Danmarkimut nuulerpit? Isumaliuteqarpilluunniit? Skal du flytte til Danmark Eller overvejer du at flytte? Ilaqutariinnermut Inatsisinillu Atuutsitsinermut Naalakkersuisoqarfik Departementet for Familie og Justitsvæsen
Danmarkimut nuulerpit? Isumaliuteqarpilluunniit? Skal du flytte til Danmark Eller overvejer du at flytte? Ilaqutariinnermut Inatsisinillu Atuutsitsinermut Naalakkersuisoqarfik Departementet for Familie og Justitsvæsen Assit: Jørgen Chemnitz, Nuisi Ilusilersuineq: Nuisi Naqiterneqarfia: DAM grafisk Saqqummersitaq siulleq, naqinnera siulleq Fotos: Jørgen Chemnitz, Nuisi Layout: Nuisi Tryk: DAM grafisk 1. udgave, 1. oplag
3 Danmarkimut nuunnissamik isumaliuteqarpit? Overvejer du at flytte til Danmark? Kalaallit pilersaarusiugaanngitsumik Danmarkimut nuuttut, nuunnerminnut atatillugu annerpaamik ajornartorsiuteqarnerusarput, Danmarkimilu pitsaanngitsunik atuagassaqartitaasarlutik. Taamaattumik Danmarkimi Kalaallit Illuutaat aamma Namminersorlutik Oqartussani Ilaqutariinnermut Inatsisinillu Atuutsitsinermut Naalakkersuisoqarfik Danmarkimut naapertuutinngitsumik nuuttarnerit pinaveersaartinniarlugit suleqatigiilerput. Danmarkimut nuunnissaq isumaliutigigaanni, pissutsit eqqarsaatigilluagassat pillugit ilisimatitsinissaq quppersakkami matumani siunertaavoq. Tamassuma saniatigut Danmarkimut aallarnissaq sioqqullugu pissutsit iluarsissallugit pingaaruteqartut ilisimatitsissutigineqarput. Det er først og fremmest de grønlændere, som foretager en ikke-planlagt flytning til Danmark, der oplever at have de største problemer i forbindelse med flytningen, og udsættes for dårlige vilkår i Danmark. Derfor har De Grønlandske Huse i Danmark og Grønlands Selvstyre, Departementet for Familie og Justitsvæsen, indgået et samarbejde for at forebygge mod uhensigtsmæssige flytninger til Danmark. Formålet med denne pjece er at oplyse om forhold, som man skal tænke grundigt over, hvis man overvejer at flytte til Danmark. Derudover oplyses der om forhold, der er vigtige at få i orden, før afrejse til Danmark.
4 Danmarkimut nuunnissamik isumaliuteqarpit? Inuit najugaannik nalunaarsuisarfimmi najukkama nalunaarsornera allanngortissavara? Skal jeg ændre folkeregisteradresse? Aap, Danmarkimut nuukkuit najukkat inuit naju gaannik nalunaarsuisarfimmi allanngortissavat. Danmarkimut nuunnernit kingusinnerpaamik ullut tallimat qaangiutsinnagit nuunnerit nalunaaruti gissavat. Nem ID atorlugu nuunnerit nalunaaruti gissavat. Nem ID-mik peqanngikkuit kommunimi nuuffigisanni innuttaasunik sullissivik saaffigalugu nuunnerit nalunaarutigissavat. Tassani uppernar saatit aamma kinaassutsinnik allagartat assitallit, soorlu pas aamma bilinik ingerlatsisinnaanermut allagartaq, nassassavatit. Ja, du skal ændre folkeregisteradresse, hvis du flytter til Danmark. Flytning skal meldes seneste 5 dage efter, du er flyttet til Danmark. Du skal melde din flytning ved at bruge din Nem ID. Hvis du ikke har Nem ID, kan du melde din flytning ved at henvende dig til borgerservice i den kommune, du er flyttet til. Her skal du medbringe dokumentation og legitimation med billede, så som pas og kørekort.
