ISSN 0903-7772 Heilsulýsing Landslæknans 2012 2013 Greitt úr hondum hevur Høgni Debes Joensen, landslækni Medical Report 2012-2013 from the Chief Medical Officer in the Faroes 1
Heilsulýsing Landslæknans 2012-2013 Tórshavn August 2013 2
Tittul: Heilsulýsing fyri Føroyar 2012-2013 Greitt úr hondum hevur Høgni Debes Joensen, landslækni Medical Report 2012-2013 from the Chief Medical Officer in the Faroes Útgevari: Landslæknin, Tórshavn 2013 Chief Medical Officer Sigmundargøta 5 Postboks 9 FO-110 Tórshavn Faroe Islands TLF +298 311832 FAX +298 317660 foe@sst.dk www.landslaeknin.fo Starvsfólk: Vit eru fýra starvsfólk á Landslæknastovninum: Høgni Debes Joensen, landslækni Lona P. Johansen, skrivstovufulltrúi Liljan Midjord, skrivari Bjarnhild Patursson, skrivari Harumframt er Sonja Aasted sjúkrarøktarfrøðingur knýtt at Landslæknaembætinum í sambandi við, at hon eftir avtalu við Almannastovuna hevur um hendi røktarheimseftirlit. Forsíðan: Myndin á forsíðuni er av Landslæknahúsunum, sum eru bygd fyri 100 árum síðani. Árstalið 1913 sæst á húsavegginum. Amtslæknarnir, seinni landslæknarnir hava havt teirra skrivstovur í húsinum øll árini. Dánjal Johansen hevur tikið myndina. 3
INNIHALDSYVIRLIT: INNIHALDSYVIRLIT:... 4 1. LANDSLÆKNAEMBÆTIÐ... 7 1.1. Nevndir o.a.... 8 1.2. Stýrisbólkur og verkætlanarbólkur, sum norðurlendska ráðharraráðið hevur sett... 8 2. FÓLKATALIÐ, FØDD Á LÍVI OG DEYÐ... 9 2.1. Deyð hvønn mánað - ávikavist menn og kvinnur... 9 3. FØÐINGARHAGTØL... 10 3.1. Burðaravlop... 10 3.2. Fødd á lívi... 10 3.3. Tal av føddum børnum eftir móðuraldri o.ø.... 11 3.4. Tal á børnum, sum mammur undir 20 ár áttu, skift á øki.... 12 3.5. Talið á roykjarum fyrstu barnakonukanning... 12 3.6. Deyðfødd børn og tíðleiki av deyðføddum... 12 3.7. Burðarvekt í miðal, øll børn í 2012, skift á øki... 13 3.8. Burðarvekt eftir økjum, stakfødd, fødd á lívi í 2012... 13 3.9. Nýføðingar við hægst burðarvekt 2005 2012... 14 3.10. Burðarvekt alt eftir um mamman roykir ella ikki roykir.... 14 3.11. Hagtøl viðvíkjandi tvíburum sum vórðu føddir í 2012... 15 3.12. Apgarscore... 15 3.13. Fødd uttan hjúnalags... 16 3.14. Býr mamman saman við pápanum?... 16 3.15. Føðingar á sjúkrahúsum... 17 3.16. Føðingar við keisaraskurði 2008 2012... 17 3.17. Keisaraskurðir á teimum trimum føroysku sjúkrahúsunum 2006 2012... 18 3.18. Føðingar 2012, skift á øki og móðuraldur, tá ið hon eigur... 19 3.19. Føðingar 2012, eftir hvussu gamal pápin var, tá ið barnið varð føtt.... 20 3.20. Viðgongutíð... 20 3.21. Stakfødd, fødd á lívi 2012, eftir viðgongutíð og burðarvekt... 20 3.22. Øll børn fødd á lívi, eftir burðarvekt, 2009 2012... 21 3.23. Børn fødd 2009 2012, skift á øki (roknað uppí eru børn, sum eru fødd í Føroyum, men mamman búði uttanlands).... 21 3.24. Tíðleikin av deyðføddum í Norðurlondum 1981 2012... 22 3.25. Tíðleikin av deyðføddum (fyri hvørji 1000 fødd) í Norðurlondum 1981-2012... 22 3.26. Deyð fyrstu vikuna (fyri hvørji 1000 fødd á lívi) í Norðurlondum 1981-2012... 22 3.27. Perinatala deyðatalið 1981-2012... 23 3.28. Pinkubarnadeyðin (deyð undir 1 ár fyri hvørji 1000 fødd á lívi tilsamans) 1981-2012... 23 3.29. Vøggudeyði (SIDS) í tiðarskeiðinum frá 1960 til 2012... 23 4. FØÐISKIPANARNEVNDIN... 24 5. FOSTURTØKUR (ABORTUS PROVOCATUS)... 25 5.1. Tal av fosturtøkum í Føroyum 2000 2012, eftir aldri á kvinnunum... 25 5.2. Talið á fosturtøkum 2000 2010 í Norðurlondum eftir aldri á kvinnununum.... 26 6. STERVINGAR (STERILISATIÓNIR)... 27 6.1. Fundir í Stervingarnevndini (Sterilisatiónsnevndini)... 27 6.2. Tølini fyri játtaðar umsóknir... 27 7. DEYÐLEIKI... 28 7.1. Tal av føroyingum, deyðir í 2012... 28 7.2. Pinkubarnadeyði... 28 7.3. Deyðfødd... 28 7.4. Lívsævi í Norðurlondum 2000-2012... 29 7.5. Mett lívsævi í miðal fyri Føroyar 1985 2011... 30 7.6. Deyðaatvold hjá føroyingum 1998-2011... 32 1. ritmynd: Deyðaatvold menn 1996-2010 6 teir størstu bólkarnir... 35 4
2. ritmynd: Deyðaatvold kvinnur 1996-2010 6 teir størstu bólkarnir... 35 3. ritmynd: Menn Lutfallið av monnum, ið eru deyðir av hjartasjúkum og krabbameini 2000-2010... 36 4. ritmynd: Kvinnur Lutfallið av kvinnum, ið eru deyðar av hjartasjúkum og krabbameini 2000-2010... 36 8. RÆTTARLÆKNALIGT VIRKSEMI... 37 8.1. Vanlukkutilburðir... 37 8.2. Eitran... 38 8.3. Omandøttur og fall... 38 8.4. Drukning... 38 8.5. Sjálvmorð... 38 8.6. Dráp... 39 8.7. Náttúrligur deyði... 39 8.8. Deyðsháttur ógreiður... 39 8.9. Rættarlæknaligir líkskurðir... 39 9. SMITTANDI SJÚKUR, FARSÓTTIR, o.a.... 39 9.1. Syfilis og Gonoré... 39 9.2. Klamydia... 40 9.3. HIV og eyðkvæmi (AIDS)... 42 9.4. Pandemibólkurin... 43 9.5. Meningitis... 43 9.6. Nátasjúka (ornithosis)... 43 9.7. Kikhosti... 43 9.8. Botulisma... 44 9.9. Salmonella... 44 9.10. VTEC... 44 9.11. Hepatitis... 44 9.12. MRSA... 44 9.13. Tuberklar... 44 10. VIRKSEMI VIÐVÍKJANDI UMHVØRVI... 45 10.1. Kirkjugarðar... 45 10.2. Mál um at umhvørvisgóðkenna virki... 45 11. STOVNAR TIL BØRN.... 45 11.1. Talið á børnum í ansingarskipanum:... 45 11.2. Talið á námsfrøðingum, hjálparfólkum og øðrum starvsfólkum... 45 12. RØKTARHEIM, HEIMARØKT, SÁLARSJÚKU- OG HANDIKAPPØKIÐ í 2012.... 46 12.1. Eftirlit... 46 12.2. Yvirlit yvir ellis- røktarheim, búfelagsskapir til gomul pr. 6. mars 2013... 47 12.3 Yvirlit yvir stovnar, búfelagsskapir og umlættingartilboð til sálarliga sjúk og menningartarnaði pr. 6. mars 2013... 48 12.4. Mál viðvíkjandi tvingsli í psykiatriini.... 51 12.5. Mál viðvíkjandi rættarstøðu sjúklinga... 51 13. HEILSUSTARVSFÓLK... 52 13.1. Sjúkrahússtarvsfólk í 2010... 52 13.2. Kommunulæknar og tannlæknar... 54 13.3. Apoteksverkið 2012... 54 13.4. Skrásetingarnevndin... 54 14. KÆRUR UM LØGGILD HEILSUSTARVSFÓLK... 55 15. FÓLKAHEILSA HEILSUUPPLÝSING... 56 15.1. Yvirvekt... 56 15.2. Roykjarar... 56 15.3. Rúsdrekka... 56 15.4 Rúseitursnýtsla hjá ungum... 57 16. METINGAR AV HEILSUSTØÐU... 59 5
17. IKKI SKRÁSETTUR HEILIVÁGUR... 59 18. RÆTTARLIGT VIRKSEMI... 59 18.1. Rættarlæknalig líkskoðan... 59 18.2. Mál viðvíkjandi koyrikorti... 59 18.3. Gitnaðarmál... 59 18.4. Líkpass... 59 Skjal 1: Úrtak av framløgu Landslæknans (viðv. Nýggjari heilsuætlan fyri Føroyar) á Norðurlendska heilsustjórafundinum í Keypmannahavn í august 2012... 60 Skjal 2: Úrtak av framløgu Landslæknans (viðv. kikhosta í Føroyum) á Norðurlendska heilsustjórafundinum í Keypmannahavn í august 2012... 64 6
