. Табиғат жағдайының ерекшелегімен танысып,табиғат құбылыстарының шығу тегін анықтау және студентерде туған жері туралы толыққанды физгеографиялық ұғымды қалыптастыру. Біздің республикамыздың табиғат кешендерінің таралу заңдылықтарын зерттейтін негізгі пәндердің бірі болып табылады. Қазіргі кездегі физикалық-географиялық жағдайларды зерттеу қолданбалы зерттеулердің басты алғышарттары. Жекеленген аймақтардың физикалық-географиялық ерекшеліктерін оқып үйрену, табиғат кешендерінің бір-бірімен қарым-қатынасы, табиғат кешендеріндегі құбылыстар мен процестерді, сонымен қатар Қазақстан аумағының ландшафт бірліктерінің күрделі құрылымдарын зерттеу. Қазақстан аумағын физикалық географиялық аудандастыру. Табиғатты қорғау және табиғат қорларын тиімді пайдалану. Табиғи қорлар және өндіріс. Қазақстанның экологиялық проблемалары. Табиғаттың өзгеруіне болжам жасаудың маңызы. Табиғатты пайдалану және қорғау. Күтілетін нәтижелер: Қазақстанның географиялық орнының ерекшелігі және оның дүниежүзілік картадағы алатын орны, жер көлемі, шекарасын, тектоникалық-геологиялық құрылымын, рельефін, ішкі суларын, биоресурстарының түрлілігін білуі керек. Табиғат жағдайының ерекшелігін, табиғат құбылыстарының болу себептерін және туған жерінің толыққанды физгеографиялық жағдайын меңгеруі керек.

7 Ландшафттану Пререквизиттері: "Жалпы жертану", "Геология геоморфология негіздерімен", "Картография". Постреквизиттері: "ТМД-ның физикалық географиясы", "Ғаламдық экология", "Дүние-жүзінің экономикалық және әлеуметтік географиясы", "Материктер мен мұхиттардың физикалық географиясы". Курстың қысқаша мазмұны: Ландшафт туралы түсінік, ландшафттың құрылымы мен қасиеттері, ландшафттардың кешендері мен ландшафты құрушы факторлар. Ландшафтының негізгі принципттері және негізгі зат және энергия алмасу заңдылықтары. Ландшафттану-дағы геожүйелік деңгей. Ландшафтының оқытудың әдістері: экспедициялық, стационарлық және қашықтық. Салыстырмалы, тарихи жүйелік және картографиялық ізденістер. Табиғат-ты танудағы ландшафтылық ізденіс. Моделдер түсінігі. Моделдеу табиғатты танудағы мықты құрал. Вербальді, матрициалық, телеграфикалық моделдер. Картографиялық моделдер және профилдер. Аэротүсірілімдер мен космостық түсірілімдер. Ландшафттың морфологиясы туралы түсінік. Фация. Фацияның белсенді компоненті. Фацияның ылғылдану деңгейі бойынша жүйелеу және классификациялау. Қоныс. Қоныс ландшафттық зерттеу-дегі кеңістік пен сипаты бірлескен зерттеу мен карталаудың негізгі бірлігі. Фондық (доминантты, субдоминантты және толықтырушы қоныстар, дергілікті жер). Ландшафтылардың жалпы жүйелік және аралық жүйелік ландшафтылардың қасиеттері: тұтастығы, ашықтығы, функциялануы, биомассаның продуценуі, топырақ түзуші қасиеті, құрылымды-лығы, динамикалылығы, тұрақтылығы, өзгергіштігі, табиғи процестердің түзу еместігі. Ландшафт динамикасы түсінігі. Ырғақтылық-ландшафт қасиеті. «Ландшафт құрылымының құрастырушы сұрақтары, оның тұрақтылығын қамтамасыз етуші өзгерістер. Горизонтальді және вертикальді ландшафтының құрылуы. Ландшафтыны функциялау. Ландшафтының динамикасы. Ландшафтының өзіндік дамуы. Ландшафтының өзіндік даму процесінің қозғаушы күші-байланыстағы кешендердің ішкі қарама-қайшылығы. Ландшафттың жасы қазіргі ландшафт жасының индикаторы. Ландшафт эволюциясы. Ландшафттың кеңістіктік уақыттық ұйымдастырылуы. Ландшафттың дамуы. Қазақстан тауларының биіктік ландшафттық зоналылығы. Тау етегіндегі шөлдік биіктік ландшафттық зона. Тау алды шөлдік-далалық (шөлейттік-биіктік ландшафттық зона). Аласа таулық дала-лық биіктік ландшафттық зона. Биік таулық шалғанды далалық биіктік ландшафттық зона. Биік таулық гляциалді нивалді биіктік ландшафтты зона. Кешенді физикалық-географиялық аудандастырудың негізгі принциптері. Физикалық-географиялық аудандасты-рудың негізгі бірліктері. Ландшафтты генетикалық принциптері физикалық-география аудандастыру негізгі принциптері. Күтілетін нәтижелер: Ландшафттық зоналары мен типтеріне сипаттама беру. Кешенді физикалық-географиялық профильді жасаудың әдістерін білу керек. Физикалықгеографиялық принциптерін білу. Ландшафт картасын жасауды білу. Ландшафттың морфологиялық бірліктерге бөлудің әдістері мен жолдарын меңгеру керек. Қазақстанның экожүйесі географиясы Пререквизиттері: "Жалпы жертану", "Геология геоморфология негіздерімен", "Картография", "Биогеография". Постреквизиттері: "ТМД-ның физикалық географиясы", "Ғаламдық экология", "Дүние-жүзінің экономикалық және әлеуметтік географиясы", "Материктер мен мұхиттардың физикалық географиясы". Курстың қысқаша мазмұны: Қазақстанның экожүйесі географиясы курсына кіріспе, курстың мақсаты мен міндеттері, Геоэкологиялық ұғымдардың тарихи қалыптасуы, Қоршаған орта және Қазақстанның қоршаған ортасының жағдайы, Қоршаған ортадағы процесстер. Әлемдегі геоэкологиялық тұрғыда тану. Қазақстан аумағын геоэкологиялық аудандастыру. Қазақстан геожүйесіне әсер ететін факторлар. Қазақстанның ауа, су,

8 топырақ, жануарлар және өсімдіктер экологиясы. Қазақстанның экожүйесін қалпына келтіру шаралары. Қазақстандағы экологиялық проблемалардың туындауы мен табиғатты қорғау. Күтілетін нәтижелер: Қазақстан аумағын геоэкологиялық аудандастыру мен картасын жасауды, экожүйе мен геожүйе арасындағы географиялық айырмашылықтарды білуі керек. Қазақстанды геоэкологиялық аудандастырудың критерийлерін, геоэкологиялық болжам, бағалау, бақылау жасауды меңгеруі керек. География-экология факультеті Мамандық 5В Экология Академиялық дәреже 5В Экология мамандығы бойынша жаратылыстану бакалавры 2 курс 3 семестр 19 кредит Міндетті компонент 19 кредит Таңдау компоненті 0 кредит цикл код Пән кр цикл код Пән кр ЖББ FHIL Философия 3 МК 2102 ЖББ Inf Информатика 3 МК 2105 ЖББ Soc Әлеуметтану 2 МК 2106 ЖББ OE Экономикалық 2 МК 2108 теориялардың негіздері БП Bio Биология 4 МК 2204 БП BghET Биогеохимия және 2 МК БП МК 2207 BRZhM 2210 экотоксикология Өсімдіктер, жануарлар және микроорганизмдер биоәртүрлілігі 3 4 семестр - 22 кредит Міндетті компонент 11 кредит Таңдау компоненті 11 кредит цикл код Пән кр цикл код Пән кр БП МК Uos 2205 Қоршаған орта туралы ілім 3 ЖББ Psi 2111 Психология 1 КП Se 2302 Әлеуметтік 3 БП TOE Экологияның 3 МК экология және ТД 2205 теориялық негіздері КП МК EOM БП ES 2205 Синэкология Экологиялық білім және дүниетаным

9 Экология бойынша кешенді оқу практкасы 3 БП БП БП БП БП БП БП КП ТП КП ТП КП ТП GO 2205 SP 2210 PhCh 2210 ChOS 2210 AE 2211 AE 2211 SE 2211 ME 2305 GBP 2305 BghP 2305 Организмдер экологиясы Өзін - өзі тану 2 Адам философиясы Адам және қоршаған орта Экологиядағы ағылшын тілі Аутэкологияға ағылшын тілін енгізу Синэкологиядағы ағылшын тілі Медициналық экология Адам аурулары географиясы Биогеохим-қ патолар 3 2 Психология Пререквизиттер: "Әлеуметтік психология", "Жалпы психология", "Психология тарихы", "Философия", "Тарих", "Саясаттану". Постреквизиттер: "Әлеуметтік психология", "Жас ерекшелік психологиясы", "Педагогикалық психология", "Еңбек психологиясы", "Саяси психология", "Басқару психологиясы", "Практикалық психология". Курстың қысқаша мазмұны: Психологияға кіріспе. Психологияның пәні, мақсаттары, міндеттері. Психика және сана. Тұлға психологиясы. Психологияда тұлға түсінігі. Тұлғаның құрылымы. Іс-әрекет және қарым-қатынас. Іс-әрекет, құрылымы, түрлері. Қарым-қатынас психологиясы. Танымдық психикалық процестер. Түйсіктер және қабылдау. Ес және елес. Ойлау психологиясы. Зейін. Қиял. Тұлғаның эмоционалдықеріктік сферасы. Эмоция психологиясы. Ерік. Тұлғаның жеке-типологиялық қасиеттері. Темперамент. Мінез. Қабілет. Жас ерекшелік психологиясы. Жас ерекшелік психологиясы пәні және міндеттері. Жас шамасының мәселесі. Педагогикалық психология. Педагогикалық психология пәні. Оқу іс-әрекетінің қалыптасуы мен құрылымы. Әлеуметтік психология. Әлеуметтік психология пәні, зерттеу әдістері. Тұлғалар арасындағы қарым- қатынастар. Күтілетін нәтижелер: Психика және сана, тұлға психологиясы, тұлғаның құрылымы, іс-әрекет және қарым-қатынасы, психологияның құрылымын білуі керек. Қоршаған ортада өз-өзін ұстау психологиясы, таңдаған мамандығы бойынша психологиялық түсініктер мен көзқарастарды қалыптастыруды меңгеру. Экологияның теориялық негіздері. Пререквизиттер: "Биология", "Қоршаған орта туралы ілім", "Экология". Постреквизиттер: "Геоэкология", "Биологиялық экология", "Өнеркәсіптік экология". Курстың қысқаша мазмұны: Теориялық экология. Организмдердің бір-бірімен байланыстары. Уақыт пен кеңістікке байланыстылығы. Көбею мен дамудың ерекшеліктері. Тіршілік формалары. Популяциялар динамикасы және тұрақтылығы.

10 Экологиялық зерттеулердің Қазақстандағы және шет елдердегі бағыттары. Организм және орта. Аутэкология дербес организмдердің биоэкологиясы. Жердің химиялық және биологиялық эволюциясының кезеңдері. Тірі организмдердің алуантүрлілігі. Климаттық аймақтылық. Популяция және биологиялық түр туралы түсінік. Популяцияның статистикалық сипаттамалары. Популяция санының реттелуі және ауытқулары. Синэкологияның негізгі түсініктері. Экожүйелер, биогеоценоз. Экожүйенің трофикалық құрылымы. Экожүйенің энергетикалық балансы. Экожүйелердің тұтастығы мен орнықтылығы. Биосфераның құрылымы, эволюциясы және орнықтылық шарттары. Табиғатты және биоалуантүрлілікті қорғау мен биологиялық ресурстарды пайдаланудың экологиялық принциптері. Қоршаған ортаны қорғау мен табиғат ресурстарын ұтымды пайдаланудың Қазақстандағы қазіргі жай - күйі. Күтілетін нәтижелер: Тіршіліктің біртұтастығын экожүйелер мен популяциялар тұрғысынан қарастыруды, экология ғылымының қалыптасу кезеңдерін, салаларын білуі керек. Биоценоз, экожүйелердегі уақыт пен кеңістікке байланысты туындайтын өзгерістері реттеуді, экологиялық қауіпсіздікті сақтауды меңгеруі керек. Синэкология. Пререквизиттер: "Биология", "Қоршаған орта туралы ілім", "Экология". Постреквизиттер: "Геоэкология", "Биологиялық экология", "Өнеркәсіптік экология". Курстың қысқаша мазмұны: Бірлестіктер экологиясы. Биоценоздағы организмдердің қарым қатынасы. Биотоп және экотоп түсінігі. Биогеоценоз ұғымы. Биоценоз бен биотоптық диалектикалық бірлестігі. Биоценология ғылымы. Экожүйе термині. Экожүйе тұрақтылығы. Биоценоздар құрылымы және экожүйедегі энергия. Экожүйедегі энергия ағымы, қоректік тізбектер, кеңістік пен уақытқа байланысты көптүрлілік құрылымы, биогенді элементтер айналымы, эволюциясы мен дамуы, басқару, компоненттердің қатым қатынасы. Биоценоздағы автотрофты және гетеротрофты организмдер, және олардың бір бірімен қатынасы. Қоректік тізбек және кеңістіктегі байланыстар. Биотикалық факторлар және олардың түрлері. Экологиялық пирамида. Экожүйедегі зат және энергия айналымдары. Экожүйе тұрақтылығы және динамикасы. Күтілетін нәтижелер: Организмдер арасындағы қарым-қатынастарды бірлестіктер деңгейінде қарастыруды, бірлестіктер арасындағы зат пен энергияның жүру ретін білуі керек. Адам қоғам табиғат арасындағы қатынастарды тұрақтандыруды және экологиялық заңдылықтар мен ережелерді меңгеруі керек. Организмдер экологиясы. Пререквизиттер: "Биология", "Қоршаған орта туралы ілім", "Экология". Постреквизиттер: "Геоэкология", "Биологиялық экология", "Өнеркәсіптік экология". Курстың қысқаша мазмұны: Түр. Түраралық қатынастар. Организмдер систематикасы. Өсімдік, жануарлар экологиясы. Микроорганизмдер экологиясы. Организмдердің тіршілік орталары, бейімделу және оның түрлері. Өсімдіктер экологиясы ғылымы және оның бағыттары. Жануарлар экологиясы. Факторлардың организмдерге әсері. Организмдердің негізгі тіршілік орталары. Құрлық әуе тіршілік ортасы, су тіршілік ортасы, топырақ тіршілік ортасы. Организмнің өзі тіршілік ортасы. Маусымдық факторларға байланысты организмдердің бейімделу ерекшеліктері. Күтілетін нәтижелер: Популяциялардың динамикасын, өздігінен реттелуін және құрылымдарын, өсімдіктер мен жануарлардың систематикасын, түрлерін білуі керек. Экожүйедегі зат және энергия айналымының жүру ретін, организмдердің тіршілік формаларын, тіршілік орталарының ерекшеліктерін меңгеруі керек. Өзін-өзі тану