Overvejer du at flytte til Danmark? 5 Nem ID Nem ID NemID ip periarfississavaatit illit innuttaasutut pisortani oqartussaaffinnut kinaassutsinnik uppernarsaanissannik. Nem ID inuit najugaannik nalunaarsuisarfimmi najukkavit allanngortinnerani, qitornavit paaqqinnittarfimmut imaluunniit atuarfimmut nalunaarutiginerani atorneqarsinnaavoq, taamatullu Nem ID Netbamkimik atuinermi ator neqartarluni. Nem ID-mik peqarnissaq pisariaqar tikulasuussaavat, kaammattuutigineqassaarlu innuttaasunik sullissivimmut saaffiginninnikkut Nem ID-mik pissarsissasutit. Det er vigtigt, at du har en Nem ID. Nem ID gør det muligt for dig som borger at identificere dig over for offentlige myndigheder digitalt. Nem ID kan bruges ved ændring af folkeregisteradresse, indmelde et barn i dagsinstitution eller skolesystem, ligesom Nem ID anvendes ved brug af Netbank. Du får ofte brug for at have Nem ID, og du kan anskaffe dig Nem ID ved at rette henvendelse til borgerservice. Bankkonto Bankkonto Pingaaruteqarpoq Danmark-mi adresseqarnissaq. Bankkontotaarniaraanni adresseqartariaqarputit allakkat Bankkonto kodea nassiuneqartussaa sammat. Det er vigtigt at have en adresse, du kan bo og modtage post på, når man skal have oprettet en bankkonto, da koden til hævekortet sendes til bopæls adressen.
6 Danmarkimut nuunnissamik isumaliuteqarpit? Danmarkimi ineqarnikkut pissutsit Boligforhold i Danmark Najugassaqarnikkut periarfissakka suuppat? Danmarkimut nuunnissat sioqqullugu inissarsiornissat isumatusaarnerussaaq. Danmarkimi inissarsinissaq ajornaatsuusoq inuit ilaat isumaqarsinnaasarput. Imaluunniit Danmarkimut nooreeraanni inissarsiortoqaannarsinnaasoq. Danmarkimi inissiamik utaqqineq sivisoorujussuuvoq, pingaartumik illoqarfinni anginerni, taamaattumik siusinaarlutit inissarsiornissat isumaliutigissavat. Hvad er mine boligmuligheder? Det er en god ide at søge bolig, inden du flytter til Danmark. Der er nogle, der kan have den opfattelse, at det er nemt at finde en bolig i Danmark. Eller at man bare kan finde en bolig, når man først er flyttet til Danmark. Ventetiden på bolig i Danmark er meget lang, især i de større byer - derfor skal du overveje at søge bolig i god tid. Nalunngisanni imaluunniit angerlarsimaffeqanngitsunut unnuisarfinni najugaqarallarsinnaavunga? Er det en god ide at bo hos venner/bekendte eller Herberg? Danmark-mi inissaqanngikkuit, siunersuutigerusunngilarput kammalaatinni unnueqattaarnissat immaqaluniit inuit angerlarsimaffeqanngitsut unnuiffigeqattaassagitit. Pingaaruteqarpoq Danmark-mi najugaqarniaraanni nammineq ineqarnissaq aamma nammineq adresseqarnissaq. At sove på en sofa hos venner og bekendte er ikke en god ide, da det ikke langsigtet løser problemet med at finde en permanent bolig. Herberger henvender sig ofte til personer, som er hjemløse. Det er heller ikke en løsning, at bo fast på herberg. Det kan stærkt anbefales, at du har fundet en permanent bolig inden ankomst til Danmark. Ileqqaagassanut aamma ineqarnermut akiliutissanut akissaqarpit? Najugassamut ileqqaagassanut, ineqarnermut akiliutinut, nutsernermut il.il. aningaasartuutissat 50.000 kr.-it tikillugit akeqarsinnaapput. Har jeg økonomi til at betale indskud og husleje? Det er vigtigt at have en opsparing, da det kan koste op mod 50.000 kr. i flytteudgifter og indskud til bolig og husleje.