1. LANDSLÆKNAEMBÆTIÐ Landslæknaembætið er stovnur undir heilsumálaráðnum hjá danska statinum, fakliga knýttur at Sundhedsstyrelsen, t.e. danska heilsustýrinum. Umframt landslæknan eru at stovninum knýtt 3 parttíðarsett skrivstovufólk. Arbeiðstíð teirra um vikuna er 22 x 3 t.e. tilsamans 66 tímar. Landslæknin ráðgevur danska statinum, Føroya Landsstýri og kommunalum myndugleikum í læknaligum, heilsufrøðiligum, umhvørvisligum og sosialmedisinskum viðurskiftum. Landslæknin hevur vegna danska Heilsustýrið eftirlit við tí heilsufakliga virksemi, ið lóggild heilsustarvsfólk (læknar, sjúkrasystrar, fysioterapeutar o.o.) útinna í Føroyum. Landslæknin veitir stuðul til rættar- og løgreglumyndugleikar í rættarlæknaligum og líknandi málum. Umframt omanfyri nevnda virksemið, ið eisini verður framt av embætislæknastovnunum í Danmark, hevur landslæknin fleiri aðrar uppgávur í Føroyum, sum embætislæknastovnar í Danmark ikki hava. Nevnast kunnu hesar uppgávur: At meta heilsuváttanir í sambandi við tænastumannastørv. Hesa uppgáva hevur Nævnet for helbredsbedømmelse i tjenestemandssager í Danmark. Tilmæli til Landsstýrið viðv. lógum, kunngerðum, leiðbeiningum o.ø. við atliti at heilsufakligari leiðbeining. Hesa uppgávu hevur Sundhedsstyrelsen í Danmark. At viðgera mál um heilivág, ið ikki er skrásettur. Hesa uppgávu hevur Lægemiddelstyrelsen í Danmark. Hagtalsarbeiði í sambandi við deyðsváttanir og føðingarfráboðanir. Í Danmark ger Sundhedsstyrelsen hetta arbeiðið. Í Føroyum ger landslæknin árliga heilsulýsingar. Í Danmark ger Sundhedsstyrelsen mest sum allar slíkar heilsulýsingar. 7
1.1. Nevndir o.a. Landslæknin er m.a. limur í Stervingarnevndini fyri Føroyar, Farsóttarnevndini, Skrásetingarnevndini fyri farmaceutiskar serútbúnaðir, ritstjórnini fyri árligu útgávuna av Helsestatistikken for de nordiske lande, Føroyska Pandemibólkinum, Føðiskipanarnevndini, Fylgibólkinum viðv. krabbameini, Stýrisbólkinum viðv. krabbameini, Fylgibólkinum fyri ferðsluhagtøl, Tilbúgvingarráði Føroya, Svalbardsbólkinum (norðurlendskum heilsutilbúgvingarbólki), MRSA-bólkinum og Grunninum frá 1989 til sosial endamál í Føroyum. 1.2. Stýrisbólkur og verkætlanarbólkur, sum norðurlendska ráðharraráðið hevur sett Landslæknin var í tíðarskeiðnum 2006 2011 umboð fyri føroyska heilsumálaráðið í stýrisbólkinum fyri dygdarmetingar í heilsuverkinum og verkætlanarbólkinum viðvíkjandi heildar- og sjúkuserkendum dygdarábendingum. Hesar hevur norðurlendska ráðharraráðið sett. Úrslitið av virkseminum í bólkunum varð lagt fram í 2010 og 2011 í útgávunum Nordisk kvalitetsmåling i sundhedsvæsenet http://www.norden.org/da/publikationer/publikationer/2010-572 og Kvalitetsmåling i psykiatrien i de nordiske lande http://www.norden.org/da/publikationer/publikationer/2011-542 - - o 0 o - - 8
2. FÓLKATALIÐ, FØDD Á LÍVI OG DEYÐ Sambært Hagstovu Føroya var fólkatalið hin 01. januar 2013 48.197. 1. januar 2012 var fólkatalið 48.351. Sambært fráboðanum frá ljósmøðrum og prestum vóru tølini á livandi føddum og deyðum hesi: Fødd á lívi 619 Deyð 398 2.1. Deyð hvønn mánað - ávikavist menn og kvinnur 2012 2011 Menn Kvinnur Tilsamans Menn Kvinnur Tilsamans Januar 13 24 37 15 16 31 Februar 9 11 20 16 15 31 Mars 11 22 33 17 14 31 Apríl 15 16 31 11 19 30 Mai 20 19 39 15 12 27 Juni 18 23 41 14 10 24 Juli 13 12 25 18 17 35 August 9 12 21 13 12 25 September 27 15 42 10 17 27 Oktober 19 19 38 21 17 38 November 16 11 27 22 17 39 Desember 17 27 44 22 17 39 Alt árið 187 211 398 194 183 377 - - o 0 o - - 9
3. FØÐINGARHAGTØL Føðingarfráboðaninar vísa, at ljósmøður í 2012 vóru um 609 føðandi kvinnur, ið føddu 620 børn, og av hesum vóru 619 børn fødd á lívi. Av teimum vóru 11 tvíburar. 3.1. Burðaravlop Burðaravlopið í 2012 (fødd á lívi minus deyð) var 221. Gongdin seinnu árini hevur verið henda: Ár Tal 2012 221 2011 208 2010 290 2009 237 2008 295 2007 307 2006 259 2005 297 2004 356 2003 296 2002 302 2001 280 2000 360 3.2. Fødd á lívi Sambært føðingarfráboðanum og fráboðanum frá prestum vóru í Føroyum fødd 619 livandi børn í 2012, 329 dreingir og 290 gentur. 12 av hesum børnum áttu mammur, sum búðu uttan fyri Føroyar. 2 av børnunum vóru fødd á Ríkissjúkrahúsinum í Danmark, men mammurnar búðu í Føroyum. Talið á børnum føddum á lívi hevur seinnu árini verið hetta: Ár Tal 2012 619 2011 585 2010 650 2009 618 2008 675 2007 688 2006 673 2005 720 2004 725 2003 708 2002 716 10
Miðaltalið á børnum føddum á lívi nøkur 5-ára tíðarskeið: Ár Børn fødd á lívi í miðal 2006-2010 661 2001 2005 700 1996 2000 668 1991 1995 751 1986 1990 862 3.3. Tal av føddum børnum eftir móðuraldri o.ø. Í talvuni niðanfyri sæst, at miðalaldurin á føroyskum kvinnum, ið eiga fyrstu ferð, er 25,9. Tað vil siga, at føroyskar kvinnur í miðal eru 3 ár yngri enn danskar kvinnur, tá ið tær eiga sítt fyrsta barn. Miðalaldurin fyri allar føroyskar kvinnur, ið hava átt í 2012, er 32,2. Í Danmark er miðalaldurin 30,9. Føroyar 2012 Danmark 2012 Tal av føðingum % av øllum føðingum Miðalaldur á mammum Tal av føðingum % av øllum føðingum Miðalaldur á mammum Átt 1. ferð 230 37,1 25,9 25978 45,3 29,1 Átt 2. ferð 171 27,6 29,7 20886 36,4 31,7 Átt 3. ferð 157 25,3 33,1 7359 12,8 33,8 Átt 4. ferð 40 6,4 35,0 1740 3,0 35,1 Átt 5.+ ferð 21 3,4 36,6 792 1,4 36,5 Ikki upplýst 1 0,2 32,9 552 0,9 28,4 Tilsamans 586 100 32,2 57308 100,0 30,9 Keldur: Føðifráboðanir frá jarðarmøðrunum á teimum føroysku sjúkrahúsunum, Landslæknin og Sundhedsstyrelsen 11
3.4. Tal á børnum, sum mammur undir 20 ár áttu, skift á øki. Í 2012 áttu mammur, sum vóru millum 15 og 19 ár, 21 av børnunum. Økisbýtið sæst á talvuni niðanfyri. 9 av teimum ungu mammunum búðu í Tórshavn, 3 í Eysturoynni, 2 í Streymoynni (Havnin ikki roknað uppí). Í Suðuroy, Norðoyggjum, Vágum og Sandoy ávikavist 2, 2, 1 og 2. Børn - 2012 - fødd av tannáringa - møðrum, skift á øki 12 10 8 6 4 2 0 9 2 3 1 2 2 2 Keldur: Føðifráboðanir frá jarðarmøðrunum á teimum føroysku sjúkrahúsunum og Landslæknin 3.5. Talið á roykjarum fyrstu barnakonukanning Sambært fráboðanum frá ljósmøðrum royktu 81 av 620 barnakonum í 2012, tá ið tær vóru til fyrstu barnakonukanning. Hetta svarar til 13,1 %. Í 2011 var talið um 14,8 %; talið er sostatt fallandi. 3.6. Deyðfødd børn og tíðleiki av deyðføddum Talið á deyðføddum í 2012 var 1. Við tølunum: 619 fødd á lívi og 1 deyðføtt er tíðleikin av deyðføddum 1,6. Tíðleikin av deyðføddum í Føroyum hevur seinnu árini verið: Ár Ár 2012 1,6 2004 4,2 2011 1,7 2003 1,4 2010 6,1 2002 2,8 2009 3,2 2001 3,2 2008 5,9 2000 2,9 2007 1,5 1999 9,5 2006 1,5 1998 6,2 2005 0,0 1997 1,5 12
3.7. Burðarvekt í miðal, øll børn í 2012, skift á øki Keldur: Føðifráboðanir frá jarðarmøðrunum á teimum føroysku sjúkrahúsunum og Landslæknin 3.8. Burðarvekt eftir økjum, stakfødd, fødd á lívi í 2012 Keldur: Føðifráboðanir frá jarðarmøðrunum á teimum føroysku sjúkrahúsunum og Landslæknin 13