11 Пререквизиттер: "Зерттеу әдістері", "Саясаттану және әлеуметтану", "Педагогика-3", "Психологиялық-педагогикалық зерттеудің әдіснамасы мен әдістері", "Экология", "Жас өспірімдер физиологиясы және мектеп гигиенасы", "Тұлға теориясы", "Бала психологиясы", "Қарым-қатынас мәдениеті". Постреквизиттер: "Саясаттану және әлеуметтану", "Эксперименталды психология", "Қазіргі білім беру технологиялары", "Кәсіби білім беру педагогикасы", "Педагогикалық психология", "Әлеуметік психология", "Вальдорв педагогикасы", "Пенитенциарлық педагогика", "Пенитенциарлық педагогика", "Салыстырмалы психология". Курстың қысқаша мазмұны: Өзін-өзі тану - тұлғаның өзін-өзі жүзеге асыруының шарты ретінде. Адамның жан дүнесінің кереметтігі. Адамның ішкі ресурстары. Кәсіби өсу мен өзін - өзі дамыту тұлға жетістігінің негізі. Қарым-қатынас - адамдардың өзара түсіністікке жетуінің құралы. Адам өміріндегі отбасы мен туыстық қарым-қатынастың рөлі. Адам өміріндегі достықтың мәні. Дін - рухани мәдениеттің бір бөлігі. Адамдардың діни сенімін құрметтеу. Тарихи және мәдени мұраларға құндылық ретінде қарау. Азаматтылық, қазақ-стандық отансүйгіштік, халықаралық келісім туралы түсінік. Қазіргі жастардың адамгершілік идеалдары. Өз-өзімен болу бостандығы мен өз ойына, сөзіне және іс-әрекетіңе жауапкершілікпен қарау. Әлемнің біртұтастығы, адам мен қоғамның және табиғаттың өзара байла-нысы. Тұлғаның дүниедегі өз орнын түсінуі. Педагогтың өзін-өзі тануы мен өзін-өзі кәсіби дамытуы. Педагогтың идеал образы - педагогикалық қызмет жетістігінің шарты, өзін-өзі кәсіби тануы мен өзін-өзі кәсіби дамытуының бағыты. Рефлексия педагогтың өзін-өзі тануының механизмі ретінде. Педагогтың өзін-өзі жетілдіруінің кезеңдері. Педагогтың «Мен» тұжырымдамасы. Кәсіби қарым-қатынас, тәлімгерлік және педагог портфолиосы - педагогтың өзін-өзі тануы мен өзін-өзі кәсіби дамытуының құралдары. Педагогтың кәсіби жетістікті жинақтау әдістемесі. Педагогтың гуманистік позициясы оқушылардың өзін-өзі тануы мен өзін-өзі дамытуына сәтті педагогикалық қолдау көрсетуді жүзеге асырудың негізі. Өзіндік үрдістерге педагоги-калық қолдау көрсету: өзін-өзі тану, өзін-өзі дамыту, өзін-өзі ұйымдастыру, өзін-өзі басқару, өзін-өзі өзектендіру және т.б. Күтілетін нәтижелер: Өзін-өзі тану - тұлғаның өзін-өзі жүзеге асыруының шарты екендігін, өз-өзімен болу бостандығы мен өз ойына, сөзіне және іс-әрекетіне жауапкершілікпен қарауды білуі керек. Адамның жан дүнесінің кереметтігін және ішкі ресурстарын толық пайдалануды, кәсіби қарым-қатынас, педагогтың кәсіби тәжірибені жинақтау әдістемесін меңгеруі қажет. Адам философиясы Пререквизиттер: "Зерттеу әдістері", "Саясаттану және әлеуметтану", "Педагогика-3", "Психологиялық-педагогикалық зерттеудің әдіснамасы мен әдістері", "Экология", "Жас өспірімдер физиологиясы және мектеп гигиенасы", "Тұлға теориясы", "Бала психологиясы", "Қарым-қатынас мәдениеті". Постреквизиттер: "Саясаттану және әлеуметтану", "Эксперименталды психология", "Қазіргі білім беру технологиялары", "Кәсіби білім беру педагогикасы", "Педагогикалық психология", "Әлеуметік психология", "Вальдорв педагогикасы", "Пенитенциарлық педагогика", "Пенитенциарлық педагогика", "Салыстырмалы психология". Курстың қысқаша мазмұны: Тұқым қуалаушылық, орта және тәрбие жеке тұлғаның дамуы мен қалыптасуының негізгі объективті факторлары болып табылады. Бұл орайда тұқым қуалаушылыққа (биологиялық факторға) жалпы адамзаттық пен қатар тұлғалық гендік қорды да қамтиды. Іс-әрекеттің кез-келген түріне деген анатомиялық-физиологиялық нышандар жеке тұлғаның дамуы мен қалыптасуында ерекше рөл атқарады (мысалы, есту мүшелерінің құрылысы, ойлау қабілетіндегі ерекшеліктер, т.б). Олар баланың қабілеттілігі, дарындылығы және дарынның дамуының алғышарттары болып табылады. Кейбір жағдайларда бұл нышандар өте ерте (сәби кезінде

12 және мектепке дейінгі жасында), кейбір жағдайларда кешірек, ал енді бірде, ержеткен кезде ғана көрініс бере бастайды. Биологиялық нышандар мен қасиеттердің дамуы адамның функционалды пісіп жетілуі мен қалыптасу процесін сипаттайды, содан кейін оның сүйектері, бұлшық еттері, сонымен қатар ішкі мүшелері мен жүйелері дамиды. Адамның биологиялық пісіп жетілуі мен өзгеру процесі оның дамуы мен мінезқұлығының жас кезеңдерінде көрініс табады. Қызметтің қандай да бір түріне деген анатомиялық - физиологиялық нышандарының одан әрі жемісті дамуы үшін баланың оған деген ықыласын арттырып, оны сол іс-әрекетке араластыра отырып, сол салада тәжірибе жинастыруға жағдай жасау қажет. Күтілетін нәтижелер: Адамның қоршаған ортаға деген философиялық көзқарастарының негіздерін, оның дамуында ақыл-ойды, сананы қалыптастыруды білуі керек. Адам дамуы мен мінез-құлығының қалыптасуында философиялық көзқарастарды енгізуді меңгеруі керек. Адам және қоршаған орта Пререквизиттер: "Зерттеу әдістері", "Саясаттану және әлеуметтану", "Педагогика-3", "Психологиялық-педагогикалық зерттеудің әдіснамасы мен әдістері", "Экология", "Жас өспірімдер физиологиясы және мектеп гигиенасы", "Тұлға теориясы", "Бала психологиясы", "Қарым-қатынас мәдениеті". Постреквизиттер: "Саясаттану және әлеуметтану", "Эксперименталды психология", "Қазіргі білім беру технологиялары", "Кәсіби білім беру педагогикасы", "Педагогикалық психология", "Әлеуметік психология", "Вальдорв педагогикасы", "Пенитенциарлық педагогика", "Пенитенциарлық педагогика", "Салыстырмалы психология". Курстың қысқаша мазмұны: Биосфера құрылысы. Атмосфера. Гидросфера. Литосфера. Биосфераның пайда болуы. Биосферадағы тіршіліктің пайда болуы туралы қазіргі көзқарастар. Биосфера және адамзат. Биосферадағы алғашқы шегіністер. Биосфера құрылысы. Биосфера ерекше биос - өмір және тіршілік, «Sphaira» (сфера) шар, қоршаған орта деген сөздерінен алынған, яғни жер шарындағы адамзаттың жанжануарлардың, өсімдіктердің және басқа тірі организмдердің тіршілік ететін ортасы ретінде. Биосфераның құрамдас бөліктері. Биосфера негізінен үш қабаттан құрылады. Олар: атмосфера (газ күйіндегі), гидросфера (су), литосфера (қатты) қабаттар. Адам және қоршаған орта. Қоршаған ортаның қазіргі жай-күйі және оның адам денсаулығына әсері. Күтілетін нәтижелер: Адамның табиғи биологиялық түр екендігін, оның қоршаған ортадағы орны мен дамуын, өсіп-жетілуіне әсер ететін факторларды білуі керек. Тіршілік қабатындағы адам әрекетінен болып жатқан өзгерістер мен құбылыстардың негізін меңгеру. Экологиядағы ағылшын тілі. Пререквизиттер: "Ағылшын тілі", "Әлеуметтік психология", "Философия", "Биологиялық экология", "Қоршаған орта туралы ілім", "Экология". Постреквизиттер: "Ағылшын тілі", "Геоэкология", "Биологиялық экология", "Өндірістік экология", "Бірлестіктер экологиясы", "Биоценоздағы организмдердің қарым қатынасы", "Экожүйе тұрақтылығы", "Қоректік тізбек", "Пирамида". Курстың қысқаша мазмұны. Экологиялық терминдердің ағылшын тіліндегі көрінісі. Организмдердің бір-бірімен байланыстары. Уақыт пен кеңістікке байланыстылығы. Көбею мен дамудың ерекшеліктері. Тіршілік формалары. Популяциялар динамикасы және тұрақтылығы. Экологиялық зерттеулердің Қазақстандағы және шет елдердегі бағыттары. Организм және орта. Аутэкология дербес организмдердің экологиясы. Жердің химиялық және биологиялық эволюциясының кезеңдері. Тірі организмдердің алуантүрлілігі. Климаттық аймақтылық. Популяция және биологиялық түр туралы түсінік. Популяцияның статистика-лық сипаттамалары. Популяция санының реттелуі және ауытқулары. Синэкологияның негізгі түсініктері. Экожүйелер, биогеоценоз. Экожүйенің

13 трофика-лық құрылымы. Экожүйенің энергетикалық балансы. Экожүйелердің тұтастығы мен орнықтылығы. Биосфераның құрылымы, эволюциясы және орнықтылық шарттары. Табиғат-ты және биоалуантүрлілікті қорғау мен биологиялық ресурстарды пайдаланудың экология-лық принциптері. Ғаламдық экологиялық проблемалар. Күтілетін нәтижелер: арнайы терминологиялық сөздікті құрастыру ережесін, экологиядан арнайы лексикалық минимум терминологиясын білуі керек, Күрделігі әртүрлі техникалық мәтіндерді өз бетінше аудара алуы; сөздікті пайдалануы; ағылшын тілінде арнайы, жалпы экологиялық терминдерді дұрыс оқу айта білуі; экологияның негізгі бөлімдерінің мазмұнын ағылшын тілінде айта білуді меңгеруі керек. Аутэкологияға ағылшын тілін енгізу. Пререквизиттер: "Ағылшын тілі", "Әлеуметтік психология", "Философия", "Биологиялық экология", "Қоршаған орта туралы ілім", "Экология". Постреквизиттер: "Ағылшын тілі", "Геоэкология", "Биологиялық экология", "Өндірістік экология", "Бірлестіктер экологиясы", "Биоценоздағы организмдердің қарым қатынасы". Курстың қысқаша мазмұны: Аутэкологиядағы ағылшын тілінің теориялық фонетикасы. Ағылшын тілінің теориялық грамматикасы. Лексикология. Ағылшын тілінің тарихы. Ағылшын тіліндегі экологиялық әдебиеттер. Ағылшын тілінің стилистикасы. Шет тілін оқытудың қазіргі әдістемесі. Аутэкологияны оқытудағы ағылшын тілін оқытудың жаңа технологиялары. Күтілетін нәтижелер: аутэкологиядағы арнайы терминологиялық сөздікті құрастыру ережесін, экологиядан арнайы лексикалық минимум терминологиясын білуі керек, Аутэкология бөліміндегі оқылатын негізгі анықтамалар мен түсініктердің ағылшын тіліндегі айтылу және жазылу ерекшеліктерін меңгеру. Синэкологиядағы ағылшын тілі. Пререквизиттер: "Ағылшын тілі", "Әлеуметтік психология", "Философия", "Биологиялық экология", "Қоршаған орта туралы ілім", "Экология". Постреквизиттер: "Ағылшын тілі", "Геоэкология", "Биологиялық экология", "Өндірістік экология", "Бірлестіктер экологиясы", "Биоценоздағы организмдердің қарым қатынасы". Курстың қысқаша мазмұны. Синэкологиядағы ағылшын тілінің теориялық фонетикасы. Ағылшын тілінің теориялық грамматикасы. Лексикология. Ағылшын тілінің тарихы. Ағылшын тіліндегі экологиялық әдебиеттер. Ағылшын тілінің стилистикасы. Шет тілін оқытудың қазіргі әдістемесі. Синэкологияны оқытудағы ағылшын тілін оқытудың жаңа технологиялары. Күтілетін нәтижелер: синэкологиядағы арнайы терминологиялық сөздікті құрастыру ережесін, экологиядан арнайы лексикалық минимум терминологиясын білуі керек, Қауымдастықтар экологиясының негізгі анықтамалары мен түсініктерін ағылшын тілінде айтылуы мен жазылуын меңгеруі керек. Медициналық экология Пререквизиттер: "Тұрғындар географиясы", "Медициналық география", "Валеология", "Қоршаған орта туралы ілім". Постреквизиттер: "Биология", "Геоэкология", "Биологиялық экология", "Өндірістік экология", "Адам экологиясы". Курстың қысқаша мазмұны: Медициналық экология түсінігі, мақсаты мен міндеттері, принциптері. Медициналық экологияның зерттеу әдістері. Медициналық экологияға үлесін қсоқан ғалымдар. Медициналық экологияның басқа ғылымдармен байланысы. Қоршаған орта және адам денсаулығы. Қоршаған орта факторларымен байланысты адам ауруларының жіктелуі. Антропоэкологиялық жүйелер түсінігі.