Overvejer du at flytte til Danmark? 7 Danmarkimi suliffissaqarneq Arbejdsmulig heder i Danmark Suliffissanut periarfissakka suuppat? Hvad er mine arbejdsmuligheder? Ilinniarsimasavit Danmarkimi akuerisaanissaa ajornartorsiutaasinnaavoq. Aallarnissaq sioqqullugu tamassuma misissornissaa inassutigineqassaaq. Suliffissarsinissat sioqqullugu ilinniarsimasanni piginnaasaqarnerulersinneqarnissa pisariaqarsinnaavoq. Der kan være problemer med at få anerkendt din uddannelse i Danmark. Det kan anbefales at undersøge dette inden afrejse. Det kan være nødvendigt med en opkvalificering af din uddannelse, inden du kan få arbejde. Danmarkimi maannakkut suliffissaaleqisoqarpoq, suliffissarsisinnaanissaq ajornakusoorsinnaalluni. Tamanna pingaartumik ilinniagaqarsimanngitsunut atuuppoq, pingaartumik qallunaatut oqalussin naanngikkaanni ilisarisimasaqanngikkaannilu. Arbejdsløsheden i Danmark er forholdsvis høj for tiden, så det er svært at finde arbejde. Dette gælder specielt for de ufaglærte, især hvis man ikke kan sproget, og ikke har et netværk.
8 Danmarkimut nuunnissamik isumaliuteqarpit? Siusinaartumik pensionisiat pensionillu Førtidspension og pension Siusinaartumik pensionisiaqarnermut tunngatillugu maleruagassat Danmarkimi allaaneruppat? Aap, allaanerupput. Taamaattumik Nunarput qimallugu nuukkuit nunatsinni siusinaartumik pensionisiatit atorunnaassapput. Danmark siusinaartumik pensionisiaqarnermut namminerisamik maleruagassaqarmat, Danmarkimi najugaqaruit siusinaartumik pensionisianik nutaamik qinnuteqassaatit. Er førtidspensionsreglerne anderledes i Danmark? Ja, det er de. Derfor ophører din grønlandske førtidspension, når du fraflytter Grønland. Da Danmark har egne førtidspensionsregler, skal du på ny søge om førtidspension, når du bor i Danmark. Danmarkimi siusinaartumik pensionisiaqassagaanni piumasaqaatit arlaqartut naammassineqassapput. Danmarkimi siusinaartumik pensionisiaqalernissaq ajornakusoornerujussuusoq eqqumaffigissavat. Danmarkimi siusinaartumik pensionisiaqalernissamut piumasaqaatit Kalaallit Nunaanni piumasaqaatinit sukannernerupput. For at være berettiget til førtidspension i Danmark skal en række betingelser opfyldes. Du skal være opmærksom på, at det er meget sværere at blive tilkendt førtidspension i Danmark, da betingelserne for at blive tildelt førtidspension i Danmark er strengere end i Grønland. Utoqqalinermi pensionisiaqa lernissamut maleruagassat Danmarkimi allaaneruppat? Aap, allaanerupput. Nunatsinni utoqqalinermi pensionisiaqaruit taavalu Kalaallit Nunaat qimallugu nuullutit, taava qaammatip naanerani nunatsinnit utoqqalinermi pensionisiatit unissapput. Nunatsinnit pensionisiassatit nuutsiinnarsinnaanngilatit. Taarsiullugu danskit folkepensionisiarititaat qinnutigissavatit. Qaqugukkut inunngorsimanerpit qaqugukkut folkepensionisisinnaatitaaninnut sunniunnissaa eqqumaffigissavat. Er alderspensionsreglerne anderledes i Danmark? Ja, det er de. Hvis du er tilkendt grønlandsk alderspension, og fraflytter Grønland, så stopper din grønlandske alderspension ved månedens udgang. Din grønlandske pension kan ikke medbringes. I stedet skal du søge om dansk folkepension.