3.9. Nýføðingar við hægst burðarvekt 2005 2012 Hægsta burðarvekt í 2012 var 5760 g (ein drongur). Tølini hava síðani 2005 verið hesi: Ár Vekt (g) Kyn Føðingarstað 2012 5760 M Landssygehuset 2011 5200 K Landssygehuset 2010 5780 M Landssygehuset 2009 5350 K Landssygehuset 2008 5200 M Landssygehuset 2007 5300 M Klaksvig Sygehus 2006 5350 M Klaksvig Sygehus 2005 5950 M Landssygehuset 3.10. Burðarvekt alt eftir um mamman roykir ella ikki roykir. 81 av barnakonum hava sagt, at tær royktu, tá ið tær vóru til fyrstu barnakonukanning. 538 barnakonur søgdu, at tær ikki royktu. Hagtøl viðvíkjandi burðarvekt, alt eftir um mamman roykti ella ikki roykti, tá hon var til fyrstu barnakonukanning, vístu, at miðalburðarvektin var ávikavist 3497 g og 3658 g. Tað vil siga, at børn hjá mammum, ið royktu, vigaðu í miðal 161 g minni enn børn hjá mammum, ið ikki royktu. Burðarvekt í miðal í g á børnum, født i 2012. Børn hjá mammum, ið ikki royktu, og hjá mammum, ið royktu 3700 3650 3600 3550 3500 3450 3400 3658 3497 Børn hjá mammum, ið ikki royktu Børn hjá mammum, ið royktu Keldur: Føðifráboðanir frá jarðarmøðrunum á teimum føroysku sjúkrahúsunum og Landslæknin 14
3.11. Hagtøl viðvíkjandi tvíburum sum vórðu føddir í 2012 Í 2012 vóru 11 tvíburar føddir, allir á Landssjúkrahúsinum. Allir tvíburarnir vóru føddir á lívi. Miðalaldurin á mammunum var 33,5. Av hesum 11 tvíburunum (22 børnum) vóru átta føddir til tíðina, einir í 32. viku, og tvinnir í 36. viku. Kanna vit burðarvektina á tvíburunum, síggja vit, at sjey av børnunum vigaðu millum 1660 og 2499 g, níggju vigaðu millum 2500-3000 g, og seks vigaðu yvir 3000 g. Í miðal vigaðu tvíburarnir 2672g. 3.12. Apgarscore Apgarscore er eitt samanlagt tal, tá ið mett verður um støðuna hjá barninum, beint eftir at tað er føtt. Mett verður um fimm ymisk viðurskifti, og millum 0 og 2 stig verða givin. Tey fimm økini, ið mett verða, eru: Andadráttur, húðarlitur, hjartasláttur, viðbrøgd (refleksir) og vøddaspenningar, sum tilsamans kunnu geva upp í 10 stig. Gennemsnitlig Apcarscore ved 1. og 5. minut, fordelt efter gestationsalder, fødselsmåde samt hos børn, født af ikke/rygende mødre - 2012 Alle 9,3 9,8 Rygere 9,9 9,5 Ikke rygere Sectio 42 37-41 32-36 9,2 9,2 9,0 9,3 9,0 9,8 9,7 9,8 9,8 9,8 <32 4 4,8 1. min Keldur: Føðifráboðanir frá jarðarmøðrunum á teimum føroysku sjúkrahúsunum og Landslæknin 15
3.13. Fødd uttan hjúnalags 359 børn, t.e. 57,9 %, vóru fødd uttan hjúnalags í 2012. Hesi tøl hava seinnu árini verið: Ár % 2012 57,9 2011 57,5 2010 56,7 2009 48,4 2008 55,1 2007 50,9 2006 50,1 2005 50,1 2004 50,2 2003 52,7 2002 50,7 2001 50,0 2000 41,1 Keldur: Føðifráboðanir frá jarðarmøðrunum á teimum føroysku sjúkrahúsunum og Landslæknin 3.14. Býr mamman saman við pápanum? Í 2012 hava mammur, sum eiga 560 av øllum børnunum, ið fødd eru, sagt, at tær búgva saman við pápanum. 60 mammur búðu ikki saman við pápanum. Ár 2012 2011 2010 2009 2008 Mamman býr saman við pápanum 560 90,3% 519 88,6% 573 87,6% 551 88,9% 613 90,3% Mamman býr ikki saman við pápanum 60 9,7% 60 10,2% 68 10,4% 57 9,2% 59 8,7% Ikki upplýst 0 0% 7 1,2% 13 2,0% 12 1,9% 7 1,0% Tilsamans 620 100 586 100 654 100 620 100 689 100 Keldur: Føðifráboðanir frá jarðarmøðrunum á teimum føroysku sjúkrahúsunum og Landslæknin 16
3.15. Føðingar á sjúkrahúsum 617 t.e. 99,5 % av øllum børnum vóru fødd á sjúkrahúsum í 2012. Tvær kvinnur áttu heima, og ein átti í sjúkrabili á veg til Landssjúkrahúsið. Hesi tøl hava seinnu árini verið: Ár % 2012 99,5 2011 99,7 2010 99,8 2009 100 2008 99,9 2007 99,4 2006 99,1 2005 100,0 2004 99,9 2003 99,7 2002 99,4 2001 99,5 2000 99,7 Keldur: Føðifráboðanir frá jarðarmøðrunum á teimum føroysku sjúkrahúsunum og Landslæknin 3.16. Føðingar við keisaraskurði 2008 2012 Sambært føðifráboðanum frá jarðarmøðrunum vóru 137 av føroysku børnunum fødd við keisaraskurði. 482 vóru fødd gjøgnum móðurskeiðina (vaginalt). ÁR 2012 2011 2010 2009 2008 Børn, fødd við keisaraskurði 137 22,1% 133 22,7% 119 18,2% 100 16,1% 129 19,0% Børn, fødd gjøgnum móðurskeiðina (vaginalt) 482 77,7% 449 76,6% 532 81,3% 519 83,7% 547 80,6% Ikki upplýst 1 0,2% 4 0,7% 3 0,5% 1 0,2% 3 0,4% Tilsamans 620 100% 586 100% 654 100% 620 100% 679 100% 17
3.17. Keisaraskurðir á teimum trimum føroysku sjúkrahúsunum 2006 2012 Ár Landssjúkrahúsið Klaksvíkar sjúkrahús Suðuroyar sjúkrahús Tilsamans Føðingaskurðiingaskurðiingaskurðiingaskurðir Keisara- Føð- Keisara- Føð- Keisara- Føð- Keisara- % % % % 2012 590 133 22,5 0 0 0 25 4 16 615 137 22,3 2011 549 126 22,9 0 0 0 31 7 22,6 580 133 22,9 2010 571 113 19,8 43 1 2,3 36 5 13,9 650 119 18,3 2009 540 94 17,4 43 1 2,3 35 5 14,3 618 100 16,1 2008 599 121 20,2 50 3 6 28 5 17,9 677 129 19 2007 578 115 19,9 54 4 6,9 45 10 22,2 677 129 18 2006 564 102 18,1 39 3 7,7 57 14 24,6 660 119 17,7 Keldur: Føðifráboðanir frá jarðarmøðrunum á teimum føroysku sjúkrahúsunum og landslæknin 18
3.18. Føðingar 2012, skift á øki og móðuraldur, tá ið hon eigur Talið á børnum føddum á lívi 2011 Skift á øki og móðuraldur Aldur <17 17-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 >45 Tilsamans Tórshavn 0 8 30 51 47 22 6 1 165 Hoyvík 0 0 8 12 14 9 2 0 45 Argir 0 1 5 11 4 3 2 2 28 Høvuðsstaður tilsamans 0 9 43 74 65 34 10 3 238 Høvuðsstaður í % 0,0 3,8 18,1 31,1 27,3 14,3 4,2 1,3 100,0 Streymoy 0 2 4 15 24 11 1 0 57 (Havnin ikki roknað uppí) Streymoy í % 0,0 3,5 7,0 26,3 42,1 19,3 1,8 0,0 100,0 Vágar og Mykines 0 1 3 9 6 6 3 0 28 Vágar í % 0,0 3,6 10,7 32,1 21,4 21,4 10,7 0,0 100,0 Eysturoy 0 3 30 39 41 14 6 0 133 Eysturoy í % 0,0 2,3 22,6 29,3 30,8 10,5 4,5 0,0 100,0 Norðoyggjar 1 1 14 25 26 12 0 0 79 Norðoyggjar í % 1,3 1,3 17,7 31,6 32,9 15,2 0,0 0,0 100,0 Sandoy 0 2 4 4 4 3 0 0 17 Sandoy í % 0,0 11,8 23,5 23,5 23,5 17,6 0,0 0,0 100,0 Suðuroy 0 2 12 18 12 9 1 0 54 Suðuroy í % 0,0 3,7 22,2 33,3 22,2 16,7 1,9 0,0 100,0 Bústað uttan fyri Føroyar 0 0 3 4 3 1 2 0 13 Bústað uttan fyri Føroyar í % 0,0 0,0 23,1 30,8 23,1 7,7 15,4 0,0 100,0 Tilsamans fyri Føroyar 1 20 113 188 181 90 23 3 619 Øll børn fødd á lívi, Føroyar móðuraldur í % 0,2 3,2 18,3 30,4 29,2 14,5 3,7 0,5 100,0 Aldur á møðrum í Danmark í %, tá tær áttu í 2011 1,4* 11,1 30,1 35,9 18,0 3,2 0,2 100 Keldur: Føðifráboðanir frá jarðarmøðrunum á teimum føroysku sjúkrahúsunum og landslæknin og Fødselsstatistikken 2012, Sundhedsstyrelsen *<=19 ár 19
3.19. Føðingar 2012, eftir hvussu gamal pápin var, tá ið barnið varð føtt. <17 17-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 >45 Ikki upplýst 0 4 82 124 180 146 54 26 4 620 Keldur: Føðifráboðanir frá jarðarmøðrunum á teimum føroysku sjúkrahúsunum og landslæknin I alt 3.20. Viðgongutíð 511 av teimum 619 børnunum, ið vóru fødd á lívi, vórðu fødd rættstundis, t.e. í viku 37 41, t.e. 82,6%. 4,2% av børnunum vórðu fødd ov tíðliga, t.e. fyri 37. viku, og 13,1% av børnunum vórðu fødd í 42. viku ella seinni. Í talvuni niðanfyri síggjast tølini á nýføðingum eftir viðgongutíð. Viðgongutíð fyri børn fødd á lívi, 2006-2011 (vikur) <32 32-36 37-41 42 Ikki upplýst Tilsamans 2012 4 22 511 81 1 619 2011 2 29 489 61 4 585 2010 7 27 527 82 7 650 2009 2 18 528 65 5 618 2008 4 23 574 71 3 675 2007 5 23 620 35 5 688 2006 7 30 579 45 12 673 3.21. Stakfødd, fødd á lívi 2012, eftir viðgongutíð og burðarvekt 20 av stakføddu, livandi børnunum vóru fødd ov tíðliga, t.e. fyri 37. viku. Tvíburaføðingar og deyðfødd eru ikki íroknað. Lagt kann verða afturat, at miðal burðarvektin fyri føroysk børn, ið vóru fødd í ella eftir 42.viku, var 3981 g. Víst verður eisini til grein eftir Sjúrð F. Olsen og Høgna Debes Joensen viðvíkjandi burðarvekt á føroyskum børnum í Journal of Epidemiology end Community Health, 1985,39,27-32 (High liveborn birth weights in the Faroes: a comparison between birth weights in the Faroe and Denmark) sum vísti, at av teimum 33 londunum, haðan tað hevði eydnast af fáa upplýsingar, var miðal burðarvektin hægst í Føroyum. http://www.landslaeknin.fo/upload/high_liveborn_birth_weights_in_the_faroes_001.tif 20