14 Антропоэкологиялық пирамида ұғымы. Адамдардың биологиялық және генетикалық емес бейімделуінің көрінісі. Эндогендік, экзогендік, ятрогендік аурулар тобы. Биогеохимиялық провинциялар және ондағы кездесетін аурулар түрлері. Медициналық география түсінігі. Аурулар географиясы. Географиялық аймақтар экологиясы. Биогеохимиялық эндемиялар. Нозогеография. Күтілетін нәтижелер: Қоршаған орта факторларымен байланысты адам ауруларының жіктелу жолдарын талдауды білуі керек. Медициналық экология зерттеулерінің негізгі бағыттары мен әдістерін меңгеруі керек. Адам ауруларының географиясы Пререквизиттер: "Тұрғындар географиясы", "Медициналық география", "Валеология", "Қоршаған орта туралы ілім". Постреквизиттер: "Биология", "Геоэкология", "Биологиялық экология", "Өндірістік экология", "Адам экологиясы". Курстың қысқаша мазмұны: Адам аурулары географиясы (нозогеография) медициналық географияның бағыттарының бірі. Адам ауруларының пайда болуы мен таралуының географиялық ерекшеліктері. Қоршаған орта және адам денсаулығы. Қоршаған орта факторларымен байланысты адам ауруларының жіктелуі. Жер бедерінің адам ауруларының пайда болуына әсері. Эндогендік, экзогендік аурулар тобы. Географиялық ендіктерде орналасқан адамдардағы бейімделу көрінісі және сонымен байланысты кездесетін аурулар тобы. Елдердегі медициналық қызмет көрсетудің деңгейлері. Күтілетін нәтижелер: Белгілі бір ортаға тән адам ауруларының пайда болуы мен таралуының географиялық ерекшеліктерін білуі керек. Медициналық экологияда қолданылатын негізгі терминдер мен анықтамаларын меңгеруі керек. Биогеохимиялық патологиялар Пререквизиттер: "Тұрғындар географиясы", "Медициналық география", "Валеология", "Қоршаған орта туралы ілім". Постреквизиттер: "Биология", "Геоэкология", "Биологиялық экология", "Өндірістік экология", "Адам экологиясы". Курстың қысқаша мазмұны: Биогеохимиялық патологиялар түсінігі, мақсаты мен міндеттері, принциптері. Адам ауруларының таралуындағы биогеохимиялық патологиялардың ролі. Биогеохимиялық патологиялар түрлері: табиғи және антропогендік. Табиғи биогеохимиялық патологиялардың пайда болуы мен көрініс беруі. Антропогендік биогеохимиялық патологиялар, алдын алу және таралуы. Қоршаған орта және адам денсаулығы. Қоршаған орта факторларымен байланысты адам ауруларының жіктелуі. Эндогендік, экзогендік аурулар тобы. Биогеохимиялық провинциялар және ондағы кездесетін аурулар түрлері. Биогеохимиялық эндемиялар. Нозогеография. Күтілетін нәтижелер: Адам ауруларының таралуындағы биогеохимиялық патологиялардың ролін айқындауды және биогеохимиялық патологиялар түрлерін білуі керек. Табиғи және әлеуметтік экономикалық (нозогеография) факторларды және олардың биологиялық сипаттамаларын меңгеруі керек.

15 География-экология факультеті Мамандық 5В Экология Академиялық дәреже 5В Экология мамандығы бойынша жаратылыстану бакалавры 3 курс 5 семестр 17 кредит Міндетті компонент - Таңдау компоненті - цикл код Пән кр цик код Пән кр л БП Ge 3208 Геоэкология 3 БП BT 3212 Биотехнология 2 БП BE 3211 Биологиялық экология 3 БП BT 3212 Ауылшаруашылық биотехнология БП BT 3212 Өндірістік биотехнология БП OPZD Табиғат қорғау және қорықтар ісі БП OZ 3203 Қорыққорларды БП OPP 3203 қорғау Табиғат ескерткіштерін қорғау КП EWS Су жүйелерінің экологиясы КП EWB 3301 Ауа бассейні экологиясы КП ES 3301 Топырақ экологиясы КП ET 3303 Экологиялық туризм 3 КП ET 3303 Экологиялық соқпақ КП ET 3303 Тау туризмі КП RE 3304 Радиациялық экология КП ESO 3304 Ядролық полигондар экологиясы КП EZT 3304 Апатты аймақтар экологиясы 6 семестр 22 кредит Міндетті компонент - Таңдау компоненті - цикл код Пән кр цик код Пән кр л БП EP 3206 Табиғатты пайдалану экономикасы 3 БП MPE 3204 Экологияны оқыту әдістемесі 3 БП PE 3209 Өнеркәсіптік экология 3 БП MPEP 3204 Өсімдіктер экологиясын оқытудың әдістемесі КП PV 3301 Топырақтану 3 БП EM 3306 Адам экологиясы 3 КП MME 3304 Экологиядағы математикалы қ моделдер 2 БП EM 3306 Қала экологиясы 3

16 Практ икалар Экологиялық сараптамадан өндірістік практика 2 БП EM 3306 Ауыл экологиясы КП PE 3302 Қолданбалы экология КП EW 3302 Омыртқалылар экологиясы КП EV 3302 Омыртқасыздар экологиясы 3 Биотехнология Пререквизиттері: "Өндірістік экология", "Биология", "Қоршаған орта мониторингі". Экология негіздері. Теориялық экологияның негіздері. Биосфера туралы түсінік. Өнеркәсіптік экология. Экологиялық мониторинг. Постреквезиттері: "Экология", "Табиғатты қорғау", "Өндірістік экология". Курстың қысқаша мазмұны: Микроорганизмдерден, өсімдіктерден, жануарлардан жоғарғы тиімді биологиялық процестердің негізін алу. Биотехнологиялық өнімді алу жолдары. Сарқынды суды органикалық ластағыштардан және ауыр металлдардан тазарту принциптерін, өнеркәсіп және тұрмыстық қалдықтарын жою және биотехнологиялық жолмен өңдеу, ауыл шаруашылық проблемаларын шешуде биотехнологияның атқаратын рөлін анықтау, өндіріс орындарына минералды шикі заттрдан металлдардың кейбір аспектілерін оқыту. Сарқынды суды органикалық ластағыштардан және ауыр металлдардан тазарту принциптерін, өнеркәсіп және тұрмыстық қалдықтарын жою және биотехнологиялық жолмен өңдеу, ауыл шаруашылық проблема-ларын шешуде биотехнологияның атқаратын рөлін анықтау, өндіріс орындарына минералды шикі заттардан металлдардың кейбір аспектілерін оқыту. Қазіргі таңда биотехнологияның пайдалану салалары. Биотехнологияның даму тарихы. Табиғи сулардың классификациясы және ластану түрлері. Су қоймалардың эвтрофикациясы. Тұщы су мен теңіз су қоймаларының экожүйесі. Су қоймалардың өзіндік тазалануы. Өнеркәсіптік сарқынды судың құрамы мен қасиеті. Өнеркәсіптік сарқынды суды биотехнологиялық тазалау. Қатты қалдықтарды өңдеу биотехнологиясы. Минералдық шикізатты бактериалдық сілтісіздендіру. Органикалық қалдықтарды компостау және биодеградациялау. Су сапасының гидрохимиялық көрсеткіштері және су сапасының физикалық көрсеткіштерін анықтаудың әдістері. Өндіріс орындарын сумен қамтамасыз ету және су бөлу. Өндіріс сарқынды суларды механикалық тазарту жолдары. Өндірістік сарқынды суларды химиялық тазалау. Сарқынды суларды физико- химиялық тазалау. Топырақпен тазалау қоңдырғылары. Биотоғандар. Сарқынды сулар тұнбасын өңдеу технологиялары. Тұнбаларды кондициялау. Мұнай өңдейтін зауыттардағы (МӨЗ) өндірістік сарқынды суларды тазалау үлгісі. Күтілетін нәтижелер: Қазіргі заманғы биотехнологияның негізгі бағыттарын, қоршаған ортаны тазартудағы биотехнологияның атқаратын ролін білуі керек. Қатты қалдықтарды жою және өңдеу әдістерін, минералды шикізаттарды бактериалды сілтісіздендіруді, рудадан металлдарды алудың жолдарын меңгеруі керек. Ауыл шаруашылығы биотехнологиясы Пререквизиттері: "Өндірістік экология", "Биология", "Қоршаған орта мониторингі". Постреквезиттері: "Экология", " Табиғатты қорғау", "Өндірістік экология".

17 Курстың қысқаша мазмұны: Қазіргі таңда биотехнологияның пайдалану салалары. Биотехнологияның даму тарихы. Табиғи сулардың классификациясы және ластану түрлері. Суқоймалардың эвтрофикациясы. Тұщы су мен теңіз суқоймаларының экожүйесі. Суқойма-лардың өзіндік тазалануы. Өнеркәсіптік сарқынды судың құрамы мен қасиеті. Өнеркәсіптік сарқынды суды биотехнологиялық тазалау. Қатты қалдықтарды өңдеу биотехнологиясы. Минералдық шикізатты бактериалдық сілтісіздендіру. Қазіргі кездегі биотехнологияның қысқаша даму тарихы мен оның қолдану аймақтары Биотехнология және ауыл шаруашылығы. Ауыл шаруашылығында қоршаған ортаны қорғау мақсатындағы биотехнологияны қолдану аясы. Биотехнология және өсімдік шаруашылығы. Қарастырылатын зиянды агенттерден өсімдіктерді қорғаудың биотехнологиялық жолдары. Қолайсыз факторларға тұрақты өсімдіктер сорттары. Арамшөптермен, кеміргіштермен, насекомдармен, құрттармен, фитопатогенді саңырауқұлақтармен, бактериялармен, вирустармен химиялық құралдар арқылы күрес. Биологиялық құралдар арқылы күрес, мұнда зиянкестерге олардың табиғи қарсыластары немесе паразиттерді қолдана отырып жою, сонымен қатар тірі ағзалардан пайда болатын уытты өнімді қолдану. Пестицидтердің биодеградациясы. Пестицидтерді қолдануда технологияларды жетілдіру. Пестицидтерге тұрақты өсімдіктерді анықтау. Топырақтағы пестицидтер биодеградациясы. Зиянкестер мен патогендерден биологиялық қорғану. Биологиялық тыңайтқыштар. Өсімдіктерді фитопатогенді микроағзалардан қорғаудың түрлі жолдары. Антибиотиктер. Фитоалексиндер. Микроб. Өсімдіктерді иммунизациялау және вакцинациялау. Өсімдік ұлпасына арнайы агентті (d фактор) кіріктіру. Биологиялық құрал өсімдіктерді кешенді қорғау бағдарламасының маңызды құрамдас бөлігі. Биологиялық тыңайтқыштар. Нитрагин және азотобактерин. Bacillus megaterium фосфорбактерин препараты. Күтілетін нәтижелер: Ауыл шаруашылығы дамыған аймақтардағы жерлерді өңдеуде және өнімдерді көбейтуде биотехнология жетістіктерін қолдануды білуі керек. Ауылшаруашылығындағы қатты қалдықтарды биодеградациялау үшін компост процесін пайдалануды меңгеруі керек. Өндірістің биотехнологиясы Пререквизиттері: "Өндірістік экология", "Биология", "Қоршаған орта мониторингі". Постреквезиттері: "Экология", " Табиғатты қорғау", "Өндірістік экология". Курстың қысқаша мазмұны: Су сапасының гидрохимиялық көрсеткіштері және су сапасының физикалық көрсеткіштерін анықтаудың әдістері. Өндіріс орындарын сумен қамтамасыз ету және су бөлу. Өндіріс сарқынды суларды механикалық тазарту жолдары. Өндірістік сарқынды суларды химиялық тазалау. Сарқынды суларды физико- химиялық тазалау. Топырақпен тазалау қоңдырғылары. Биотоғандар. Сарқынды сулар тұнбасын өңдеу технологиялары. Тұнбаларды кондициялау. Мұнай өңдейтін зауыттардағы (МӨЗ) өндірістік сарқынды суларды тазалау үлгісі. Өнеркәсіптік сарқынды судың құрамы мен қасиеті. Жер бетіндегі тіршілік үшін судың маңызы. Су қоймаларының ластану түрлері және ластану көздері. Су қоймаларының өздігінен тазалануы. Су қоймалардың ластануы және өздігінен тазалануға икемділігі. Өндіріс қалдық суларын механикалық тазалау. Қалдық суларды химиялық тазалау жұмыстары. Қалдық суларды физико-химиялық тазалау жұмыстары. Қалдық суларды биологиялық тазалау жұмыстары. Өндірістік сарқынды сулардың тұнбаларын өңдеу әдістері. Өндірістік орындарда сарқынды суларды қайта пайдалану. Минералды шикізаттарды бактериялық сілтісіздендіру. Бактериялық сілтісіздендіру түсінігі. Бактериялық сілтісіздендіруге қатысатын микроорганизмдер. Сульфидті минералдарды бактериямен тотықтыруды қолдану. Үймелер мен үйінділерді сілтісіздендіру. Кендерді бактериялық сілтісіздендіру. Органикалық қалдықтарды компостау және биодеградациялау. Компостау түсінігі. Компостау үрдісінің негізгі принциптері. Компостау үрдісінің кезеңдері. Компостау үрдісінің көрсеткіштері. Жылу бөлу және