Overvejer du at flytte til Danmark? 9 Pisortat sullississutaat aamma pisortat ikiorsiissutaat Offentlige ydelser og offentlig hjælp Inuit najugaannik nalunaarsuisarfimmi najugaqarnera Danmarkimut allanngortinnagu isumaginninnikkut sullinneqarsinnaavunga? Naamik, taamaaliortoqarsinnaanngilaq. Najukkat inuit najugaannik nalunaarsuisarfimmi Danmarkimut nuutsinngikkukku Danmarkimi pisortanit taperserneqarsinnaanngilatit. Tassa aallaaviatigut imaappoq, Danmarkimi najugaqanngikkaanni pisortanit sullinneqartoqarsinnaanngilaq. Danmarkimi pisortanit ikiorsiissutisiaqartitsisoqassappat, kommuninit naatsorsuutigineqarpoq inuit najugaannik nalunaarsuisarfimmi Danmarkimi najugaqartutut allassimassasutit. Kan jeg få sociale ydelser, selvom jeg ikke har ændret folkeregisteradresse til Danmark? Nej, det kan du ikke. Hvis du ikke ændrer folkeregisteradresse til Danmark, kan du ikke få offentlig støtte fra Danmark. Det betyder som udgangspunkt, at hvis man ingen adresse i Danmark har, kan du ikke komme i betragtning til offentligt ydelser. For udbetaling af offentlige ydelser i Danmark forventer kommunerne en dansk folkeregisteradresse. Isumaginnittoqarfimmi sullinneqarnera Danmarkimi ingerlateqqinneqarsinnaava? Kan min sociale ydelse videreføres til Danmark? Kalaallit Nunaanni pisortanit ikiorserneqartaruit Danmarkimullu nuullutit, Kalaallit Nunaannit taperserneqartarnerit annaassavat. Taamaattumik inuit najugaannik nalunaarsuisarfimmi najukkat allanngortissavat taavalu Danmarkimit kommuniniit tapersersorneqarnissat Danmarkimut piguit qinnutigalugu. Hvis du modtager offentlig hjælp i Grønland, og flytter til Danmark, mister du din støtte fra Grønland. Derfor skal du først ændre folkeregisteradresse og søge om sociale ydelser fra Danmark, når du kommer til Danmark.
10 Danmarkimut nuunnissamik isumaliuteqarpit? Aningaasanngorlugit ikiorsiissutinik tigusaqartaruma, taava kommunimit piumaffigineqassaanga? Aningaasanngorlugit ikiorsiissutinik tigusaqartaruit, suliffissaqarnissami periarfissatit eqeersimaartumik atorluarniartussaavatit. Tamatuma saniatigut neqeroorutit kiisalu sammisassaqartitsinermi iliuuserisat il.il., suliffissaqalernissannut qanillisaataasinnaasut peqataaffigissallugit pisussaaffigaat. Taamaattumik kommunimit saaffiginnissutit eqqumaffiginngikkukkit, imaluunniit kommunimit saaffiginnissutinut qisuarianngikkuit, tamanna kinguneqarsinnaavoq, aningaasat ikiorsiissutit kommunimiit unitsinneqartut. Forlanger kommunen noget af mig, hvis jeg modtager kontanthjælp? Som kontanthjælpsmodtager skal du aktivt udnytte dine arbejdsmuligheder for at få et arbejde. Derudover har du pligt til at deltage i aktive tilbud samt beskæftigelsesfremmende foranstaltninger mv., der kan bringe dig tættere på et arbejde. Det kan derfor få konsekvenser, hvis du ikke er opmærksom på henvendelser fra kommunen, og ikke reagerer på henvendelser fra kommunen. I værste fald stoppes kontanthjælpen, hvis aftalerne med kommunen uden grund ikke overholdes. Aningaasanngorlugit ikiorsiissuteqartarnermik aaqqissuusseqqinneq Danmarkimi aningaasanngorlugit ikiorsiissuteqartarneq aaqqissuuteqqinneqarsimavoq, tamatumalu kinguneraa inoqutigiit akunnerminni pilersoqatigiittussaatitaalernerat. Tassa imaappoq, aappariinni aappaasut arlaat qaffasissunik isertitaqartuuppat, taava aapparisap aningaasanngorlugit ikiorsiissutitut tigusartagai apparneqassapput atorunnaarsinneqarlutilluunniit. Tamatuma saniatigut sukannersumik piumasaqaateqarpoq, inuusuttut suliffeqannginnissamit salliutillugu ilinniarnermik aallartitsissasut. Kontanthjælpsreform I Danmark er der indført en kontanthjælpsreform, der betyder, at der mellem samlevende er gensidig forsørgerpligt. Dette betyder, at i et parforhold, hvor den ene har en høj indtægt, så nedsættes eller bortfalder samleverens kontanthjælp. Derudover er der skrappe krav om, at unge skal i gang med en uddannelse frem for at gå ledig. Kalaallit Nunaannut uternissannut ikiorneqarsinnaavunga? Kalaallit Nunaannut angerlarnissamut akissaqarnissat nammineq isumagissavat. Taamaattumik Kalaallit Nunaannut angerlarnissannut, danskit imaluunniit kalaallit kommuniinit imaluunniit Namminersorlutik Oqartussanit ikiorneqarsinnaanngilatit. Kan jeg få hjælp med at komme tilbage til Grønland? Du skal selv sørge for, at du har råd til at komme hjem til Grønland. Derfor kan du ikke få hjælp med at komme hjem til Grønland, hverken af de danske eller grønlandske kommuner eller af Grønlands Selvstyre.