3.22. Øll børn fødd á lívi, eftir burðarvekt, 2009 2012 2012 2012 i % 2011 2011 i % 2010 2010 i % 2009 2009 i % Undir 2500g. < 1 kg 1 0,2 1 0,2 2 0,3 0 0 1000-1499 2 0,3 0 0 5 0,8 2 0,3 1500-1999 5 0,8 4 0,7 2 0,3 4 0,6 2000-2499 14 2,3 19 3,2 9 1,4 12 1,9 Tils. undir 2500g 22 3,6 24 4,1 18 2,8 18 2,9 2500+ g 2500-2999 44 7 52 8,9 46 7,1 57 9,2 3000-3499 175 28,2 145 24,9 169 26,0 146 23,6 3500-3999 210 34 202 34,5 250 38,5 231 37,4 4000-4499 136 22 126 21,5 128 19,7 123 19,9 4500-4999 27 44 30 5,1 29 4,5 35 5,7 >5 kg 5 0,8 2 0,3 8 1,2 6 1 Tils. yvir 2500g 597 96,4 557 95,2 630 96,9 598 96,8 Ikki upplýst 0 0 4 0,7 2 0,3 2 0,3 Tilsamans 619 100 585 100 650 100 618 100 Keldur: Føðifráboðanir frá jarðarmøðrunum á teimum føroysku sjúkrahúsunum og landslæknin 3.23. Børn fødd 2009 2012, skift á øki (roknað uppí eru børn, sum eru fødd í Føroyum, men mamman búði uttanlands). Øki 2012 2011 2010 2009 Tórshavn, Hoyvík og Argir 238 38,39% 218 37,20% 239 36,5% 243 39,20% Streymoy (Havnin ikki roknað uppí) 58 9,35% 52 8,87% 73 11,2% 58 9,40% Eysturoy 133 21,45% 145 24,74% 144 22,0% 133 21,50% Norðoyggjar 79 12,74% 54 9,21% 80 12,2% 71 11,50% Vágoy 28 4,52% 41 6,99% 39 6,0% 41 6,60% Sandoy 17 2,74% 12 2,04% 17 2,6% 10 1,60% Suðuroy 54 8,71% 55 9,38% 53 8,1% 57 9,20% Bústað uttanlands 13 2,10% 9 1,54% 9 1,4% 7 1,10% Total 620 100% 586 100% 654 100% 620 100% Keldur: Føðifráboðanir frá jarðarmøðrunum á teimum føroysku sjúkrahúsunum og landslæknin 21
3.24. Tíðleikin av deyðføddum í Norðurlondum 1981 2012 Viðmerkjast skal, at í Føroyum er markið fyri, nær ein føðing er misføðing (abort), 28. vika. Landslæknin hevur mælt føroysku myndugleikunum til at lækka markið niður í 22 vikur. Hesar talvur eru gjørdar út frá Nomesko Helsestatistikken i de nordiske lande 2012 og vísa 1) tíðleikan av deyðføddum, 2) tíðleikan av deyðum fyrstu vikuna fyri hvørji 1000 fødd á lívi, 3) perinatala deyðatalið og 4) pinkubarnadeyðatalið. Gjørt er upp fyri tíðarskeiðið 1981 2011 og borið saman við hini Norðurlondini. 3.25. Tíðleikin av deyðføddum (fyri hvørji 1000 fødd) í Norðurlondum 1981-2012 1981/85 1986/90 1991/95 1996/00 2001/05 2006/10 2011 2012 Føroyar 7,5 3,9 4,5 4,9 2,3 3,6 1,7 1,6 Danmark 4,9 4,8 4,6 4,6 4,4 *4,2.... Grønland 6,4 9,2 4,0 8,1 5,4...... Ísland 3,8 3,2 2,7 3,5 2,2 *2,1.... Noreg 5,8 4,7 4,3 4,1 3,7 *3,3.... Svøríki 3,9 3,8 3,4 3,7 3,5 *3,4.... Finnland 3,9 3,3 2,9 3,7 3,2 *3,9.... Áland 4,3 3,2 3,7 1,5 3,7 0,0.... *) 2009 2010 Kelda: Helsestatistikken for de nordiske lande 2011, Nomesko 3.26. Deyð fyrstu vikuna (fyri hvørji 1000 fødd á lívi) í Norðurlondum 1981-2012 1981/85 1986/90 1991/95 1996/00 2001/05 2006/10 2011 2012 Føroyar 5,9 6,7 4,5 1,2 1,8 2,7 1,7 6,5 Danmark 3,8 3,8 3,2 3,0 2,4 *1,8.... Grønland 15,5 13,7 17,9 11,2 8,6...... Ísland 3,1 3,7 2,5 2,1 1,4 **0,9.... Noreg 3,8 3,3 2,8 2,1 1,8 **1,5.... Svøríki 3,6 3,1 2,4 1,7 1,6 **1,2.... Finnland 3,5 3,5 2,7 2,1 1,9 **1,3.... Áland 4,3 1,9 1,2 2,1 3,0...... *) 2009 2010 **) 2009 Kelda: Helsestatistikken for de nordiske lande 2011, Nomesko 22
3.27. Perinatala deyðatalið 1981-2012 Perinatala deyðatalið (deyðfødd pluss deyð fyrstu vikuna) fyri hvørji 1000 fødd í Norðurlondum. 1981/85 1986/90 1991/95 1996/00 2001/05 2006/10 2011 2012 Føroyar 13,3 10,6 9,0 6,1 4,0 6,6 3,4 8,1 Danmark 8,6 8,6 7,0 7,6 7,2 *6,2.... Grønland 21,8 22,8 21,9 19,6 14,2...... Ísland 6,8 6,8 5,2 5,7 3,6 *3,1.... Noreg 9,5 7,9 7,0 6,2 5,5 *4,8.... Svøríki 7,5 6,9 5,8 5,4 5,0 *5,0.... Finnland 7,5 6,4 5,7 5,8 5,2 *4,5.... Áland 9,3 5,0 4,9 3,5 6,6 0,0.... *) 2009-2010 Kelda: Helsestatistikken for de nordiske lande 2012, Nomesko 3.28. Pinkubarnadeyðin (deyð undir 1 ár fyri hvørji 1000 fødd á lívi tilsamans) 1981-2012 1981/85 1986/90 1991/95 1996/00 2001/05 2006/10 2011 2012 Føroyar 9,2 9,0 6,1 1,8 3,2 5,2 5,1 9,7 Danmark 7,9 7,9 5,0 5,0 4,5 *3,2.... Grønland 32,7 19,7 28,5 16,8 16,9...... Ísland 6,2 6,0 4,8 3,5 2,5 *2,0.... Noreg 8,1 7,8 5,3 4,1 3,5 *2,9.... Svøríki 6,8 5,9 5,0 3,6 3,1 *2,5.... Finnland 6,3 5,9 4,8 3,9 3,3 *2,5.... Áland 8,6 4,4 3,7 3,5 3,7 1,4.... Kelda: Helsestatistikken for de nordiske lande 2012, Nomesko 3.29. Vøggudeyði (SIDS) í tiðarskeiðinum frá 1960 til 2012 Í tíðarskeiðinum 1960 1991 doyðu tilsamans 14 vøggudeyða (SIDS), t.e. ein deyðatilburður annaðhvørt ár í miðal. Seinastu 21 árini hava bert verið tríggir deyðatilburðir tilsamans av hesum slagi. - - o 0 o - - 23
4. FØÐISKIPANARNEVNDIN Í februar 2007 gjørdi heilsumálaráðharrin av at seta eina tvørfakliga føðiskipanarnevnd. Endamálið var at tryggja eina góða og væl virkandi viðgongu- og føðiskipan fyri Føroyar, har atlit vórðu tikin at tvørfakligum samstarvi til tess at tryggja, at fakliga tilboðið til barnakonur samsvarar við tilmælið frá danska heilsustýrinum við møguligum tillagingum til føroysk viðurskifti. Nevndin varð sett á heysti 2008 og helt fyrsta fund sín í februar 2009. Eftir at níggju fundir vóru hildnir, sendi nevndin hin 21. januar 2011 síni tilmæli til heilsumálaráðharran. Víst verður til skjal 1 í Heilsulýsing Landslæknans fyri 2010, bls. 51. - - o 0 o - - 24
5. FOSTURTØKUR (ABORTUS PROVOCATUS) Í Føroyum er løgskipan nr. 228 frá 20. juni 1959 um gildiskomu í Føroyum av lóg um atgerðir í sambandi við viðgongu (graviditet) v.m., við seinni broytingum, framvegis í gildi. Sambært hesi løgskipan kann sjúkrahúsyvirlækni, settur á einum av sjúkrahúsunum, gera av, um fosturtøka skal fremjast, um so er, at fosturtøkan er neyðug til tess at byrgja fyri álvarsomum vanda fyri lívi og heilsu hjá kvinnuni, og um so er, at hetta hevur sjúku sum orsøk, og at hetta er staðfest á einum av sjúkrahúsunum, ið lógin fevnir um. Um so er, at ein kvinna í øðrum førum vil hava fosturtøku, so má avgerð um hetta verða tikin eftir samráð millum tann løggilda læknan, ið ger inntrivið, og annan løggildan lækna. Fosturtøka má bert verða gjørd á sjúkrahúsum. Talið á fosturtøkum eftir aldri á kvinnunum hevur seinastu árini verið hetta: 5.1. Tal av fosturtøkum í Føroyum 2000 2012, eftir aldri á kvinnunum Ár/ Aldur <15 15-19 20-24 25-29 30-34 35-39 40-44 45-49 Tal av fosturtøkum tilsamans 2000 1 6 13 9 7 6 6 1 49 2001 0 4 9 8 6 11 4 0 42 2002 1 11 7 8 10 10 2 0 49 2003 0 7 9 8 5 5 3 0 37 2004 0 8 9 9 4 11 2 1 44 2005 0 6 2 5 8 5 3 0 29 2006 0 8 7 2 8 8 8 0 41 2007 0 9 14 4 6 7 6 0 46 2008 0 4 8 6 6 9 3 1 37 2009 0 6 18 7 9 6 4 1 51 2010 1 9 7 2 6 6 2 0 33 2011 0 6 12 3 5 3 3 1 33 2012 2 4 11 4 2 8 3 0 34 Kelda: Hagstova Føroya og Heilsumálaráðið Talva úr árbókini hjá Nomesko Health Statistics in the Nordic Countries 2012 á bls. 27 sýnir tíðleikan av fosturtøkum í hinum Norðurlondunum. Vit síggja, at tíðleikin av fosturtøkum í Føroyum framvegis er sera lágur borin saman við grannalond okkara. 25