18 үйінділердің өлшемі. Сарқынды сулар тұнбасын өңдеу технологиялары. Тұнбаларды кондициялау. Сарқынды сулар тұнбасын кондициялаудың түрлі әдістерін талда. Портеус әдісі бойынша тұнбаны жылумен өңдеудің технологиялық үрдісі. Қоршаған ортаның өндірістік мекемелер шығарындыларымен ластануы. Мұнай өндіретін өндірістердің табиғи экожүйелерге әсері. Мұнайды қайта өңдеу өндірістерінің табиғи экожүйелерге әсері. Судағы және жер беті экожүйесіндегі мұнаймен ластануды болдырмаудағы биотехнологияны қолдану тәсілдері. Атмосфераның өндірістік мекемелер шығарындыларымен ластануы. Қоршаған ортаны тазалаудағы экологиялық биотехнологияның орны. Ауаны биологиялық тазалау. Қоршаған ортадағы ксенобиотиктердің биодеградациясы. Ластанған топырақ биоремедиациясы. Күтілетін нәтижелер: Қалдық суларды тазартудағы биологиялық әдістерді және олардың жүргізілу жолдарын білуі керек. Өндірістік сарқынды сулардың тұнбаларын өңдеу әдістерін, оларды қайта пайдалану жолдарын қарастыруды меңгеруі керек. Табиғат қорғау және қорықтар ісі Пререквизиттері: "Экология негіздері", "Қоршаған орта туралы ілім", "Әлеуметтік экология және тұрақты даму". Постреквизиттері: "Геоэкология", "Өнеркәсіптік экология", "Өсімдіктер экологиясы". Курстың қысқаша мазмұны: Табиғат қорғау пәні және мақсаты мен міндеттері, принциптері. Табиғат қорғау туралы түсінік. Атмосфера ауасын қорғаудың негізгі жолдары. Гидросфераны қорғау. Литосфераны қорғау мен қайта қалпына келтіру. Жер ресурстарын қорғаудың негіздері, жер қорларын, жайылымдар мен егістіктерді пайдалану және қорғау. Жер қойнауындағы пайдалы қазбалар және оларды тиімді пайдалану мен өңдеу принциптері. Өсімдіктер дүниесін қорғау, қызыл кітапқа енген өсімдіктердің қазіргі жағдайы. Жануарлар дүниесін қорғау. Қызыл кітапқа енген жануарлардың қазіргі жағдайы. ҚР дағы мемлекеттік ұлттық саябақтар, қорықтар, қорыққорлардың қазіргі жағдайы. Күтілетін нәтижелер: Табиғат қорғау принциптерін, табиғи орта жағдайына бақылау жасауды, ерекше қорғалатын аймақтарды білуі керек. Табиғат қорғаудың жаңа кезеңдері мен мақсат міндеттерін, қазіргі көзқарастарды, табиғи ортаның дағдарыстан шығу жолдарын меңгеруі керек. Қорыққорларды қорғау Пререквизиттері: "Экология негіздері", "Қоршаған орта туралы ілім", "Әлеуметтік экология және тұрақты даму". Постреквизиттері: "Геоэкология", "Өнеркәсіптік экология", "Өсімдіктер экологиясы". Курстың қысқаша мазмұны: Қорыққорлар және олардың ұйымдастырылуы. Табиғат қорғаудағы қорыққорлардың алатын орны, Ұйымдастырылуының мақсаты мен міндеттері, принциптері. Қорыққорлар туралы түсінік. Қорыққор аймақтарындағы атмосфералық ауаның, судың және топырақтың, өсімдіктері мен жануарларының қазіргі экологиялық жағдайы. Жер ресурстарын қорғаудың негіздері, жер қорларын, жайылымдар мен егістіктерді пайдалану және қорғау. Қорыққорлардағы өсімдіктер дүниесін қорғау, қызыл кітапқа енген өсімдіктердің қазіргі жағдайы. Қорыққорлардағы жануарлар дүниесін қорғау. Қызыл кітапқа енген жануарлардың қазіргі жағдайы. ҚР дағы қорыққорлардың атаулары мен қазіргі жағдайы. Күтілетін нәтижелер: Қорыққорларды ұйымдастыру принциптерін, ондағы орта жағдайына бақылау жасауды, ҚР дағы қорыққорларды білуі керек. Қорыққорлардың табиғатты қорғаудағы маңызы мен рөлін, қазіргі ашылған қорыққорлардың жағдайын меңгеруі керек.

19 Табиғат ескерткіштерін қорғау Пререквизиттері: "Экология негіздері", "Қоршаған орта туралы ілім", "Әлеуметтік экология және тұрақты даму". Постреквизиттері: "Геоэкология", "Өнеркәсіптік экология", "Өсімдіктер экологиясы". Курстың қысқаша мазмұны: Табиғат ескерткіштері, олардың тарихи және табиғи мәні. Қазақстан территориясындағы табиғат ескерткіштері, олардың орналасуы. Табиғат ескерткіштерін қорғаудың негіздері және оларды туристік мақсатта пайдалану мен қорғау. Табиғат ескерткіштерін қайта қалпына келтіру шараларын ұйымдастыру және қазіргі жағдайы. ҚР дағы табиғат ескерткіштері атаулары мен қазіргі жағдайы. Күтілетін нәтижелер: Табиғат ескерткіштері атауларын, орналасқан орнын және тарихы мен табиғи ерекшеліктерін білуі керек. Табиғат ескерткіштерінің қоршаған ортаны қорғаудағы маңызы мен рөлін және қорғауға алынған табиғат ескерткіштерінің қазіргі жағдайын меңгеруі керек. Су жүйелерінің экологиясы Пререквизиттері: "Экологияның теориялық негіздері", "Өндірістік экология", "Қоршаған орта мониторингі", "Экология негіздері, сулы ортада тіршілік ететін организмдердің негізгі топтары". Постреквизиттері: "Биосфера туралы ілім", "Ғаламдық экология", "Экологиялық туризм". Курстың қысқаша мазмұны: Гидросфераның жалпы сипаттамасы. Әлемдік мұхиттар экологиясы. Ресурстары. Су жүйелерінің атқаратын қызметі. Су айналымы. Ластану мен тазарту әдістері, қайта пайдалану. Ауыз су проблемалары. «Су жуйелерінің экологиясы» пәнінің оқыту мақсаты: Әртүрлі су экожүйесі гидробионттарының сапалық және сандық құрамын оқыту болып табылады. Су жүйелерінің (әлемдік мұхит, көлдер мен өзендер) географо-экологиялық сипаттамасын оқыту, әлемдік мұхит, лимнологиялық және ленталық экожүйелерінің, гидробионттардың биотикалық қарым-қатынасының заңдылықтарын, гидросфераның әлемдік прблемаларының шығу көздері мен оны шешу жолдарын саралап зерттеу, әлемдік мұхиттың, көлдердің және өзендердің негізгі экологиялық зоналарын, әлемдік мұхит, өзен мен көлдерде тірішілік ететін гидробионттардың негізгі экологиялық топтары; су жүйелерін зерттеудегі кең тараған экологиялық әдістер, ҚР су ресурстарының экологиялық жағдайы, Қазақстан Республикасының су заңнамасы. СЖЭ бүгінгі экологиядағы орны. Су тірішілк ортасының ерекшелігі. Әлемдік мұхит және ондағы тіршілік иелеріне әсер ететін абиотикалық факторлар. Әлемдік мұхитқа тән тіршілік иелері. Көлдер және лимбионттар тіршілігіне әсер ететін абиотикалық факторлар. Көлдердің трофтылығына байланысты жіктемесі ( Тинеман А. мен Науман Е. бойынша). Континенттік су алаптары және реобионттар экологиясы. Су қоймаларының әлемдік проблемалары. Қазақстан Республикасының су ресурстарына сипаттама. Күтілетін нәтижелер: Әлемдік мұхиттың, теңіздердің, көлдердің экологиялық зоналарын ажыратуды, ондағы тіршілік ететін организмдердің негізгі экологиялық топтарын білуі керек. Су жүйесіндегі гидробионттардың таралуындағы сандық және сапалық көрсеткіштерге сипаттама және олардың өзгерістеріне экологиялық баға беруді меңгеруі керек. Ауа бассейні экологиясы Пререквизиттері: "Экологияның теориялық негіздері", "Өндірістік экология", "Қоршаған орта мониторингі"."экологияның теориялық негіздері", "Өндірістік экология", "Қоршаған орта мониторингі".

20 Постреквизиттері: "Биосфера туралы ілім", "Ғаламдық экология". "Биосфера туралы ілім", "Ғаламдық экология". Курстың қысқаша мазмұны: Ауа бассейнінің ластану көздері, олардың экологиялық зардаптары. Атмосфераның ғаламдық және аймақтық экологиялық проблемалары. Атмосфера ресурстары және күн сәулелері. Табиғи ортаның сапалалығы. Су, жер, атмосфераның ауа сипаттары. Радиоактивті ластану, шу, тербеліс және электромагниттік әсерлер. Ауа бассейнінің ластану көздері, олардың экологиялық зардаптары. Атмосфераның ғаламдық және аймақтық экологиялық проблемалары. Атмосфера ресурстары және күн сәулелері. Табиғи ортаның сапалалығы. Су, жер, атмосфераның ауа сипаттары. Радиоактивті ластану, шу, тербеліс және электромагниттік әсерлер. Қазақстандағы ауасы лас қалалар. Атмосфералық ауаның ластану индексі. Атмофералық ауаны ластаушы көздер ауыл шаруашылығы, өндіріс көздері, көлік т.б. Ауаны стационарлық ластаушы көздер, стационарлық емес ластаушы көздер. Атмосфералық ауаны ластанудан қорғау шаралары. Атмосфералық ауаны ластаушы көздерге тыйым салу. ҚР атмосфералық ауасын қорғау заңнамалары. Күтілетін нәтижелер: Ауа бассейнінің ластану көздері, олардың экологиялық зардаптарын анықтауды, ауа ластануының индекстік көрсеткіштерін білуі керек. Атмосфералық ауадағы тіршіліктің таралуындағы сандық және сапалық көрсеткіштерге сипаттама және олардың өзгерістеріне экологиялық баға беруді меңгеруі керек. Топырақ экологиясы Пререквизиттері: "Экологияның теориялық негіздері", "Өндірістік экология", "Қоршаған орта мониторингі". Постреквизиттері: "Биосфера туралы ілім", "Ғаламдық экология", "Топырақ географиясы". Курстың қысқаша мазмұны: Топырақ түсінігі, құрлымы, топырақтың маңызы. Топырақ жамылғысының деградацияға ұшырау салдары. Шөлейттену топырақтың ғаламдық экологиялық проблемасы. Топырақтың су балансы. Топырақ түзілудегі биологиялық факторлар. Топырақ түзілудегі микроорганизмдердің рөлі. Жер бедерінің топырақ түзілудегі рөлі. Топырақ түзілудегі ауа-райының әсері. Топырақ таралуының географиялық заңдылықтары. Топырақтың зоналар бойынша таралуы. Қазақстандағы топырақ жамылғысының қазіргі экологиялық ахуалы. Топырақтың биологиялық ластануы, топырақтың физико-химиялық ластануы, топырақтың радиациялық ластануы және олардың алдын-алу шаралары. Топырақ түсінігі, құрлымы, топырақтың маңызы. Топырақ жамылғысының деградацияға ұшырау салдары. Шөлейттену топырақтың ғаламдық экологиялық проблемасы. Топырақтың су балансы. Топырақ түзілудегі биологиялық факторлар. Топырақ түзілудегі микроорганизмдердің рөлі. Жер бедерінің топырақ түзілудегі рөлі. Топырақ түзілудегі ауа-райының әсері. Топырақ таралуының географиялық заңдылықтары. Топырақтың табиғат зоналар бойынша таралуы. Күтілетін нәтижелер: Топырақ туралы түсінік, құрылымы және топырақтың тіршілік үшін маңызын, оның деградацияға ұшырау себептерін білуі керек. Топырақтың экологиялық проблемаларының туындау себептерін және оларды қайта қалпына келтіру жолдарын меңгеруі керек.

21 Экологиялық туризм Пререквизиттері: "Экология негіздері", "Рекреациялық география", "Қазақстанның туризм географиясы". Постреквизиттері: "Туризм және демалыс инфрақұрылымы", "Халықаралық туризм географиясы". Курстың қысқаша мазмұны: Экологиялық туризм түсінігі, мақсаттары мен міндеттері, түрлері. Талаптары. Түризм бағыттары мен жүргізілу ерекшеліктері. Рекреациялық ресурс-тар. Экологиялық туризмге кіріспе. Экологиялық туризмнің белгілері. Экологиялық туризмдегі туроперейтинг. Экологиялық туризмді ұйымдастыру мен басқарудың әдістері. Экотуристік іс-әрекеттерді басқарудың халықаралық тәжірибесі. Экотуризмнің маркетингі және нарықтық қозғалысы. Туризмнің жаңа шыққан түрлерінің бірі; сауықтырушылық, танымдық, қарым-қатынастық қажеттіліктерімен ұштастырылатын, халықтың тынығуға қатысты қажеттіліктері; Экологиялық тұрғыдағы корнекті орындарға, ұлттық саябақтарға, табиғат ескерткіштеріне, табиғат қорғау проблемалары неғұрлым оңтайлы шешілген аумақтарға тоқталу. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар (ЕҚТА), рекреациялық қызметті сауатты ұйымдастыру, туристердің экологиялық сауаттануын қамта-масыз ету, рекреакциялық аймақтардың жағдайына мониторингті ұйымдастыру, тозған экожүйелердің рекультивациясы бойынша іс-шараларды қамтамасыз ету, т.б. түсініктер қарастырылады. Күтілетін нәтижелер: Экологиялық туризмді ұйымдастыру мен басқарудың әдістерін, географиясын және даму тенденциясын білуі керек. Экотуризмді ұйымдастырудың инфрақұрылым ерекшеліктерін, экомаршруттарды құрастыруды, туристермен жұмыс жасау ерекшеліктерін меңгеруі керек. Экологиялық соқпақ Пререквизиттері: "Экология негіздері", "Рекреациялық география", "Қазақстанның туризм географиясы". Постреквизиттері: "Туризм және демалыс инфрақұрылымы", "Халықаралық туризм географиясы". Курстың қысқаша мазмұны: Экологиялық соқпақ экологиялық білім беру мен тәрбиедегі бірден бір әдістің бірі. Маңызы, құрылу тарихы. Мектеп оқушылары мен студенттердің экологиялық соқпаққа қатысуы. Экотуризмнің мониторингі және менеджменті. Экотуризмдегі инфрақұрылымын дамуы. Экотуризмдегі қауіпсіздік. Тау саяхатындағы экологиялық қауіпсіздік. Экотуризмдегі адам ресуртарының менеджменті. Экотуризмдегі қоршаған орта ластануын болдырмау технологиясы. Әлемнің таулы аудандарындағы экотуризмнің дамуы. Қазақстан мен ТМД елдерінің таулы аудандарындағы экотуризмнің дамуы. Экологиялық соқпақтың басты мақсаты табиғат аясында оқушы, студент және басқа да келуші қауымға қоршаған ортада мінез-құлқын, этикасы мен экологиялық мәдениетін қалыптастыру, Экскурсия мүшелеріне қоршаған табиғат ортада болып жатқан құбылыстарды, процестерді және табиғат объектілері туралы мәліметтерді жеткізуді, қоршаған ортаға деген көзқарасын қалыптастыру. Экскурсия жетекшілері мен жол көрсетушілер өзінің таңдаушыларына соқпақтың маршрут зонасында көруге, байқауға болатын әр түрлі антропогендік факторлардың көріністерінің сипатын және де адамның қоршаған орта мен қарым-қатынасының нәтижесін кешенді бақылауға адам баласын экологиялық мәдениетке тәрбиелеу, бірбірімен және табиғатқа үйлесімділік қарым-қатына-сын қалыптастыру. Экологиялық соқпақта экологиялық білім мен тәрбие беру процесінің ерекшелігі, оқушының еркін түрде ақпаратты қабылдауы, табиғи ортада жүріс-тұрыс ережесін сақтау негіздері. Күтілетін нәтижелер: Экологиялық соқпақтың экологиялық білім беру мен тәрбиедегі алатын орнын, оның маңызы мен ұйымдастырылуын білуі керек. Экологиялық соқпақтарды ұйымдастырудың инфрақұрылымдық және экомаршруттарды құрастырудың ерекшеліктерін меңгеруі керек.