Overvejer du at flytte til Danmark? 11 Peqqissuseq Sundhed Kigutilerinermullu aningaasartuutit Danmarkimi nammineq akilissavakka? Aap, kigutilerinermut aningaasartuutit Danmarkimi nammineq akilissavatit. Skal jeg selv betale for udgifterne til tandbehandling i Danmark? Ja, du skal selv betale for udgifterne til tandbehandling i Danmark.
12 Danmarkimut nuunnissamik isumaliuteqarpit? Ilaqutaqarnermut tunngasut Familieforhold Danmarkimut nuutsinnata paaqqinnittarfeqarnikkut periarfissat misissussavavut? Aap, Danmarkimut nutserneq sioqqullugu paaqqinnittarfeqarnikkut periarfissat misissussallugit iluaqutaassaaq. Meeqqamik paaqqinnittarfimmut nalunaaruteqarnermi qarasaasiatigut Nem Id atorlugu qinnuteqarsinnaavusi. Allatsinnissamut najoqqutassat piffissaliussallu kommunip aalajangigai malillugit, angajoqqaajusutut inissamut allatsinnissaq isumagissavarsi. Skal vi undersøge daginstitutionsmulighederne, inden vi flytter til Danmark? Ja, det er en god ide at undersøge muligheden for en daginstitutionsplads, inden I flytter til Danmark. Ved tilmelding af et barn i daginstitution skal I søge digitalt ved at bruge Nem ID. Som forældre skal I sørge for at blive skrevet op til en plads inden for de retningslinjer og tidsfrister for opskrivning, som kommunen har fastsat. Danmarkimut nuutsinnata qitornarput atuarfeqarfimmut nalunaarutigissavarput? Danmarkimi sumi najugaqalernissarsi ilisimagussiuk, qitornassi sumi atualersinnaanera misissussagassarivarsi. Sumi najugaqarnersi aallaavigalugu qitornarsi atuarfimmut sorlermut allatsissanersoq aalajangerneqartarpoq, tassalu ilissi atuarfeqarfissinni meeqqat atuarfianni qitornarsi atuassanngitsoq kissaatigigussiuk, meeqqat atuarfiannut ilissi atuarfeqarfissi imaluunniit kommunerisassi avataaniittumut allatsissinnaavarsi inissaqarpat. Meeqqap meeqqat atuarfiannut qarasaasiaq Nem Id atorlugu allatsinnissaa eqqumaffigissavarsi. Skal vi indmelde vores barn i skolesystemet, inden vi flytter til Danmark? Når I ved, hvor i Danmark I kommer til at bo, bør I undersøge, hvilken skole jeres barn kan gå på. Ud fra jeres adresse afgøres det, hvilken skole jeres barn indskrives på. Hvis I ikke ønsker, at jeres barn skal gå på folkeskole i jeres skoledistrikt, kan I frit vælge at indskrive jeres barn i en folkeskole uden for jeres skoledistrikt eller i en helt anden kommune, så længe der er plads. I skal indskrive jeres barn som elev i folkeskolen digitalt ved at bruge Nem ID.
Overvejer du at flytte til Danmark? 13 Qitornatta angerlarsimaffiup avataani inissinneqarsinnaanera Danmarkimi aarleqqutissaava? Kan vi risikere at få vores barn anbragt udenfor hjemmet i Danmark? Meeraq angerlarsimaffiup avataanut inissiisoqarsinnaavoq, meeqqamut ajunginerususasoq kommune naliliippat. Meeraq tamallaat inissineqartarpoq, kommunip aarleqqutigippagu, meeraq angerlar simaannarnermini inuunera ingerlalluarsinnaan ngitsoq. Børn anbringes uden for hjemmet i Danmark, hvis kommunen vurderer, at det er bedst for barnet at bo væk fra sine forældre. Et barn bliver kun anbragt, hvis kommunen er bange for, at det ikke skal gå barnet godt videre i livet, hvis barnet bliver boende hjemme.