5.2. Talið á fosturtøkum 2000 2010 í Norðurlondum eftir aldri á kvinnununum. Tal á fosturtøkum fyri hvørjar 1000 kvinnur Tal á fosturtø kum tils. 15-19 ár 20-24 ár 25-29 ár 30-34 ár 35-39 ár 40-44 ár 45-49 ár Tilsam ans Fosturtøkur pr. 1.000 fødd á lívi Danmark 2000-04 15365 14.5 20.4 17.7 17.0 13.0 4.8 0.4 439 237 2008 16394 17.6 24.8 18.7 16.8 13.2 4.9 0.4 486 252 2009 16205 16.4 24.8 18.7 16.9 12.9 5.0 0.5 477 258 2010 16362 15.0 25.6 19.5 17.1 13.0 5.3 0.5 480 258 Føroyar 2000-04 43 4.6 6.6 6.6 4.1 5.3 2.2 0.4 149.1 61 2005-09 46 4.8 11.6 3.4 4.3 4.5 43.7 0.0 161.0 66 Grønland 2001-05 861 113.9 143.2 92.6 58.9 28.9 10.3 0.9 2248 947 2006-10 861 100.8 135.9 96.7 55.4 28.2 7.7 0.7 2137 1009 Finnland 2000-04 10869 15.3 16.4 12.6 10.7 7.7 3.1 0.2 329.9 192 2008 10443 12.7 18.0 12.8 9.9 7.4 3.2 0.4 322 175 2009 10427 12.8 17.8 12.6 10.5 7.2 3.0 0.3 321 172 2010 10233 12.1 17.0 13.1 9.8 7.7 3.0 0.2 315 167 Áland 2000-04 62 17.1 21.5 15.7 11.6 10.0 3.9 0.2 399.4 234 2006-10 66 14.3 29.5 20.0 13.7 7.0 4.0 0.2 443 183 Ísland 2001-04 940 21.4 23.4 17.3 13.6 9.2 4.6 0.3 449 225 2008 957 15.2 20.9 18.2 14.0 10.2 5.3 0.0 423 198 2009 971 12.0 23.2 20.3 13.9 10.1 5.2 0.9 428 193 2010 977 15.9 23.0 19.2 13.4 11.4 3.5 0.5 435 199 Noreg 2000-04 14008 17.3 27.1 19.4 15.1 10.6 3.8 0.3 470 246 2008 16073 17.0 29.5 22.4 15.9 11.2 4.2 0.4 525 265 2009 15774 15.9 30.4 21.9 16.8 11.4 4.8 0.4 508 255 2010 15735 14.1 29.2 23.2 16.9 11.7 4.4 0.4 500 256 Svøríki 2000-04 33009 22.6 29.4 23.3 19.8 15.2 6.3 0.6 586 345 2008 38053 23.6 34.7 26.7 20.4 16.5 7.1 0.7 649 348 2009 37524 22.0 33.4 26.3 21.1 16.1 6.9 0.7 633 335 2010 37696 20.3 33.3 26.7 21.5 16.3 7 0.8.. 326 Keldur: De nationale abortregistre, Helsestatistikken for de nordiske lande 2012 - o 0 o - - 26
6. STERVINGAR (STERILISATIÓNIR) Tá ið viðvíkur stervingum, er løgskipan nr. 73 frá 14. mars 1968 um ígildiskomu fyri Føroyar av lóg um sterving og gelding (kastratión) framvegis í gildi. Sambært løgskipanini kan sterving av eini kvinnu verða gjørd uttan loyvi, tá ið viðurskifti bert ella einamest av læknaligum slag gera tað neyðugt at fyribyrgja viðgongu til tess at forða fyri vanda fyri lívi hennara, ella vanda fyri at heilsa hennara fer at versna álvarsliga og varandi. Sterving má í aðrar mátar bert verða framd, eftir at Stervingarnevndin (Sterilisationsnævnet) hevur givið loyvi. 6.1. Fundir í Stervingarnevndini (Sterilisatiónsnevndini) Í 2012 vóru 4 fundir í Stervingarnevndini (4 fundir í 2011). Nevndin gekk umsóknum á møti frá 72 fólkum (71 í 2011). 6.2. Tølini fyri játtaðar umsóknir Tølini seinnu árini hava verið hesi: Ár Menn Kvinnur Tilsamans 2012 38 34 72 2011 28 43 71 2010 25 25 50 2009 28 38 66 2008 17 38 55 2007 33 32 65 2006 34 58 92 2005 22 43 65 2004 21 30 51 2003 21 39 60 2002 17 31 48 2001 14 47 61 2000 17 35 52 - - o 0 o - - 27
7. DEYÐLEIKI 7.1. Tal av føroyingum, deyðir í 2012 Sambært deyðsváttanunum doyðu 398 føroyingar í 2012 (187 menn og 211 kvinnur). Í 2011 doyðu 377 (194 menn og 183 kvinnur). 7.2. Pinkubarnadeyði Sambært uppgerðini hjá embætinum doyðu 6 børn undir 1 ár í 2012. Fýra børn doyðu ikki viku gomul (øll minni enn 24 tímar), eitt 3 mánaðir gamalt og eitt 5 mánaðir gamalt. Av hesum doyði eitt á Ríkissjúkrahúsinum. Deyðsorsøkirnar vóru: viðfødd brek í nýrum, hjartasjúka, ov tíðliga loysn av móðirkøku, ov tíðliga fødd (28. viku) og intrauterin asfyksi. Hjá einum barni var deyðsorsøkin SID (knappliga óvæntaður pinkubarnadeyði). Viðvíkjandi deyðføddum verður víst til bls. 12 og 22 og kapittul 7.3. Pinkubarnadeyðin í Føroyum í 2012 var sostatt 0,97%. Seinnu árini hevur pinkubarnadeyðin verið, sum talvan niðanfyri sýnir: År % 2012 0,97 2011 0,51 2010 0,46 2009 0,32 2008 0,44 2007 0,73 2006 0,45 2005 0,69 2004 0,41 2003 0,14 2002 0,28 2001 0,00 2000 0,00 Mett lívsævi í Norðurlondum í tíðarskeiðnum 1998 2012 sæst í talvuni á bls. 29. 7.3. Deyðfødd Eitt barn var deyðføtt. Atvoldin var stórt infarkt í móðirkøku. 28
7.4. Lívsævi í Norðurlondum 2000-2012 Menn Kvinnur Aldur 0 15 45 65 80 0 15 45 65 80 Lond, tíðarskeið Danmark 2000-04 74,7 60,3 31,7 15,3 6,8 79,4 64,9 35,6 18,3 8,5 2006-07 75,9 61,4 32,8 16,2 7,1 80,5 65,9 36,6 19,1 8.8 2008-09 76,4 61,9 33,2 16,6 7,5 80,8 66,2 36,9 19,3 8,9 2010-11 77,2 62,6 33,7 17,0 7,5 81,4 66,8 37,4 19,7 9,1 Føroyar 2000-04 77,1 62,5 33,7 16,9 7,4 81,5 66,7 37,6 19,7 8.7 2005-09 76,9 62,9 34,1 16,9 7,5 82,5 68,0 38,4 20,2 9,0 2010/11 79,1 64,6 35,5 18,0 7,8 84,3 69,7 40,2 21,9 10,2 2011/12 79,6 65,1 35,9 18,3 7,9 84,6 70,1 40,6 22,3 10,4 Grønland 2000-04 64,6 51,5 26,5 11,4 5,4 70,4 56,4 28,8 13,5 5.9 2005-09 67,9 54,7 28,8 12,4 5,0 72,2 58,8 30,9 14,7 6,6 2006-10 67,8 54,6 28,6 12,4 5,2 72,8 59,0 31,1 14,9 6,6 Finnland 2000-04 74,8 60,2 32,1 15,9 6,9 81,6 67,0 37,8 19,8 8.5 2005 75,5 61,0 32,7 16,7 7,4 82,3 67,7 38,6 20,7 9,1 2009-11 76,5 61,8 33,5 17,2 7,6 83,1 68,5 39,2 21,2 9,4 Áland 2000-04 77,7 63,4 34,7 17,5 7,5 83,9 69,4 39,9 21,3 9,4 2005-09 79,7 64,8 35,8 17,7 7,8 83,1 68,7 39,4 21,1 10,0 2007-11 Ísland 2000-04 78,5 63,9 35,1 17,6 7,7 82,3 67,6 38,3 20,3 8,6 2006/07 79,4 64,7 35,9 18,3 7,8 82,9 68,2 38,7 20,6 9,1 2009-10 79,7 65,0 36,1 18,3 8,1 83,3 68,5 39,0 20,6 9,3 Noreg 2000-04 76,6 62,1 33,7 16,5 7,0 81,7 67,2 37,9 20,0 8,8 2005 77,7 63,2 34,5 17,1 7,3 82,5 67,9 38,6 20,6 9,3 2009-11 78.6 64,0 35,3 17,8 7,7 83,1 68,4 39,0 20,9 9,4 Svøríki 2000-04 77,8 63,2 34,3 17,0 7,3 82,3 67,6 38,3 20,2 9,0 2005 78,4 63,8 34,9 17,4 7,4 82,8 68,1 38,7 20,6 9,3 2009-11 79,4 64,7 35,8 18,2 7,8 83,4 68,7 39,2 21,0 9,6 Keldur: Health Statistics in the Nordic Countries 2012 Helsestatistikken for de nordiske lande 2012 og Hagstova Føroya 29