22 Тау туризмі Пререквизиттері: "Экология негіздері", "Рекреациялық география", "Қазақстанның туризм географиясы". Постреквизиттері: "Туризм және демалыс инфрақұрылымы", "Халықаралық туризм географиясы". Курстың қысқаша мазмұны: Тау туризмі түсінігі, мақсаттары мен міндеттері, түрлері және талаптары мен объектілері. Тау туризмінің бағыттары мен жүргізілу ерекшеліктері. Экологиялық туризмнің белгілері. Экологиялық туризмнің географиясы. Экологиялық туризмнің белгілері. Экотуризмнің құқықтық мазмұны. Экологиялық маршруттарды ұйымдастыру. Экологиялық туризмдегі менеджмент. Экологиялық туризмдегі маркетинг. Таулардың пайда болу ерекшеліктері, табиғат жағдайларының қалыптасуына қарай туристік іс-әрекеттерді орналастыру. Туристерді таулардағы қызықтыратын факторлар түрлері. Таулар арқылы танымдық, спорттық және мәдени тәжірибелік жорықтар ұйымдастыру. Тау рельефінің элементтері мен тау жорықтарында қозғалысқа кедергілер келтіріп отыратын сәттер. Таулы туризмінің негізгі бағыттары. Тау туризмімен айналысу үшін таулардың физика-географиялық ерекшеліктерін білу. Тау рельефінің элементтерінен қалыптасатын табиғи кедергілерден өту және қорғану тәсілдері. Күтілетін нәтижелер: Тау туризмінің бағыттары мен жүргізілу ерекшеліктерін, ондағы қауіпсіздік ережелерін сақтауды білуі керек. туризмнің белгілерімен танысу. Тау рельефінің элементтерінен қалыптасатын табиғи кедергілерден өту жолдарын және қорғану тәсілдерін меңгеруі керек. Радиациялық экология Пререквизиттері: "Физика", "Қоршаған орта химиясы", "Экология негіздері", "Биология", "Жалпы жертану". Постреквезиттері: "Биосфера туралы ілім", "Табиғи орта физикасы", "Қазақстанның және ТМД экологиялық проблемалары", "Жалпы экология". Курстың қысқаша мазмұны: Материалдық дүние дамуының барлық этаптарында затпен сәулеленудің өзара әрекеттесуінің кең көрінісі. Студенттерді қазіргі радиациялық экологияның бағыттары және мәселелері. Бұл пән болашақ мамандардың радиоэкологиялық ойлануына мүмкіндік береді. Кіріспе. Радиациялық экология ұғымы. Радиациялық экология-ның даму тарихы. Атомның құрылысы. Радиоактивтілік түсінігі. Дозиметрия түсінігі. Дозаның қуаты және оның өлшем бірліктері. Иондаушы сәулелердің жіктелуі. Иондаушы сәулелердің табиғи көздері. Материалдық дүние дамуының барлық этаптарында затпен сәулеленудің өзара әрекеттесуінің кең көрінісі. Қазіргі радиациялық экологияның бағыттары және мәселелері. Дозиметрия, иондаушы сәулелену және радиометрия. Радиациялық зақымдануды зерттеудің цитологиялық әдістері. Организмнің радиосезімталдығын жасанды ауысы мүмкіндіктері. Иондаушы сәулелердің биологиялық әсері. Табиғи радиациялық және жасанды радиациялық жағдай. Радиациялық сәулеленуден қорғана білу және үгітнасихаттар. Радиациялық экология ұғымы. Радиациялық экологияның даму тарихы. Радиациялық экология экологияның қолданбалы бағыты. Радиациялық экологияның даму кезеңдері. В.К.Рентген, А.Беккерель, М.Кюри және П.Кюри және т.б еңбектерінің маңызы. Атомның құрылысы. Радиоактивтілік түсінігі. Атомның құрылысы: ядро, электрон, протон, нейтрон, позитрон түсініктері. Радиоактивтілік құбылысы, радионуклидтердің қозғалысы. Радиактивті элементтер. Радиоактивтіліктің өлшем бірліктері. Ядролық айналудың түрлері. Радиациялық ыдырау үрдісі: -альфа,-бета, -гамма ыдыраулар. Термоядролық реакциялар. Дозиметрия түсінігі. Дозаның қуаты және оның өлшем бірліктері. Биологиялық объектілердің радиациялық зақымдану дәрежесі. Сәулеленудің экспозияциялық дозасы. Сәулеленудің жұтылған дозасы. Иондаушы

23 дозалардың қатысты биологиялық тиімділігі. Өлшем бірліктері. Иондаушы сәулелердің жіктелуі. Иондаушы сәулелердің табиғи көздері. Жер бетіндегі барлық тірі организмдер ұдайы иондаушы радиацияның әсеріне ұшырайды. Олар радиациялық фонды құрайтын иондаушы сәулеленудің табиғи және жасанды көздері есебінен жинақталады. Космостық сәулелену. Табиғи радиоактивті заттар. Радиоактивті заттарға кірмейтін табиғи радиоактивті заттар. Радиациялық экологияның даму тарихы. А.Беккерельдің ашқан жаналығы. К.В.Рентгеннің ашқан сәулелері. Сәулеленудің жұтылған дозасы. Сәулеленудің экспозициялық дозасы. Радиоактивтіліктің ыдырау заңы. Тау жыныстарының радиоактивтілігі. Топырақтың радиоактивтілігі. Табиғи сулардың радиоактивтілігі. Атмосфералық ауаның радиоактивтілігі. Радиациялық-қауіпті объектілердің жұмысы кезіңде туындайтын экологиялық мәселелері. Асқазан-ішек жолдарына иондаушы радиацияның әсері. Эмбрион, ұрыққа иондаушы радиацияның әсері. Организмнен радиоактивті заттардың шығарылауы. Радиоактивті жауыннан кейін ауылшаруашылық өндірісті жүргізу ерекшелік-тері. Термоядролық реакциялар. Космостық сәулелену. Жер қабықтарының радиоактивтілігі. АЭС-нің негізгі мүмкіндіктері мен экологиялық мәселелері. Теңіздердің атомдық кемелер-мен ластануы. Чернобыль апаты. Күтілетін нәтижелер: Радиациялық зақымдануды зерттеулдің әдістерін, радиациялық әсерлерді нормалау мен реттеу ережелерін, радиометрияда пайдаланылатын өлшеу әдістері және дозиметриялық құрылғылардың құрылысын, жұмыс істеу принциптерін білуі керек. Топырақ, өсімдік, су үлгілерін алып, оларды радиациялық талдауды, үлгілерге радиометрияны жүргізуді меңгеруі керек. Ядролық полигондар экологиясы Пререквизиттері: "Экология негіздері", "Ғаламдық экология", "Өнеркәсіптік экология". Постреквизиттері: "Қазақстанның экологиялық проблемалары", "Топырақтану", "Биология". Курстың қысқаша мазмұны: СИЯП құрылу тарихы, ядролық сынақтардың адам денсаулығы мен табиғи экожүйелердің экологиялық жағдайына әсері. Радиациялық ластану жолдары. Мишеннің теориясы. Радиациялық ластану қауіптілігі, әсері. Иондық сәулелену, деңгейлері. Қорғану тәсілдері. Адамның радиациялық зақымданулары. Жер беті экожүйе-лері. Тұщы су экожүйелері. Қазақстанның радиоэкологиялық мәселелері. Иондаушы сәулеленудің жасанды көздері және олардың сипаттамасы. Медицинада пайда-ланатын иондаушы сәулелердің көздері. Ядролық және термоядролық жарылыстар. Атом энергетикасы. Радиоактивті минералды шикізатты өндіру және өңдеу. Ядролық қаруды сынау полигондары. Теңіз суларының атом кемелерімен ластануы. Тұрмыстағы иондаушы сәулелену көздері. Радиоактивті қалдықтар және экология. Ядролық қаруды сынауды тоқтатқаннан кейін 3 салада радиоактивті қалдықтарды жою мәселесі радиациялық экологияның басты мәселесіне айналды. Радиоактивті қалдықтар (РАҚ) физикалық жағдайы бойынша қатты, сұйық және газтәрізді болып бөлінеді. Радиациялық сәулеленуден қорғану. Тірі организмдердің сәелелену дәрежесіне бақылау жүргізуде ішкі сәулелену дозаларын анықтау қажет. Радиациялық сәулеленуден қорғану жолдары, түрлері. Тірі организмдерді сәулеленуден қорғау әдістері. Физикалық стадиясы. Физикохимиялық стадиясы. Химиялық стадиясы. Иондаушы сәулелердің әсерінен кейін зақымданудың дамуында бірнеше кезеңді бөліп қарастырады:физикалық, физикохимиялық, химиялық және биологиялық. Организм-нің жүйелеріне иондаушы сәулелердің әсері Адамның радиациялық зақымданулары. Иондаушы радиация әсер еткенде организмнің келесідей жүйелері зақымданады: қан жүйесі, иммундық жүйе, гонадалар, асқазан-ішек жолдарының шарышты қабаты т.б. Сәулелену түріне, дозаларына және оның жағдайларына байланысты сәулелік зақымданудың әртүрлері пайда болуы мүмкін: ішкі

24 және сыртқы сәулеленуден өткір сәуле ауруы, созылмалы сәуле ауруы, жерге органдардың зақымдануы. Осында ана құрсағындағы ұрықтың сәулеленуін, тератогенді эффектіні және генетикалық өзгерістерді жатқызса болады. Жер беті экожүйе-лері. Жер беті экожүйелері топырақпен тығыз байланысты. «Топырақ-ерітінді» жүйесіндегі зерттеулер табиғи және жасанды радионуклидтердің жұтылу беріктігі химиялық элементтерге және топырақтың құрамына, қасиетіне байланысты екендігін көрсетті. Тұщы су экожүйелері. Құрлық су бассейндер әсіресе шығу-тегі антропогендік ластануларға, соның ішінде радиоактивтілікке сезімтал келеді. Осы себептердің салдарынан құрлық су бассейн-деріне түскен радионуклидтердің көшіп-қонуын және олардың гидробионттарға әсерін зерттеу керек. Қазақстанның радиоэкологиялық мәселелері. Қазақстанның радиациялық ластануы басты 4 фактормен шартталған: Семей ядролық полигонындағы жарыластар және оның қазіргі жағдайы; әскери-сынақ алаңдары- Тайсойған, Азғыр, Галит, Приозерск т.б.; Байқоңыр ғарыш айлағын жалға беру; Балқаш бассейніндн АЭС салу жоспар, оның тиімді және тиімсіз жақтары. Тамақтанудың радиоқорғану принциптері. Иммундық жүйеге сәулеле-нудің әсері. Ішкі бірқалыпты сәулеленуден өткір сәуле ауруы. Организмге радиоактивті заттардың түсу жолдары. Күтілетін нәтижелер: Организм жүйелеріне иондаушы сәулелердің әсерін, радиациялық зақымдануларды, ядролық полигондардың орналасу орны мен ондағы қазіргі экологиялық жағдайды білуі керек. Қазақстан территориясындағы ядролық полигондардағы, топырақтың, судың және ауаның химиялық құрамын және тірі ағзаларға әсерін анықтауды меңгеруі керек. Апатты аймақтар экологиясы Пререквизиттері: "Экология негіздері", "Ғаламдық экология", "Өнеркәсіптік экология". Постреквизиттері: "Қазақстанның экологиялық проблемалары", "Топырақтану", "Биология". Курстың қысқаша мазмұны: Апатты аймақтардың пайда болуы. Ластану түрлері: биологиялық, радиоактивті, т.б. апатты аймақтарды қалпына келтірудегі іс-шаралар. Радио-активті қалдықтар және экология. Радиациялық сәулеленуден қорғану. Организмнің жүйеле-ріне иондаушы сәулелердің әсері. Радиоактивтіліктің физикалық негіздері. Радиациялық экология ұғымы. Радиациялық экологияның даму тарихы. Атомның құрылысы. Радиоактивтілік түсінігі. Ядролық айналулардың түрлері. Дозиметрия және радиометрия. Радиометриялық аппараттардың жұмыс істеу принциптері. Дозиметрия түсінігі. Дозаның қуаты және оның өлшем бірліктері. Иондаушы дозалардың қатысты биологиялық тиімділігі. Иондаушы, жартылай өткізуші және сцинтилляциялық детекторлардың жұмысы. Иондаушы сәулелену көздері, олардың әсері. Иондаушы сәулелердің жіктелуі. Иондаушы сәулелердің табиғи көздері. Иондаушы сәулеленудің жасанды көздері және олардың сипаттамасы. Атом энергетикасы. Атом энергетикасы уран кеңіштерінен, ядролық отынды байыту өнеркәсіптерінен, уранды тазалайтын зауыттардан және ядролық қалдықтарды жоятын өнеркәсіптерден тұрады. Радиоактивті қалдықтарды жою мәселелері. Қошқарата қалдықсақтаушысы. Радиоактивті қалдықтар (РАҚ) физикалық жағдайы бойынша қатты, сұйық және газтәрізді болып бөлінеді. Радиациялық әсерді нормалау және реттеу. Иондаушы сәулелену әсерінен халықты қорғау мәселесі ғаламдық сипат алуда, және сондықтан да осыған сәйкес ғылыми-зерттеу және ұйымдастырушы іс-шаралар халықаралық ұйымдармен дайындалынады. МАГАТЭ қызметі. Радиоактивті заттардың биологиялық әсері. Физикалық стадиясы. Физико-химиялық стадиясы. Химиялық стадиясы. Организмнің жүйелеріне иондаушы сәулелердің әсері. Радиацияның адам мүшелеріне тигізетін әсері. Сәулелену түріне, дозаларына және оның жағдайларына байланысты сәулелік зақымданудың әртүрлері пайда болуы мүмкін: ішкі және сыртқы сәулеленуден өткір сәуле ауруы, созылмалы сәуле ауруы, жерге органдардың зақымдануы. Табиғи экожүйелерге