14 Danmarkimut nuunnissamik isumaliuteqarpit? Oqaatsit kulturilu Sprog og kultur Danskit oqaasiinik pikkorissartitsinerni peqataasinnaatitaavunga? Naalagaaffeqatigiinneq aqqutigalugu kalaallit danskit naalagaaffianni innuttaasuupput. Taamaakkaluartoq kalaallit ilaat danskit oqaasii ilikkavissimanngilaat, inuiaqatigiinni danskiusuni akuusinnaanatik. Kalaallinut 18-leereernikunut pisinnaatitaaffeqarpoq, nunanit allamiut allat naligalugit danskit oqaasiinik ilinniartitaanissaq. Kan jeg komme i betragtning til et danskkursus? Grønlændere er danske statsborgere gennem medlemsskabet af Rigsfællesskabet. Men nogle grønlændere taler ikke dansk på et sådant niveau, at de kan begå sig i det danske samfund. Grønlændere over 18 år med folkeregisteradresse i Danmark har krav på at modtage danskundervisning på lige fod med andre udlændinge. Danskit kulturiannik inuiaqatigiinnillu sungiussisinnaavunga? Kulturikkut assigiinngissutsit ilinnut misissoq qullugit kaammattuutigineqassaaq. Danmarkimut aallartinnak Danmarkimi kalaallit illuutaat imaluunniit ilisarisimasatit oqaloqatigikkit. Kan jeg vænne mig til den danske kultur og samfund? Det kan stærkt anbefales, at du undersøger kulturforskellene nærmere. Kontakt evt. de grønlandske huse eller snak med bekendte i Danmark inden du rejser til Danmark. Attaveqarfiit Kalaallit Nunaannut naleqqiullugu, imaasinnaavoq, Danmarkimi inuit nalunngisat immaqaluniit inuit attavigisartakkat killeqartut. Eqqarsaatigissavat, soorlu ullut ilaani napparsimaguit, meeqqavit paarsisussaanik ikiortisarsioruit, inunnillu attaveqarneq ajornartorsiutigigukku, ilinnut inooqatigiinni inooqataanissamut ajornartorsiutaasinnaasoq, tamaattumik kaamattuissaagut Danmarkimi inoqatinnut attaveqarluarnissaq. Netværk Du skal tænke over, at du i Danmark måske ikke har samme netværk, som du har i Grønland. Hvis du ikke har et netværk, så kan det give problemer både i sociale sammenhænge og ved praktisk hjælp, f.eks. hjælp til at passe børn under sygdom.
Sukumiinerusumik paasiniaavissat Yderligere oplysninger Danmarkimi pissutsit pillugit sukumiinerusumik paasiniaavissaqarpunga? Hvor kan jeg søge om yderligere oplysninger om forholdene i Danmark? Danmarkimut nuuniarneq pillugu, paasisaqarnerorusukkuit nittartakkatsinnut alakkarsinnaavat, www.sullissivik.gl Alakkarsinnaavat Danmarkimi Kalaallit illui nittartagaat, aamma inunnik annertuumik ajornartorsiuutillit nittartagaq www.udsattegroenlaendere.dk Utoqqalinermi pensionisiaqalernissamut, pisor taniit ikiorsiissut, nuunnissamut nalunaarneq. Meeqqavit paaqqinnittarfimmut immaqaluniit atualernisaannut allatsinissaannut Nem ID atorlugu, uunnga nittartagaq alakkarneqarsinnaavoq: Nittartagaq www.borger.dk På www.sullissivik.gl kan du finde yderligere information om flytning til Danmark. Her står der mere om, hvad du skal være opmærksom på, når du flytter. Derudover kan du søge om information på de grønlandske huses hjemmesider, ligesom du kan finde oplysninger på www.udsattegroenlaendere.dk På www.borger.dk kan du læse mere om pensionsregler, offentlige ydelser, tilmelding til folkeregister og tilmelding af barn i skole og døgninstitution ved brug af Nem ID mm.