7.5. Mett lívsævi í miðal fyri Føroyar 1985 2011 Í sambandi við uppgerðinar av lívsævi fyri 1985-2010 hevur Hagstova Føroya broytt mannagongd serstakliga í tveimum førum. Tann fyrra høvuðsbroytingin er, at í staðin fyri at telja lív og deyða fyri hvørt kalendaraár, verða nú fyri hvønn einstakan persón taldir livi-dagar og deyða-dagar millum fylgjandi føðingardagar hjá hvørjum einstøkum. Henda fyrra høvuðsbroytingin merkir sostatt, at lívsævi verður roknað tvørtur um tvey kalendaraár, t.d. 1985/86 í staðin fyri einans 1985. Hetta er vanligur og rættari háttur, har ið persónsskrásetingin ger hetta møguligt. Hóast tølini eru rættari, er munurin sera lítil og neyvan serliga sjónligur her hjá okkum. Ein neyvari lýsing av hesum viðurskiftum sæst t.d. í hesum skjalinum frá Danmarks Statistik. http://www.dst.dk/da/statistik/emner/doedsfald-ogmiddellevetid/~/media/93943d3da21241d4b910caedecc44446.pdf Higartil hevur Hagstovan kunngjørt lívsævi sum miðaltøl fyri 5 ára tíðarskeið roknað aftureftir. Til dømis var lívsævi fyri 1989 roknað sum miðal av lívsævi fyri árini 1985-1989. Hetta hevur verið gjørt fyri at minka um frávikið frá einum ári til annað. Av tí sama hevur rákgongdin í lívsævi verið seinkað við tveimum árum, umframt at tað er avmarkað, hvussu nógv frávik eru fingin úr tølunum. So fáir vit føroyingar eru, koma vit altíð at hava stór frávik í lívsævi frá einum ári til annað. At sleppa undan hesum, hevur Hagstovan valt at kunngera lívsævi sum eina rákgongd. Nýggi hátturin at rokna rákgongdina í lívsævi frá 1985/86 til 2010/11 er, at tíðarskeiðið verður javnað við sonevndum Lowess Smoother. Niðanfyri er mynd av lívsævi hjá nýføðingum, báðum kynjum, har tann gráa linjan er roknað lívsævi. Tann bláa linjan er tann gamli útrokningarhátturin, miðaltøl fyri 5 ára tíðarskeið roknað aftureftir. Tann reyða linjan er tann nýggi hátturin, sum samsvarar við tølini, ið kunngjørd eru á heimasíðuni hjá Hagstovuni. Meira fæst at vita um nýggja útrokningarháttin á hesum leinkinum um Lowess. http://www.ime.unicamp.br/~dias/loess.pdf 30
Mett lívsævi hjá nýføðingum, bæði kyn Kelda: Hagstova Føroya Á talvuni á næstu síðu sæst lívsævin hjá nýføðingum í Føroyum í miðal fyri árini 1985 2012. Nýggi roknihátturin, ið er umrøddur á síðu 31, er nýttur. 31
ÁR Bæði Menn Kvinnur kyn 1985/1986 75,5 72,1 79,4 1986/1987 75,8 72,4 79,7 1987/1988 76,0 72,6 79,9 1988/1989 76,2 72,9 80,1 1989/1990 76,4 73,1 80,3 1990/1991 76,6 73,4 80,5 1991/1992 76,9 73,7 80,7 1992/1993 77,2 74,1 80,9 1993/1994 77,4 74,3 81,1 1994/1995 77,6 74,5 81,3 1995/1996 77,8 74,8 81,4 1996/1997 78,0 75,1 81,5 1997/1998 78,2 75,5 81,6 1998/1999 78,4 75,8 81,6 1999/2000 78,6 76,2 81,6 2000/2001 78,8 76,5 81,6 2001/2002 78,9 76,8 81,6 2002/2003 79,1 76,9 81,7 2003/2004 79,3 77,0 81,9 2004/2005 79,5 77,1 82,1 2005/2006 79,8 77,3 82,4 2006/2007 80,1 77,7 82,8 2007/2008 80,5 78,0 83,2 2008/2009 80,8 78,4 83,5 2009/2010 81,2 78,8 83,9 2010/2011 81,5 79,2 84,3 2011/2012 81,9 79,6 84,6 Kelda: Hagstova Føroya 7.6. Deyðaatvold hjá føroyingum 1998-2011 Á bls. 31-34 eru at finna talvur og myndir yvir deyðaatvold í Føroyum fyri menn og kvinnur við støði í deyðsváttanum viðvíkjandi árunum 2000 til 2011. Føroyingar við føstum bústaði í Føroyum, men deyðir uttanlands, eru tiknir við, men fólk deyð í Føroyum við føstum bústaði í øðrum londum eru ikki við í hesum hagtølum. 32
Deyðaatvold hjá monnum í tíðarbilinum 1998-2011 NR Bólkur 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 1 Ígerðarsjúkur (uttan tuberklar) 2 2 1 0 2 2 1 2 4 5 2 6 9 4 2 Tuberklar 0 0 0 0 0 1 0 1 0 0 1 0 0 0 3 Krabbi í munni og vælindi 3 4 2 1 2 4 5 5 1 1 8 2 7 4 4 Krabbi í maga 7 2 3 6 3 2 2 8 0 0 5 1 0 2 5 Krabbi í tarmi, uttan baktarmi 5 4 3 6 7 5 5 4 8 5 2 2 6 8 6 Krabbi í baktarmi 3 1 1 1 1 2 2 1 4 2 2 2 5 3 7 Krabbi í barkakýli, barka, lungnapípum, lungum 8 9 7 14 8 7 8 11 12 11 5 10 9 12 8 Krabbi í beinagrind og húð 0 3 0 1 1 0 0 1 1 0 2 0 1 1 9 Krabbi í brósti 0 0 1 0 0 1 0 0 0 1 0 0 0 0 12 Krabbi í bløðruhálskertli 6 10 6 3 5 6 7 12 8 8 14 8 13 16 13 Krabbi í øðrum - ella ikki greindum gøgnum 16 22 16 16 14 12 16 10 18 19 20 16 20 17 14 Krabbi í gróðrarvatn- og blóðevnandi vevnaði 1 5 2 4 9 1 5 7 9 3 2 5 3 1 15 Góðkynjaður vøkstur 2 1 1 0 2 0 1 1 2 3 1 3 1 1 16 Sjúka í lokaðum kertlum og trotsjúkur 2 1 0 2 1 3 0 3 1 0 1 0 1 1 17 Sukursjúka 8 6 4 7 4 8 4 11 4 6 5 5 3 5 18 Sjúkur í blóði og blóðevnandi gøgnum 0 0 1 1 1 1 0 1 3 1 2 3 0 0 19 Sálarligar sjúkur 5 5 7 4 6 4 7 7 5 2 5 9 7 11 20 Heilahinnubruni 1 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 0 0 0 21 Sjúkur í nervalagi og sansingargøgnum 3 3 7 8 7 6 8 2 6 8 3 8 4 10 23 Ov høgt blóðtrýst 2 1 4 4 3 2 2 2 7 2 0 2 1 4 Hjartasjúkur av ov lítlum blóði til hjartavøddar 24 (iskemi) 51 49 32 39 30 52 43 46 47 37 23 27 20 18 25 Aðrar hjartasjúkur 12 13 9 10 22 11 12 9 10 8 14 22 18 11 26 Æðrasjúkur í heilanum 17 18 26 21 13 21 15 23 17 15 16 12 18 15 27 Sjúkur í lívæðrum 4 1 3 3 6 4 8 3 6 4 10 3 6 8 28 Aðrar sjúkur í blóðrenslgøgnum 1 0 2 0 2 1 2 0 1 0 2 0 3 1 29 Bráðar ígerðarsjúkur í andaleiðini 0 2 2 0 1 1 0 0 0 0 0 0 0 0 30 Lungnabruni 6 7 3 4 11 7 7 3 10 12 9 7 3 7 31 Slím á lungunum, ov stór lungu og bróstmøði 7 3 11 6 4 10 4 11 5 11 8 10 3 3 32 Aðrar sjúkur í andaleið 1 1 4 3 1 6 3 2 3 1 1 0 3 4 33 Sjúkur í munnholu, vælindi og maga 1 1 1 3 3 0 0 1 2 2 1 0 2 4 34 Sjúkur í livur og gallleiðum 6 2 4 3 3 2 2 3 3 2 2 4 1 1 35 Aðrar sjúkur í sodningargøgnum 3 3 2 4 3 1 3 4 3 6 3 5 2 3 36 Nýrabruni 1 0 0 2 0 0 0 1 1 0 1 2 1 0 37 Ígerðarsjúkur í nýrum og steinur í nýragøgnum 0 0 1 0 0 0 0 1 0 1 1 0 0 0 38 Aðrar sjúkur í land- og kynsgøgnum og brósti 3 2 1 5 1 5 4 1 5 1 3 0 0 1 40 Sjúkur í húð, beinagrind, rørslulagi, bindivevnaði 1 1 1 0 1 3 1 0 1 1 1 1 1 2 41 Viðføddar vanskapingar í hjarta og blóðrenslgøgnum 0 0 0 0 0 0 0 1 0 1 1 1 1 0 42 Aðrar viðføddar vanskapingar 0 1 1 1 2 0 2 1 3 1 1 0 0 1 43 Sjúkur íkomnar kring føðing 0 0 0 0 0 1 0 2 1 1 0 0 0 0 44 Ellisbrek við ongum upplýsing um sálarsjúku 0 1 1 1 0 1 2 2 0 1 4 3 11 2 45 Sjúkueyðkenni og illa lýstar støður 9 4 3 6 2 3 1 3 8 7 9 4 6 5 46 Ferðsluvanlukkur á landi 1 4 1 4 2 4 0 3 4 5 0 1 1 1 47 Aðrar vanlukkur 7 10 8 2 10 6 5 8 14 12 6 15 9 4 48 Sjálvmorð 2 0 0 0 3 3 2 6 2 1 2 0 6 1 49 Aðrar orsøkir komnar uttanífrá 1 1 0 1 2 2 2 1 0 1 0 0 0 1 Menn tilsamans 208 203 182 196 198 211 191 224 239 209 199 199 205 194 Deyðaatvold hjá kvinnum í tíðarbilinum 1998-2011 33
NR Bólkur 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 1 Ígerðarsjúkur (uttan tuberklar) 2 2 1 1 0 4 3 0 1 6 1 6 4 4 2 Tuberklar 1 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 3 Krabbi í munni og vælindi 0 2 2 3 1 0 2 3 0 2 0 1 1 0 4 Krabbi i maga 2 1 4 5 2 5 0 2 5 3 0 3 2 1 5 Krabbi í tarmi, uttan baktarmi 3 5 1 2 2 6 5 10 3 0 4 1 6 7 6 Krabbi í baktarmi 0 3 1 0 4 0 2 1 1 1 2 3 1 3 7 Krabbi í barkakýli, barka, lungnapípum, lumgum 5 6 7 4 4 6 5 9 2 5 8 15 8 11 8 Krabbi í beinagrind og húð 0 1 0 1 1 1 1 0 0 0 0 0 2 0 9 Krabbi í brósti 3 6 13 11 7 8 6 8 1 3 5 10 5 9 10 Krabbi í lívmóðurhálsi 1 2 2 3 1 2 0 0 0 1 0 0 0 3 11 Krabbi í øðrum pørtum av lívmóður 1 2 1 0 2 1 1 1 1 0 4 1 1 3 13 Krabbi í øðrum - ella ikki greindum gøgnum 9 23 8 9 17 16 20 22 18 16 18 11 9 24 14 Krabbi í gróðrarvatn- og blóðevnandi vevnaði 4 4 2 2 5 3 4 4 1 4 2 3 0 0 15 Góðkynjaður vøkstur 2 0 2 3 3 2 0 4 2 2 0 1 0 1 16 Sjúka í lokaðum kertlum og trotsjúkur 2 5 3 0 1 0 1 4 2 0 3 0 1 1 17 Sukursjúka 1 4 5 5 4 2 4 4 6 3 4 9 1 5 18 Sjúkur í blóði og blóðevnandi gøgnum 0 1 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 2 19 Sálarligar sjúkur 7 0 5 5 5 7 4 3 2 5 8 8 8 7 20 Heilahinnubruni 0 0 0 0 0 1 0 0 0 0 0 0 0 0 21 Sjúkur í nervalagi og sansingargøgnum 3 4 7 5 2 3 7 7 0 6 4 5 7 7 23 Ov høgt blóðtrýst 1 3 1 3 2 0 3 5 7 1 0 4 