25 радиациялық әсер. Жер беті экожүйелері. Тұщы су экожүйелері. Радиоизотоптардың биоценоздағы және биотоптағы миграциясы. Ядролық қаруды сынау полигондары. Семей ядролық полигоны. Қазақстанның әскери сынақ полигондары, оның зардабы. Қазіргі уақытта ресми түрде белгілі 4 ядролық полигондар бар: Невада, Жаңа Жер, Моруроа, Лобнор. Одан басқа қазақ жеріндегі Семей ЯП бар. Осы нүктелерде негізгі ядролық және термоядролық жарылыстар жүргізілді. (2077). Радиоактивті заттармен топырақтың беткі ластану кезеңінде ауылшаруашылық өндірісті жүргізу. Ауылшаруашылық өнімдеріне радионуклидтерді түсуді болжау. Тұщы су өсімдіктерінде радионуклидтердің жинақталуы. Тұщы су жануарларында радионуклидтердің жинақталуы. Семей ядролық полигонының биосфераға нұқсаны. Күтілетін нәтижелер: Дүние жүзіндегі және Қазақстандағы экологиялық апатты аймақтардың орнын және ондағы өсімдіктер, жануарлардың экологиялық өзгерістерін, таралған аурулар түрлерін білуі керек. Қазақстанның апатты аймақтарын (Семей, Арал, Каспийдің солтүстік шығысы, т.б) оның зардаптарын, қалпына келтіру шараларын меңгеруі керек. Экологияны оқыту әдістемесі Пререквизиттері: "Жалпы экология негіздері", "Қоршаған орта туралы түсінік", "Тіршілік қабаттары", "Табиғаттағы айналымдар", "Ғаламдық экологиялық проблемалар", "Педагогика тарихы", "Психология", "Психология ғылымының даму тарихы, негіздері". Постреквизиттері: "Географияны оқыту әдістемесі", "Экологиялық білім мен тәрбие", "Әлеуметтік экология". Курстың қысқаша мазмұны: Экологияны оқыту әдістемесінің ғылыми негіздері. Үздіксіз білім беру жүйесіндегі экологияны оқытудың мақсаты.экологияны оқыту әдісін жіктеу, әдістерді негізгі белгілері бойынша топтау. Мұғалім сөзінің мәдениеттілігі және оған қойылатын негізгі талаптар. Көрнекі құралдар ақпарат көзі ретінде. Көрнекі құралдарды пайдалана білу. Экология сабағында тәжірибелер мен объектілерді көрсету ерекшеліктері. Оқытудың практикалық әдістері. Мектептегі экология пәнін оқытудағы практикалық әдістердиң түрлері мен ролі. Проблемалық және дамымалы оқыту. Оқытудың интерактивті әдісі. Сабақ-оқу процесін ұйымдастырудың формалары. Экология сабағына қойылатын негізгі талаптар. Экология сабағының типтері мен құрылымдары.география пәнін оқытуды экологияландыру. «Бірлестіктегі тіршілік» сабағы. Экологияны оқытудағы әдістемелерді қолдану. «Биосфера, адам және ноосфера» тақырыбын оқыту әдістемесі. Экология пәнінен жылдық жоспар құру. Жалпы білім беретін мектептердегі экологияны оқытудың дидактика-лық принциптері. «Қоршаған ортаның ластану көздері» тақырыбындағы пәнаралық конференция. «Экологиялық факторлар» сабағына тоқсандық жоспар құру. Экологияны оқу процесін ұйымдастыру формалары. «Қоршаған ортаға адамның іс-әрекетінің әсері» тақырыбына пәнаралық ұғымдарды игерудің тиімділігі. «Биологиялық ырғақтар» сабағына тәуліктік жоспар құру. Күтілетін нәтижелер: Экология пәнін оқытудағы практикалық әдістердің түрлері мен ролін, оқытудың интерактивті әдістерін, сабақ-оқу процесін ұйымдастырудың формаларын білуі керек. Экологияны оқыту әдістемесін ғылыми негіздеуді, үздіксіз білім беру жүйесіндегі экологияны оқытудың мақсат, міндеттерін меңгеруі керек. Өсімдіктер экологиясын оқыту әдістемесі Пререквизиттері: "Биосфера туралы ілім", "Қоршаған орта туралы ілім", "Экологиялық білім және дүниетаным". Постреквизиттері: "Педагогика", "Психология". Курстың қысқаша мазмұны: Өсімдіктер экологиясын оқыту әдістемесінің мақсаты мен міндеттері. Өсімдіктер экологиясын оқытудың әдістемелік принциптері. Түрлі типтегі жалпы білім беретін мектептердегі экология пәнінің мазмұны мен құрылымы.

26 «Оқытудағы экологиялық түсініктердің тәрбиелік рөлі». Экология сабақтарын жоспарлау. Экологиялық білім бағдарламасы. «қазақстандағы экологиялық проблемалардың туындау жолдары мен болдырмау шараларына» сынып аралық сайыс өткізудің жоспары. Өсімдіктер экологиясы сабағында тәжірибелер мен объектілерді көрсету ерекшеліктері. Оқытудың практикалық әдістері. Мектептегі экология пәнін оқытудағы практикалық әдістердиң түрлері мен ролі. Проблемалық және дамымалы оқыту. Оқытудың интерактивті әдісі. Сабақ-оқу процесін ұйымдастырудың формалары. Өсімдіктер экологиясы сабағына қойылатын негізгі талаптар. Өсімдіктер экологиясы сабағының типтері мен құрылымдары. География пәнін оқытуды экологияландыру. «Бірлестіктегі тіршілік» сабағы. Өсімдіктер экологиясын оқытудағы әдістемелерді қолдану. Өсімдіктер экологиясы пәнінен жылдық жоспар құру. Жалпы білім беретін мектептердегі экологияны оқытудың дидактикалық принциптері. «Қоршаған ортаның ластану көздері» тақырыбындағы пәнаралық конференция. «Экологиялық фактор-лар» сабағына тоқсандық жоспар құру. Өсімдіктер экологиясы тақырыбына дәстурлі емес сабақ түрлерін оқытудың әдісі. Оқушылардың экологиялық түсініктер туралы жеке көзқарастары мен ойларын қалыптастырады. Күтілетін нәтижелер: Өсімдіктер экологиясы пәнін оқытудағы практикалық әдістердің түрлері мен ролін, оқытудың интерактивті әдістерін, сабақ-оқу процесін ұйымдастырудың формаларын білуі керек. Өсімдіктер экологиясын оқыту әдістемесін ғылыми негіздеуді, білім беру жүйесіндегі оқытудың мақсат, міндеттерін, әдістемесін меңгеруі керек. Адам экологиясы Пререквизиттері: "Жалпы экология", " Экология негіздері", "Валеология". Постреквизиттері: "Өндірістік экология", "Әлеуметтік экология", "Қазақстан экологиясы". Курстың қысқаша мазмұны: Адамның экожүйедегі орны, адам өміріне геофизикалық факторлардың тигізер әсері, оның сырт жағдайға бейімделу мүмкіндігі, сол сияқты геофизикалық факторлардың демографиялық процестерге әсері. Адамның биопсихикалық-әлеуметтік феномені, оның денсаулығы, қажеттіліктері мен тәуекелдік факторы жайында, циркырғақтылық, хронобиология ғылымы, биоырғақтылық туралы Флейс теориясы жайында, адамдарға күн белсенділігі мен магнит дауылдарының тигізер әсері жайында, Вевер теориясы және гелиобиология ғылымы жайында, адамдардың әртүрлі жағдайларға бейімделу қабілеті жайында, адамның жасына байланысты және психологиялық тұрғыдан бейімделу ерекшеліктері жайында, демография ілімінің нені зерттейтіндігі жайында, демографиялық процестердегі өзгерістерді сипаттайтын қандай демографиялық коэффициенттер мен көрсеткіштер барлығы жайында, адамның экологиялық мәдениеті, тұрақты даму қоғамы мен ысырапшылдар қоғамы жайлы әлеуметтік көзқарас принциптері. Экожүйедегі адамдардың орны. Адамның экожүйедегі орнын, адам өміріне геофизикалық факторлардың тигізер әсерін, оның сырт жағдайға бейімделу мүмкіндігін, сол сияқты геофизикалық факторлардың демографиялық процестерге әсері. Күтілетін нәтижелер: Адамның экожүйедегі орнын, адам өміріне геофизикалық факторлардың тигізер әсерін, оның сырт жағдайға бейімделу мүмкіндіктерін білуі керек. Демографиялық көрсеткіштерді реттейтін басты факторларды өз өмірінде қолдана білуді, адам болмысын экологиялық жағынан түсінуді меңгеруі керек. Қала экологиясы Пререквизиттері: "Экология", "Валеология", "Экологияның теориялық негіздері". Постреквизиттері: "Өндірістік экология", "Әлеуметтік экология", "Қазақстанның және ТМД экологиялық проблемалары". Курстың қысқаша мазмұны: Урбаэкологияның экология ғылымындағы алатын орны. Урбаэкологияның даму тарихы. Қалалардың экологиялық ерекшеліктері. Экологиялық

27 факторлар және адам экологиясы. Географиялық ортаның Адам денсаулығына әсері. Күннің активтігі, магниттік дауылдар. Стресс туындататын факторлар. Адам онтогенезі. Радиацияның адам денсаулығына әсері. Қоршаған ортаның геофизикалық факторларының адам денсаулығына әсері. Демография және Адам экологиясы. Дүние жүзілік тамақтану және азық-түлік мәселесі. Биосфераның тірі заттарына тән көптеген құбылыстар байланысты. Дүние тану, этика және қоршаған орта. Табиғи ресурстардың азаюы. Қоршаған ортаның экологиялық жағдайы мен ауру деңгейі. Демография және адам экологиясы. Атмосфераның ластануына байланысты туындайтын аурулар. Экожүйедегі адамдардың орны. Адам биологиялық түр. Өмір сүру ортасы Икемделу, бейімделу және қала экологиясы. С.С. Шварц, Г.И. Царегородцев өмірбаяны. Адамның денсаулығы ортаның экологиялық және әлеуметтік факторлары. Экологиялық факторлар және адам экологиясы. Денсаулық және қажеттіліктер. Қазақстан Республикасының демографиялық жағдайы. Ю.Одум мен Б.Б. Прохоров еңбектері. Стресс туындататын факторлар. Адам онтогенезі. Географиялық ортаның адам денсаулығына әсері. Күннің активтігі, магниттік дауылдар. Қоршаған ортаның химиялық ластануы. В.Г. Ерохин. Қоршаған ортаның геофизикалық факторларының адам денсаулығына әсері. Күтілетін нәтижелер: Урбаэкологияның экология ғылымындағы алатын орнын, даму тарихын, экологиялық ерекшеліктерін білуі керек. Қалалардың экологиялық проблемаларын, оны шешу жолдарын және қала тұрғындарының денсаулықтарына тигізетін әсерлерді анықтауды меңгеруі керек. Ауыл экологиясы Пререквизиттері: "Экология", "Валеология", "Экологияның теориялық негіздері". Постреквизиттері: "Өндірістік экология", "Әлеуметтік экология", "Қазақстанның және ТМД экологиялық проблемалары". Курстың қысқаша мазмұны: Ауыл экологиясын зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Ауыл экожүйесінің деградациясы, ауылдың экологиялық проблемалары. Адам экологиясы, оның дәстүрлі экологиядағы орны. Адам биологиялық түр. Өмір сүру ортасы. Адамдардың басты қажеттіліктерінің) сипаттары. Икемделу (бейімделу және адам экологиясы. Адамның биологиялық қажеттіліктері. Адамның денсаулығы ортаның экологиялық және әлеуметтік факторлары. Денсаулық және қажеттіліктер. Демография және адам экологиясы. Атмосфераның ауасының ластануына байланысты туындайтын аурулар. Дүние тану, этика және қоршаған орта. Қажеттіліктердің түрлері. Елдегі халық санына адамдардың жаңғыруын кескіндейтін тағы да коэффициенттер. Жер бетінің топырақ жамылғысының ластануына байланысты туындайтын аурулар. Қоршаған ортаның экологиялық жағдайы мен ауру деңгейі. Бейімделу (икемделу) және адам экологиясы. Су ресурстарының ластануына байланысты туындайтын аурулар. Урбоэкология. Радияцияның адам денсаулығына әсері. Дүние жүзі ірі қалалар тұрғындарының денсаулық деңгейі. Коммонердің экологиялық заңдары. Биосфераның тірі заттарына тән көптеген құбылыстар байланысы. Табиғи ресурстардың азаюы. Демография және адам экологиясы. Күтілетін нәтижелер: Ауыл экожүйесінің деградациясы, оның экологиялық проблемаларын білуі керек. Адамның биологиялық қажеттіліктері, денсаулығы ортаның экологиялық және әлеуметтік факторларына байланысты екендігін меңгеруі керек. Қолданбалы экология Пререквизиттері: "Физикалық география курсы", "Биосфера", "Экологияның құқықтық негіздері", "Экология мен климатологияның ғаламдық проблемалары". Постреквизиттері: "Биосфера", "Өнеркәсіптік экология", "Ғаламдық экология". Курстың қысқаша мазмұны: Қоғамының индустризациялануына байланысты қоршаған ортаның экологиялық табиғат ресурстарын үнемдеп пайдаланатын жағдайларды