0 4 Hjartasjúkur av ov lítlum blóði til hjartavøddar 24 (iskemi) 41 33 31 35 44 32 22 29 29 28 19 16 14 8 25 Aðrar hjartasjúkur 14 13 12 8 14 17 16 11 10 11 12 22 9 14 26 Æðrasjúkur í heilanum 21 21 19 20 20 30 22 16 14 18 18 10 16 8 27 Sjúkur í lívæðrum 1 4 1 5 2 4 3 8 5 1 3 4 2 6 28 Aðrar sjúkur í blóðrenslgøgnum 2 0 4 0 3 1 3 1 0 4 1 1 4 2 29 Bráðar ígerðarsjúkur í andaleiðini 1 5 0 0 0 0 0 0 1 0 1 0 0 0 30 Lungnabruni 5 7 5 6 8 13 9 14 15 11 12 13 6 5 31 Slím á lungunum, ov stór lungu og bróstmøði 10 5 0 9 7 5 7 9 8 7 8 5 3 7 32 Aðrar sjúkur í andaleið 1 1 2 1 1 2 3 1 3 1 5 3 0 2 33 Sjúkur í munnholu, vælindi og maga 1 1 3 1 1 3 2 1 0 1 0 0 0 2 34 Sjúkur í livur og gallleiðum 0 1 3 2 3 4 1 1 0 4 0 1 1 1 35 Aðrar sjúkur í sodningargøgnum 2 5 5 4 3 0 6 0 12 4 4 2 4 5 36 Nýrabruni 0 0 0 0 0 0 0 1 0 0 0 1 0 0 37 Ígerðarsjúkur í nýrum og steinur í nýragøgnum 0 0 0 0 0 2 0 0 1 1 0 0 1 1 38 Aðrar sjúkur í land- og kynsgøgnum og brósti 2 5 1 1 5 2 1 1 4 0 0 0 0 2 40 Sjúkur í húð, beinagrind, rørslulagi, bindivevnaði 0 1 2 2 1 1 1 2 1 0 0 2 0 1 41 Viðføddar vanskapingar í hjarta og blóðrenslgøgnum 0 0 1 1 0 0 1 1 0 0 1 0 1 0 42 Aðrar viðføddar vanskapingar 0 0 0 0 0 0 2 1 0 2 0 1 1 3 43 Sjúkur íkomnar kring føðing 0 0 0 0 0 0 1 1 0 0 0 0 0 0 44 Ellisbrek uttan upplýsing um sálarsjúku 1 0 1 0 4 5 2 4 3 5 12 7 13 14 45 Sjúkueyðkenni og illa lýstar støður 0 2 2 5 3 3 5 2 12 3 9 4 4 5 46 Ferðsluvanlukkur á landi 0 3 2 0 0 0 1 2 1 2 2 0 0 0 47 Aðrar vanlukkur 9 2 5 1 3 3 8 3 3 7 4 4 4 2 48 Sjálvmorð 0 0 2 0 1 0 0 1 1 1 0 0 1 0 49 Aðrar uttanífrákomnar orsøkir 0 0 0 0 4 2 3 1 1 0 1 0 1 3 Kvinnur tilsamans 158 183 166 164 190 196 187 198 176 170 176 178 142 183 34
1. ritmynd: Deyðaatvold menn 1996-2010 6 teir størstu bólkarnir Deyðaatvold menn 1996-2010 - 6 teir stórstu bólkarnir fffbólbólkarnir 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 Illkv. svullir 50 58 49 60 41 52 50 40 50 59 61 50 60 46 64 Ellisveikleiki og apopleksi 24 28 22 25 31 28 21 27 27 29 25 21 33 22 36 v.m. Hjartasjúkur 81 75 65 63 45 53 55 64 57 57 64 47 37 50 37 Sjúkur í andaleiðini 21 23 14 13 20 13 17 24 14 16 18 24 18 17 9 Sjúkur í sodningarlagnum 5 6 10 6 7 10 9 3 5 8 8 10 6 9 5 Vanlukkur v.m. 14 15 9 15 9 7 13 10 6 12 17 17 6 16 10 2. ritmynd: Deyðaatvold kvinnur 1996-2010 6 teir størstu bólkarnir Deyðaatvold kvinnur 1996-2010 - 6 teir stórstu bólkarnir 70 60 50 40 30 20 10 0 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 Illkv. svullir 48 32 28 55 41 40 46 48 46 60 32 35 43 48 35 Ellisveikleiki og apopleksi 20 24 29 25 25 30 31 45 31 30 21 28 34 27 36 v.m. Hjartasjúkur 58 50 56 49 44 46 60 49 41 45 48 40 31 42 23 Sjúkur í andaleiðini 17 13 17 18 7 16 16 20 19 24 26 19 26 21 10 Sjúkur í sodningarlagnum 4 5 3 7 11 7 7 7 9 2 12 9 4 3 5 Vanlukkur v.m. 4 6 9 5 7 1 3 3 9 6 4 9 6 4 4 35
3. ritmynd: Menn Lutfallið av monnum, ið eru deyðir av hjartasjúkum og krabbameini 2000-2010 35% 30% 25% 20% 15% Illkvæmir svullir Hjartasjúkur 10% 5% 0% 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 4. ritmynd: Kvinnur Lutfallið av kvinnum, ið eru deyðar av hjartasjúkum og krabbameini 2000-2010 35% 30% 25% 20% 15% Illkvæmir svullir Hjartasjúku r 10% 5% 0% 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 Kelda til talvur og ritmyndir 1-4: Landslæknin og Heilsumálaráðið Ritmyndirnar vísa greidliga, at talið av bæði kvinnum og monnum, ið doyggja av hjartasjúkum, er í minking. Sama gongdin er í hinum Norðurlondum. - - o 0 o - - 36
8. RÆTTARLÆKNALIGT VIRKSEMI Í 2012 vóru millum tær tilsamans 28 rættarlæknaligu líkskoðaninar 13 tilburðir, elvdir av vannlukku. 8.1. Vanlukkutilburðir Talvan niðanfyri sýnir tann partin av rættarlæknaligu líkskoðanunum, har ið orsøkin til deyðatilburðin er vanlukka. Deyðatilburðir elvdir av vanlukkum við motorakfari standa fyri seg. Tølini síðani 1979 eru hesi: År Deyðatilburðir elvdir av vanlukku Av hesum elvdir av vanlukku við/av motorakfari 2012 13 3 2011 2 1 2010 9 1 2009 10 2 2008 5 2 2007 20 7 2006 17 4 2005 16 5 2004 7 1 2003 13 3 2002 14 2 2001 9 4 2000 12 3 1999 14 7 1998 6 1 1997 15 7 1996 23 4 1995 11 2 1994 18 6 1993 14 6 1992 16 1 1991 16 5 1990 16 7 1989 18 7 1988 22 9 1987 23 11 1986 27 14 1985 12 6 1984 25 9 1983 14 7 1982 10 4 1981 12 7 1980 17 9 1979 12 7 Tils. 1979-2012 488 174 37
8.2. Eitran Í 2012 doyði eitt fólk av eitran. 8.3. Omandøttur og fall Í 2012 doyðu fimm, tí tey duttu oman/fall (ein í 2011). 8.4. Drukning Í 2012 doyðu tvey fólk av druknivanlukku. 8.5. Sjálvmorð Í 2012 gjørdu trý fólk við føstum bústaði í Føroyum sjálvmorð (ein higartil í ár pr. 11. aug. 2013). Sjálvmorðini hava hesi seinastu árini verið: Ár Tal Ár Tal 2012 3 1996 3 2011 2 1995 5 2010 6 1994 2 2009 0 1993 5 2008 1 1992 6 2007 1 1991 4 2006 3 1990 5 2005 6 1989 1 2004 1 1988 6 2003 3 1987 3 2002 4 1986 6 2001 0 1985 7 2000 2 1984 6 1999 0 1983 4 1998 2 1982 2 1997 2 1981 3 38
Sjálvmorð býtt í 5-ára tíðarbil frá 1981 til 2010 Ár Talið á sjálvmorðum 2006-2010 11 2001-2005 14 1996-2000 9 1991-1995 22 1986-1990 21 1981-1985 22 Tilsamans fyri alt tíðarskeiðið 1981-2010 99 Talið á sjálvmorðum er sostatt framvegis sera lágt, tá ið borið verður saman við onnur Norðurlond og Evropa, og tað er ikki økt seinastu 30 árini, heldur tvørturímóti. Annars verður víst til skjal 1, bls. 41-47 í ársfrágreiðing landslæknans 1980, fyrilestur hjá Høgna Debes Joensen, landslækna, í Oulu 11. juni 1980 á ráðstevnuni: Psychiatric Epidemiology and Suicidology among Children and Adults in the Far North. 8.6. Dráp Í 2012 var ein persónur dømdur sekur í drápi, sum fór fram í 2011. Talan var um dráp, uttan at líkið tó er funnið. Annars hevur ikki verið nakað dráp í Føroyum síðani 1988, uttan eitt í 2005, sum hendi í sambandi við eitt víðkað sjálvmorð hjá einum sálarliga sjúkum fólki. 8.7. Náttúrligur deyði Í 12 førum var deyðshátturin eftir rættarlæknaliga líkskoðan (í summum førum við líkskurði aftaná) skrásettur sum nátturligur deyði í 2012 (21 í 2011). 8.8. Deyðsháttur ógreiður Eingin doyði av ógreiðum deyðshátti í 2012. 8.9. Rættarlæknaligir líkskurðir Í 2012 vóru framdir 12 rættalæknaligir líkskurðir (12 í 2011). - - o 0 o - - 9. SMITTANDI SJÚKUR, FARSÓTTIR, o.a. 9.1. Syfilis og Gonoré Síðani 1997 eru fráboðanir um kynsjúkur sendar við oyðiblaði til Epidemiologisku deild á Statens seruminstitut. Statens seruminstitut hevur sagt frá, at eingin fráboðan hevur verið um syfilistilburð í Føroyum í 2012, sostatt hevur eingin tilburður verið seinastu 16 árini. 39
Talið av fráboðaðum tilburðum av gonoré hevur verið: Ár Gonorétilburðir 2012 0 2011 1 2010 0 2009 1 2008 0 2007 0 2006 0 2005 1 2004 0 2003 0 2002 0 2001 0 2000 4 1999 0 1998 0 1997 1 9.2. Klamydia Talið av kannaðum fyri klamydia í Føroyum 2012 og talið av positivum royndum sæst í talvuni niðanfyri. Býtt er sundur í aldursbólkar: Ár Menn Kvinnur 2012 kannaðir positivir kannaðar positivar <1 6 1 8 0 01-09 1 0 0 0 10-14 0 0 3 1 15-19 17 5 160 30 20-24 105 21 300 34 25-29 78 11 139 5 30-34 42 7 114 6 35-39 34 2 89 1 40-44 25 1 53 2 45-49 13 1 18 0 50+ 13 2 14 0 ei uppl. 6 3 1 1 Tilsamans 340 54 899 80 40