28 алға қоятын көзқарастар. Ресурсүнемдеуші түрлі технологиялар мен аппаратуралардың жұмыс істеу мүмкіндіктері. Өнеркәсіптік мекемелердегі экологияландырылған технологиялардың тиімділігі мен артықшылықтарын меңгеру. Биосфераның техногендік ластануының негізгі көздерін оқып меңгеру. Өнеркәсіптік кәсіпорындардан шығатын сарқынды сулардың құрамы. Шан-қондырғышдардың түрлері және атмосферадағы қалдықтарды нормалау. Шаңдарды дисперстілігі жағынан жіктеу. Шаң түрлері. Тұндырғыш камералар, электрлі сүзгілер, циклондар т.б құрғақ және сулы әдістер. Улы химиялық газдарды азот оксидінен тазарту. Абсорбционды, адсорбционды, каталиттік, кешенді әдістер арқылы тазарту әдістері. Өнеркәсіптік кәсіпорындардан шығатын сарқынды сулардың құрамы. Сарқынды сулардың физикалық және химиялық көрсеткіштері. Өндірістен шығатын сулардың түрлері. Су қоймаларының нормативті көрсеткіштері. Суға қойылатын экологиялық критерийлер. Өндірістен шыққан сарқынды суларды тазартудың әдістері. Өндірісте пайдаланылған суларды тазалаудың механикалық, физико-химиялық әдістері. Өндірістен шыққан қатты қалдықтардың классификациясы. Қатты қалдықтардың жіктелуі: тұрмыстық, радиоактивті, өндірістік, құрылыстық және т.б. қалдықтарды қайта өңдеу. Су ресурстарының мұнаймен ластануы. Мұнайдың химиялық және физикалық құрамы. Қоршаған ортаға мұнаймен ластанудың зардаптарымен күрес шаралары. Судың санитарлық-гигиеналық нормалары. Экологиялық көрсеткіштер. Күтілетін нәтижелер: Ресурсүнемдеуші түрлі технологиялар мен аппаратуралардың жұмыс істеу мүмкіндіктерін, өнеркәсіптік мекемелердегі экологияландырылған технологиялардың тиімділігі мен артықшылықтарын білуі керек. Аймақтық экологиялық төтенше жағдайлардың критерийлерін, ластану себептерін анықтауды меңгеруі керек. Омыртқалылар экологиясы Пререквизиттері: "Экология негіздері", "Өндірістік экология", "Қоршаған орта мониторингі". Постреквизиттері: "Биосфера туралы ілім", "Экологияның құқықтық негіздері", "Ғаламдық экология". Курстың қысқаша мазмұны: Омыртқалылардың табиғи экожүйедегі орны. Омыртқалы-лардың экологиялық ерекшеліктері. Омыртқалы жануарлардың биоәртүрлілік проблемасы. Омыртқалылардың Қазақстан территориясында таралуы. Жануарлар табиғат туындысы. Өсімдіктер тәрізді жануарлар дүниесінің де маңызы зор. Жануарлардың ерекшелігі олар жер шарында қозғалып, кең таралады. Дүние жүзінде жан-жануарлардың 1,5 млн түрі бар деп есептелген. Бірақ жыл сайын ғылымға жаңа түрлер белгілі болып отыр. Жануарлардың тіршілік үшін қызметі сан алуан. Оларды адам баласы қолға үйретіп, өзінің материалдық игілігі үшін пайдаланып келеді. Адам баласы ерте кезден бастап-ақ жабайы аң мен құстарды қолға үйреткен. Қолға үйретілген жануарлар мен құстар бүгінге дейін оларға қызмет етіп келеді. Сондықтан адамдар жануарлар экологиясын оқып-үйрене отырып, оларды қорғай да білуі тиіс. Саналы адам бүгінгі күнге дейін жануарларды пайдаланумен бірге олардың кейбір түрлерінің жойылуына себепші болып отыр. Жойылып кеткен жануарлар дроит, кезеген кептер, қанатсыз гагарка, лабрадор гагасы, каролин тотысы, көзілдірікті суқұзғын, стеллер сусиыры, жүндес керік, тур, тарпан, көгілдір жылқыкиік, жүндес мүйізтұмсық, т.б. Қазақстан жерінде де өткен ғасырларда жабайы тіршілік еткен омыртқалылар - бір өркешті түйелер, құлан, қабылан, тарпан, жабайы тур, арыстан, жолбарыс, керік, т.б. Республикамызда сүтқоректілердің 155, құстардың 481, бауырымен жорғалаушылардың 48, қосмекенділердің 33, балықтардың 140 түрі тіршілік етеді.

29 Күтілетін нәтижелер: Омыртқалылардың табиғи экожүйедегі орны, экологиялық ерекшеліктері және тіршілік әрекетін білуі керек. Омыртқалы жануарлардың биоәртүрлілік проблемасын, оларды қорғаудың жолдарын меңгеруі керек. Омыртқасыздар экологиясы Пререквизиттері: "Экология негіздері", "Өндірістік экология", "Қоршаған орта мониторингі". Постреквизиттері: "Биосфера туралы ілім", "Экологияның құқықтық негіздері", "Ғаламдық экология". Курстың қысқаша мазмұны: Омыртқасыздардың табиғи экожүйедегі орны. Омыртқасыз жануарлардың биоәртүрлілігінің өзгеру проблемасы. Омыртқасыз жануарлардың жіктелуі. Құрттардың жер бетіне таралуы. Буынаяқтылардың сипаттамасы және олардың жіктелуі. Пайдалы буынаяқтылар. Зиянкес буынаяқтылар. Өрмекші тәрізділердің экологиясы. Пайдалы өрмекші тәрізділер. Кенелер сипаттамасы және олардың Қазақстанда кездесетін түрлері. Өрмекші тәрізділердің адам үшін маңызы. Қосқанаттылар отряды. Жарғақ қанаттылар отряды. Қабыршақ қанаттылар отряды. Қоңыздар отряды. Инеліктер отряды. Биттер отряды. Омыртқасыздардың суда таралуы. Омыртқасыздардың атмосфера ауасында таралуы. Жер астында тіршілік ететін омыртқасыздар Адамның іс-әрекетінің омыртқасыз жануарлар дүниесіне тікелей және жанама әсері. Омыртқасыз жануарлар дүниесінің кейбір түрлерінің жер бетінен құрып кетуі заңдылығы. Омыртқасыз жануарлар дүниесін қорғау және қалпына келтіру жолдары. Омыртқасыз жануарлар дүниесін қалпына келтірудің 4 негізгі шарты бар. Олар: аулауға тыйым салу, тіршілік ортасын бұзбау, қолдан көбейтуге бейімдеу, лабораториялық жағдайда гендік қорын сақтап қалу жұмыстары. Осылардың әрқайсысына сипаттама беру. Омыртқасыз жануарларды сақтап қалудың ең басты жолы адам баласының саналы жауапкершілігі, экологиялық білімі және мәдениеті. Күтілетін нәтижелер: Омыртқасыздардың табиғи экожүйедегі орны, экологиялық ерекшеліктері және тіршілік әрекетін білуі керек. Омыртқасыз жануарлардың биоәртүрлілік проблемасын, оларды қорғаудың жолдарын меңгеруі керек. География-экология факультеті Мамандық Экология Академиялық дәреже 5В Экология мамандығы бойынша жаратылыстану бакалавры 4 курс цик л 7 семестр 21 кредит Міндетті компонент - Таңдау компоненті - код Пән кр цикл код Пән кр БП AE Агроэкология EP Өсімдік шаруашылығы 4217 экологиясы EJ Мал шаруашылығы 4217 экологиясы БП EPS ТМД және Қазақстанның экологиялық проблемалары EPE Еуразияның экологиялық 4218 мәселелері EPC ОАР экологиялық

30 КП МК КП МК КП МК OEN E 4305 MOS 4306 OEP M 4307 Экологиялық нормалау негіздері және сараптау Қоршаған орта мониторингі Экологиялық құқық, менеджмент және маркетинг негіздері Педагогикалық практика БП 4218 мәселелері EPK Экологиялық болжам EM Экологиялық моделдеу 4219 MM Моделдеудің қазіргі M әдістері семестр 1 кредит Міндетті компонент - Таңдау компоненті - цикл код Пән кр цикл код Пән кр Өндірістік практика 1 Агроэкология Пререквизиттері: "Экология", "Өнеркәсіптік экология", "Қолданбалы экология", "Биология", "Биосфера туралы түсінік", "Экологиялық болжау", "Экологиялық мониторинг". Постреквизиттері: "Ауылшаруашылық экологиясы", "Биотехнология", "Экологиялық болжау", "Биологилық экология". Курстың қысқаша мазмұны: Агроэкология пәні, ауылшаруашылық экожүйелері туралы түсініктерді қалыптастыру, олардың функционалдық элементтері және олардың арасындағы әрекет ету заңдылықтары. Агроэкожүйелерге антропогендік жүктемелердің әсер ету салдарын және олардың әсерін айқындау. Экологиялық қауіпсіз өнімді өндіру мақсатымен ауылшаруашылықты экологиялық оңтайландыру. Ауылшаруашылық экожүйелердің экологиялық жағдайын талдау. Агроэкожүйелердің тұрақтылығын көтеру мақсатында олардың қызмет ету заңдылықтарын зерттеу. ҚР агроресурстарының деградациялану себептері. Жер өңдеудің балама жүйелерімен және экологиялық қауіпсіз өнімді өндіру. Агроэкология экология ғылымының қолданбалы бағыты ретінде. Ауылшаруашылық экожүйелер (агроэкожүйелер). Агроэкожүйе және оның функционалдық ерекшеліктері. Техногенез жағдайында агроэкожүйелердің қызмет етуі. Аграрлық өндірісті интенсификациялау үрдісінде сулардың биогенді ластануы. Химияландырудың экологиялық мәселелері. Химияландырудың экологиялық мәселелері. Өсімдіктерді қорғаудың биологиялық әдістері. Жануарларды қорғаудың биологиялық әдістері. Ауылшаруашылық радиоэкология. Жер өңдеудің тәсілдері. Топырақты суландыру мен құрғатудың экологиялық мәселелері. ҚР ауылшаруашылық секторындағы экологиялық мәселелер.

31 Мал шаруашылығы кешендері және табиғатты қорғау. Экологиялық қауіпсіз өнімді өндіру. Күтілетін нәтижелер: агроэкожүйелердің қызмет ету құрылымын және заңдылықтарын, агроресурстардың деградациялану себептерін айқындауды, ауылшаруашылығын хмимяландырудың экологиялық мәселелерін білуі керек. Агроэкожүйелерге антропогендік жүктеменің өсуі кезінде туындайтын экологиялық мәселелерді және оны болдырмауды болжауды меңгеруі керек. Өсімдік шаруашылығы экологиясы Пререквизиттері: "Экология", "Қолданбалы экология", "Биология", "Биосфера туралы түсінік". Постреквизиттері: "Ауылшаруашылық экологиясы", "Биотехнология". Курстың қысқаша мазмұны: Агрономия және өсімдік шаруашылығы. Техногенез жағдайында агроэкожүйелердің функциясы. Топырақ кешені агроэкожүйенің негізі ретінде. Агроэкологиялық мониторинг. ҚР ауылшаруашылығының экологиялық жағдайы. ҚР егін шаруашылығының экологиялық жағдайы. ҚР мал шаруашылығының экологиялық жағдайы. Мәдени өсімдіктердің шығу орталықтары. Мәдени ландшаттардың пайда болу тарихы. Арам шөптер, олардың түрлері, маңызы. Зиянкестерге қарсы микробиологиялық әдістер. Ауыл-шаруашылығында пайдаланатын тірі организмдердің құрамы. Агроэкожүйелердің түрлері. Агроэкожүйедегі заттар айналымы. Жайылым мен ауылшаруашылық жерлердің деградациясы. ҚР жерді пайдаланудың зоналық жүйелері. Өсімдік зиянкестерімен күресте энтомофагтарды, фитофагтарды пайдалану. Өсімдік зиянкестерімен күресте микробиологиялық және генетикалық әдісті пайдалану. Агроценоздардың өнімділігін көтерудегі ауылшаруашылықты химияландырудың рөлі. Органикалық және минералдық тыңайтқыштарды қолдану, олардың өнімге әсері және экологиялық себеп-салдары. Өсімдіктерді қорғауда химиялық заттарды қолдану пестицидтер, гербицидтер, оларды пайдаланудың экологиялық зардабы. Күтілетін нәтижелер: Өсімдік зиянкестерімен күресте микробиологиялық және генетикалық әдісті пайдалануды, өнімділігін көтеруде ауылшаруашылықты химияландырудың әдістерін білуі керек. Органикалық және минералдық тыңайтқыштарды қолдану, олардың өнімге әсері және арам шөптерге қарсы күрес жолдарын меңгеруі керек. Мал шаруашылығы экологиясы Пререквизиттері: "Экология", "Биология", "Зоогеография". Постреквизиттері: "Биогеография", "Фауналық аудандастыру", "Жануарлар дүниесі". Курстың қысқаша мазмұны: Агроэкожүйелердің қалыптасуы, олардың негізгі түрлері. Агроэкожүйелердің қызметі, олардың табиғи экожүйелердің айырмашылығы. Агроэкожүй-лердегі заттар айналымы. Ауылшаруашылық өнімдерді ластаудағы радиоактивті заттардың рөлі. Агросферадағы радионуклидтердің көздері, олардың миграциялану жолдары. Иондаушы сәулелердің өсімдік, жануарлар және агроценоздарға әсері. Қоршаған ортаға мал шаруашылығы қалдықтарының кері әсері. Қиды жою және тазалау әдістері. Мал шаруашылығы қалдықтарын биотехнологиялық өңдеу. Экологиялық қауіпсіз өнім түсінігі. Ауылшаруашылық өнімді бағалау үшін қолданылатын экологотоксикологиялық ережелер. Өнімді және азық-түлікті ластайтын заттар, олардың көздері және түсу жолдары. Азық-түлік өнімін сертификаттау. ҚР мал шаруашылығының экологиялық жағдайы. Жайылым мен ауылшаруашылық жерлердің деградациясы. ҚР жерді пайдаланудың зоналық жүйелері. Жабайы жануарларды қолға үйрету. Мал шаруашылығының агроэкологиялық ерекшеліктері Күтілетін нәтижелер: Қоршаған ортаға мал шаруашылығы қалдықтарының әсерін және оларды жою және өңдеу әдістерін білуі керек. Мал шаруашылығы қалдықтарын биотехнологиялық өңдеу және экологиялық таза өнім алуды меңгеруі керек.

32 ТМД және Қазақстанның экологиялық проблемалары Пререквизиттері: "Биосфера туралы ілім", "Экологияның теориялық негіздері", "Геоэкология және табиғат қорғау", "Экологиялық сараптама", "Жалпы экология", "Әлемдік экология", "Медициналық география". Постреквизиттері: "Экологиялық мониторинг", "Өнеркәсіп экологиясы", "Қазақстанның экономикалық географиясы", "Тұрғындар географиясы", "Әлемдік шаруашылық географиясы". Курстың қысқаша мазмұны: ТМД және Қазақстанның экологиялық проблемалары пәнінің мақсаты, адамның қоршаған ортаға антропогендік іс-әрекетімен байланысты туындаған экологиялық мәселелер. ТМД және Қазақстан аймақтарына ортақ ауа бассейнінің, топырақ және су қорларының ластануына байланысты нақты экологиялық проблемалар, олардың пайда болу себептері, зардаптары мен оларды қалпына келтіру, одан әрі жол бермеу жөнінде ғылыми негіздері мен практикалық іс-тәжірибелер тұрғысында жан-жақты білім беру. Адамның антропогендік әрекетінен туындаған нақты экологиялық проблемаларды қарастыру. Топырақ, су және ауа бассейнін пайдалану бойынша ТМД-ның жалпы экологиялық мәселелері және оларды шешу жолдары. Қазақстанның экологиялық мәселелері, оларды талдау және шешу жолдары. Байкал, Арал, Балқаш, Семей мысалдарында экологиялық апат аймақтарының пайда болу себептері. Әлемдік қазіргі кезеңдегі экологиялық мәселелер. Соғыс әрекетінің қоршаған ортаның экологиялық жағдайына ықпалы. Экологиялық апат зоналары. Батыс Қазақстанның экологиялық проблемалары. Шығыс Қазақстанның экологиялық проблемалары. Оңтүстік және Оңтүстік-шығыс Қазақстанның экологиялық проблемалары. Солтүстік және Орталық Қазақстанның экологиялық проблемалары. Халықтың денсаулығы және табиғи ортаның экологиялық сапасы. Қоршаған орта сапасы және халық денсаулығы. Ауа бассейнінің экологиялық жағдайы. Топырақ ресурстары мен олардың экологиялық жағдайы. Су ресурстары, олардың экологиялық жағдайы. ТМД-ның Еуропалық бөлігінің экологиялық жағдайы. ТМД-ның Еуропалық мемлекеттерінің экологиялық проблемалары. ТМД-ның Азиялық бөлігінің экологиялық жағдайлары. ТМД-ның Орталық Азия мемлекеттерінің экологиялық проблемалары. Күтілетін нәтижелер: Топырақ, су және ауа бассейнін пайдалану бойынша ТМД-ның және Қазақстанның жалпы экологиялық мәселелері, апат аймақтарының пайда болу себептерін, оның зардаптарын білуі керек. ТМД-ның Еуропалық, Азиялық бөлігінің, жекелеген аймақтарының экологиялық проблемалары, оларды талдау мен шешу жолдарын қарастыруды меңгеруі керек. Еуразияның экологиялық мәселелері Пререквизиттері: "Экологияның теориялық негіздері", "Экологиялық сараптама", "Жалпы экология", "Әлемдік экология". Постреквизиттері: "Өнеркәсіп экологиясы", "Тұрғындар географиясы", "Әлемдік шаруашылық географиясы". Курстың қысқаша мазмұны: ТМД Еуразиялық бөлігінің экологиялық мәселелері. Атмосфералық жағдайға экологиялық мониторинг. Ресей Федерациясының, Украина және Белоруссия мемлекеттерінің ірі өнеркәсіпті және урбоөнеркәсіпті қалаларының ауа бассейнінің экологиясы. Мәскеу, Санкт-Петербург, Саратов, Самара, Нижний Новгород, Новосибирск, Екатеринбург, Иркутск, Оренбург, Казань, Уфа, Ставрополь, Ростов, Смоленск, Курск қалаларының ауа бассейнінің экологиялық жағдайлары. Қала атмосферасын жақсартудың жолдары. Су жүйелерінің экологиялық жағдайы. Байкал, Ладога, Онега, Волга, Дон, Орал, Кама, Енисей, Ангара, Обь, Иртыш және осы өзендердің салаларының экологиясы, ластануы, қазіргі жағдайы. Тазарту жолдары. Топырақ ресурстарының

33 экологиялық жағдайы. Ресейдің Орталық қарашірікті ауданының экологиялық жағдайы. Топырақтың ауыр металдармен, мұнай өнімдерімен ластануы. Күтілетін нәтижелер: Еуразияның экологиялық мәселелері, Ресей Федерациясының, Украина және Белоруссия мемлекеттерінің ірі өнеркәсіпті және урбоөнеркәсіпті қалаларының экологиялық мәселелерін білуі керек. Ірі өнеркәсіпті қалалардың экологиялық мәселелерін оңтайландырудың, шешудің жолдарын қарастыруды меңгеру керек. ОАР экологиялық мәселелері Пререквизиттері: "Биосфера туралы ілім", "Геоэкология және табиғат қорғау", "Экологиялық сараптама", "Жалпы экология Постреквизиттері: "Экологиялық мониторинг", "Қазақстанның экономикалық географиясы", "Әлемдік шаруашылық географиясы". Курстың қысқаша мазмұны: ТМД Азиялық бөлігінің экологиялық жағдайы. Орталық Азия Республикаларының (Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Түркменстан және Тәжікстан) экологиялық мәселелері, қазіргі жағдайы. Шөлейтену. Ауыз су тапшылығы. Арал теңізінің тартылуы.сырдария және Әмудария өзендерінің проблемасы. Ірі қалалар (Ташкент, Бішкек, Душанбе, Андижан, Ашхабад, Самарканд, Ургенч, Хива, Бухара, Коканд) экологиясы. Топырақтың тұздануы. Ферғана аңғара мәселелері. Суармалы жерлер мәселесі. Топырақтың жел және су эрозиясы. Су ресурстарының экологиялық жағдайы. Шөлейттену. Аймақтардың радиоактивті ластануы. Қалдықтарды жою мәселесі. Экологиялық жағдайларды шешу жолдары. Қоршаған орта сапасы және халық денсаулығы.қазақстандағы қалалардың ауа бассейнінің қаншалықты ластанғанын диаграмма арқылы көрсету. Сол елді-мекендердегі халықтың өлімі, ауруы туралы тізімі. Халық денсаулығына экологиялық жағынан әсер. Күтілетін нәтижелер: ТМД Азиялық бөлігінің экологиялық жағдайы, Орталық Азия Республикаларының (Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Түркменстан және Тәжікстан) экологиялық мәселелерін білуі керек. Аумақтағы негізгі экологиялық проблемаларды болдырмаудың және шешудің жолдарын қарастыруды меңгеру керек. Экологиялық болжам Пререквизиттері: "Экологиялық мониторинг", "Экология негіздері", "Экологиялық маркетинг және менеджмент", "Экологиялық білім және дүниетаным". Постреквизиттері: "Экологиядағы математикалық модельдер", "Экологиялық сараптама", "Табиғатты пайдалану экономикасы". Курстың қысқаша мазмұны: Экологиялық болжаудың адамның іс-әрекетінің әсерінен биосферада орын алатын процестер туралы, сонымен бірге жуық арада немесе болашақта болатын қалыптаскан тепе-теңдіктің бұзылуын болжайтын мәліметтер туралы алғашқы түсініктерді қалыптастыру болып табылады. Табиғи экологиялық жүйелердің өзгерісін болжау. Табиғи экожүйелерге адамның антропогендік жүктемесінің әсерін болжау. Болжау мәлеметтері есебінен суқоймаларды, топырақты, өсімдік және жануарлар дүниесін ластанудан, жоюдан, түрлік құрамды сақтап қалу бойынша іс-шаралар жүргізу. Экологиялық өзгерістерге алдын ала болжау жасау. Табиғаттың өзгеруін бақылап отыруға көмектесу. Табиғаттағы тепе-теңдіктің бұзылуын болжайтын мәліметтерді жүргізеді. Экологиялық болжау, экология ғылымының қолданбалы бағыты ретінде. Экологиялық болжаудың негізгі түсініктемелері. Экологиялық болжау және болжамдау. Экологиялық болжаудың жіктемесі. Болжаудың статистикалық әдістемесі және құралдары. Экологиялық болжаудың жіктемесі және болжау әдістері. Экожүйелерді болжаудың парадигмалары. Экожүйе болжаудың объектісі ретінде. Экожүйелерді болжау жүйесі. Алғашқы ақпаратты жинау және өңдеудің мәселелері. Экологиялық болжамның электрондық құралдары. Экологиялық болжау жүргізудің мәселелері. Экологиялық

34 болжаудың дәстүрлі әдіснамасы және экожүйенің күрделілігімен туындаған мәселелер. Предикторлар ұжымын құру мәселесі Экологиялық болжау: өркениет ғаламдық мәселелердің қауіпі алдында. Ғаламдық проблемаларға экологиялық болжам жасау. Қазақстандағы экологиялық жағдайдың болжамы. Қазақстанның экологиялық мәселелеріне болжау жасау. Күтілетін нәтижелер: экологиялық болжаудың түсініктерін, жүйесін, әдістәсілдерін, түрлерін білуі керек. Табиғи экологиялық жүйелердің өзгерісіне болжау жасай алуды, адамның антропогендік жүктемесінің әсерін бағалауды, қысқа және ұзақ мерзімді болжау жасауды меңгеруі керек. Экологиялық моделдеу Пререквизиттері: Қолданбалы экология. Синэкология. Биосфера туралы ілім Постреквизиттері: Экология. Математика. Информатика. Курстың қысқаша мазмұны: Табиғи антропогендік жүйелердің дамуы, құрылымы, өмір сүруі және динамикасын, қоршаған орта аясындағы өзара әрекеттесуді және байланыстарды зерттеу үшін математикалық үлгілеуді құрастыру тәсілдері және теориялық ізденістер. Әлеуметтік-геоэкологиялық қайшылықтарды анықтау және шешу құралы ретінде үлгілеудің арнайы ерекшіліктерін қарастыру. Экологиялық үрдістерді математикалық үлгілеудің кейбір астарларын зерттеу. Әртүрлі экологиялық мәселелерді шешуге арналған математикалық үлгілеудің негіздері мен таныстыру. Экологиялық зерттеулерде математикалық үлгілеуді қолданудың болашағын көрсету. Компьютерлік қолданбалы бағдарламалардың көмегімен табиғи, шаруашылық және әлеуметтік зерзаттарды үлгілеу. Математикалық үлгілеу қағидаларын, олардың құрылымдары мен экологиялық мәліметтерді өңдеу әдістерін үйрету. Модель түсінігі, мақсаты мен міндеттері. Экожүйелерді модельдеу негіздері. Матрицалық модельдер. Бейнелерді тану тәсілі. Статистикалық тәсілдер және оларды міндеттерде пайдалану. Су нысандарындағы еріген оттегінің көрсеткішін модельдеу. Су сапасының ықтималдық модельдері Күтілетін нәтижелер: Экожүйелерді модельдеу негіздері, матрицалық модельдер, статистикалық тәсілдер, бейнелерді тану тәсілдерін білуі керек. Экологиялық моделдеудің жіктелуін, ақпарат жинақтау мен өңдеуді, ықтималдықтар жүйесін меңгеруі керек. Моделдеудің қазіргі әдістері Пререквизиттері: Қолданбалы экология. Синэкология. Биосфера туралы ілім Постреквизиттері: Экология. Математика. Информатика. Курстың қысқаша мазмұны: Әлеуметтік-геоэкологиялық қайшылықтарды анықтау және шешу құралы ретінде үлгілеудің арнайы ерекшіліктері. Экожүйелерді моделдеу принциптерін негіздеу. Элементар экожүйелердің модельдеу нысаны ретінде. Моделдеу кезіндегі экожүйелердің географиялылығы және өзара әрекеттестік ұстанымдарын есепке алу. Геоахуалдық көзқарас және экоахуалдерді моделдеу. Элементар жүйелердің динамикалық модельдерін іске асыру тәсілдері. Климат-өнім модельдері. Орман ланшафтының динамикасының моделі. Далалық өсімдік қоғамдастығының динамикалық модулі. Экологиялық-экономиялық модельдері. Эмпирикалық деректер бойынша орташа тәуекелді азайту. Индикаторлық функциялар сыныбы. Бейнелерді тануды үйрету ұстанымдары. Тамағы шектеулі биологиялық түрдің эволюциясын талдау. Топырақ модулін талдау. Салынған минеральдық тыңайтқыштардың дақылдау өнімділігінің өзгеруіне әсерін анықтау және модельдеу. Уақыт бойынша зиянкестер болған жағдайдағы дақылдың өнімділігін өзгеруін моделдеу. Су нысандарндағы ластаушы заттарың шоғырлануының өз-уін Фельп-Стритер нобайы бойынша үлгілеу. ОБҚ-ң өзгеру жылдамдығының еріген оттегінің шоғырлануына жылы судың түрлі температурада болуына тәуекелділігін есепке ала отырып судың сапасын сандық болжау.

35 Күтілетін нәтижелер: Экологиялық-экономиялық мәселелерді шешуге арналған математикалық үлгілеудің негіздерін, компьютерлік қолданбалы үлгілеу түрлерін білуі керек. Қоршаған ортаның ластануына баға беруде қолданылатын математикалық модельдер, ақпараттарды пайдалануды, эмпирикалық және индикаторлық модель функцияларын анықтауды меңгеруі керек.