Tal á kanningum síðani 1997 eftir ári og positivum royndum Ár Tal á kanningum Positivar % 2012 1239 134 10,8 2011 1341 135 10,1 2010 1413 166 11,7 2009 1556 220 14,1 2008 1299 201 15,2 2007 1051 109 10,4 2006 1108 112 10:01 2005 1068 111 10,4 2004 988 146 14,8 2003 603 87 14,4 2002 724 80 11 2001 589 74 12,6 2000 503 36 7,2 1999 513 43 8,2 1998 428 32 7,6 1997 389 20 5,1 Av tí at talið á positivum kanningum vaks í 2008, sendi Landslæknin enn einaferð í 2009 eitt tíðindabræv um klamydia til fjølmiðlarnar (bløð, útvarp og sjónvarp), har kunnað varð um sjúkuna, viðgerð og fyribyrging. Víst verður til tíðindabræv viðvíkjandi klamydia 3. august 2009 á heimasíðu Landslæknans http://www.landslaeknin.fo/upload/tidindabraev_um_klamydia_aug_2009.pdf 41
9.3. HIV og eyðkvæmi (AIDS) Í 2012 kom eingin fráboðan um HIV-positivt fólk í Føroyum. Eingin tilburður av eyðkvæmi (AIDS) varð fráboðaður í 2012. Fyrsti HIV-tilburðurin í Føroyum varð funnin í 1986, og fyrsti tilburður av eyðkvæmi varð fráboðaður í 1989. Síðani 1986 hava tølini á nýfráboðaðum tilburðum verið hesi: Kendir HIV-tilburðir í Føroyum Kendir AIDS-tilburðir í Føroyum Ár Menn Kvinnur Ár Menn Kvinnur 1986 2 0 1989 1 0 1987 2 1 1990 2 0 1988 1 0 1991 1 0 1989 1 0 1992 0 0 1990 2 1 1993 0 0 1991 0 0 1994 0 1 1992 0 0 1995 0 2 1993 3 1 1996 0 0 1994 1 0 1997 0 0 1995 0 0 1998 0 0 1996 1 0 1999 0 0 1997 0 0 2000 0 0 1998 0 0 2001 0 0 1999 0 0 2002 0 0 2000 1 0 2003 0 0 2001 0 0 2004 0 0 2002 0 0 2005 0 0 2003 1 0 2006 0 0 2004 0 2 2007 0 0 2005 0 0 2008 0 0 2006 0 0 2009 1 0 2007 0 0 2010 1 0 2008 0 0 2011 1 0 2009 0 0 2012 0 0 2010 0 0 Tilsamans 7 3 2011 0 1 Av hesum deyð 5 3 2012 0 0 Tilsamans 15 6 Viðvíkjandi fyribyrgjandi atgerðum ímóti HIV/AIDS verður víst til ymisk átøk, umrødd í ársfrágreiðing Landslæknans 1985-90, umframt tíðindabræv frá landslæknanum til fjølmiðlarnar um AIDS 15. august 1985 http://www.landslaeknin.fo/publikationer/%c3%86ldre%20nyhedsbreve.aspx 42
9.4. Pandemibólkurin Pandemibólkurin, ið Heilsumálaráðið setti í januar 2006, handaði Heilsumálaráðharranum eina føroyska pandemiætlan í apríl 2006 (Føroysk tilbúgvingarætlan ímóti heimsfarsótt við beinkrími), sí skjal 4 á bls. 54 í Heilsulýsing fyri Føroyar 2006. http://www.landslaeknin.fo/upload/sundhedsberetning for faeroeerne 2006_001.pdf Viðvíkjandi H1N1- heimsfarsóttini í Føroyum í 2009 verður víst til Heilsulýsing fyri 2009 http://www.landslaeknin.fo/upload/sundhedsberetning_for_faeroeerne_2009_004.pdf 9.5. Meningitis Í 2012 var eingin tilburður fráboðaður av meningokoksjúku (ein í 2011), ein orsakað av pneumokokmeningitis (ein í 2011, tveir í 2010) og ein orsakað av listeria monocytogenes. Í árunum frá 1977 til 1990 var ein farsótt í Føroyum við meningokokmeningitis. Víst verður til tíðindabrøv landslæknans og fyrilestur viðvíkjandi farsóttini frá 1980 til 1991: http://www.landslaeknin.fo/publikationer/%c3%86ldre%20nyhedsbreve.aspx 9.6. Nátasjúka (ornithosis) Eingin tilburður av nátasjúku varð fráboðaður í 2012. Víst verður til tíðindabræv viðvíkjandi nátasjúku í ársfrágreiðing landslæknans í 2006, skjal 3 á s. 53. http://www.landslaeknin.fo/publikationer/medicinalberetninger.aspx Talið á tilburðum av nátasjúku seinnu árini hevur verið: Ár Tilburðir av nátasjúku 2012 0 2011 0 2010 0 2009 0 2008 0 2007 0 2006 0 2005 0 2004 0 2003 2 2002 0 2001 0 2000 0 1999 1 9.7. Kikhosti Ein farsótt av kikhosta var í Føroyum í 2006 við fjúrtan fráboðaðum tilburðum hjá børnum undir 2 ár. Eftir gott og væl 5 ár við ongum kikhosta vórðu í 2012 11 tilburðir fráboðaðir. Síðani oktober 2012 er eingin tilburður fráboðaður.víst verður til tíðindabrøv viðvíkjandi kikhosta á heimasíðu landslæknans http://www.landslaeknin.fo/nyheder/20060714_kighoste.aspx og tíðindabræv frá 15. februar 2012 http://www.landslaeknin.fo/upload/kikhosti_2012.pdf 43
9.8. Botulisma Av botulismu var eingin tilburður fráboðaður í 2012 (eingin í 2011). Víst verður annars til tíðindabræv viðvíkjandi botulismu (skjal 2, bls. 51-52 í Heilsulýsing landslæknans 2007). http://www.landslaeknin.fo/upload/tidindaskriv_hfs_um_fletting_2007.pdf 9.9. Salmonella Fimm tilburðir varð fráboðaður í 2012 við búksjúku elvdari av salmonella (eingin í 2011, ein í 2010, fimm í 2009, átta 2008 og eingin í 2007). Higartil í 2013 (pr. 30.06.) er eingin tilburður fráboðaður. 9.10. VTEC Av VTEC (verocytotoksinproducerende E.coli) vóru fráboðaðir tveir tilburðir í 2012 (fýra í 2011, tríggir í 2010, ein í 2009). Víðvíkjandi tiltøkum verður víst til skjal 3 á bls. 79 í Heilsulýsing landslæknans í 2010. 9.11. Hepatitis Ein tilburður varð fráboðaður í 2012 (eingin í 2011). 9.12. MRSA Tveir tilburðir við MRSA-positivum fólkum vóru fráboðaðir í 2012. Higartil í 2013 (pr. 30. juni) eru tveir tilburðir fráboðaðir (sjey í 2011, tveir í 2010, ein í 2009, ein í 2008, 13 í 2007 og ein í 2006). Víst verður til tíðindabræv viðvíkjandi MRSA í Heilsulýsing landslæknans fyri Føroyar 2006, skjal 2 á bls. 51. http://www.landslaeknin.fo/publikationer/medicinalberetninger.aspx 9.13. Tuberklar Tveir tilburðir av tuberklum vóru fráboðaðir í 2012. Talið á nýfráboðaðum tilburðum seinnu árini hava verið hesi: Ár Fráboðanir 2012 2 2011 2 2010 2 2009 0 2008 1 2007 1 2006 1 2005 0 2004 0 2003 1 2002 0 2001 1 2000 6 1999 2 1998 3 Í 2012 var eingin deyðatilburður fráboðaður orsakað av tuberklum (ein í 1992, einasti tilburður seinastu 21 árini). 44
10. VIRKSEMI VIÐVÍKJANDI UMHVØRVI 10.1. Kirkjugarðar Landslæknin viðgjørdi tvey mál um kirkjugarðar í 2012 (tvey í 2011). 10.2. Mál um at umhvørvisgóðkenna virki Í 2012 vóru 12 mál um at umhvørvisgóðkenna virki (12 í 2011). - - o 0 o - - 11. STOVNAR TIL BØRN. Í 2012 viðgjørdi landslæknin eitt mál, sum sýndi ætlanir at broyta bygningar o.a. í kommunalum vøggustovum/barnagørðum, útibarnagørðum, frítíðarskúlum og skúlum (trý í 2011). 11.1. Talið á børnum í ansingarskipanum: 2012 Norðoyggjar Eysturoy Streymoy Av teimum Vágar Sandoy Suðuroy Tils. í Tórshavn 518 1096 2519 2247 348 86 344 4911 11.2. Talið á námsfrøðingum, hjálparfólkum og øðrum starvsfólkum Norðoyggjar Eysturoy Streymoy Av teimum í Vágar Sandoy Suðuroy Tils. 2012 Tórshavn Leiðarar 9 20 41 37 4 2 6 82 Námsfrøðingar 33 104 210 190 24 3 16 390 Hjálparfólk 82 196 338 287 64 13 30 723 Onnur 21 35 126 115 6 3 10 201 starvsfólk Tilsamanst 145 355 715 629 98 21 62 1396 Kelda til talvurnar omanfyri: www.hagstovan.fo. Tølini eru frá 2012. - - o 0 o - - 45
12. RØKTARHEIM, HEIMARØKT, SÁLARSJÚKU- OG HANDIKAPPØKIÐ í 2012. 12.1. Eftirlit Eftir avtalu við Almannaverkið verða framdar eftirlitsvitjanir á øllum røktarheimum fyri gomul, búfelagsskapum fyri gomul, heimarøktaraeindum, búfelagsskapum fyri sálarliga sjúkum, røktaríbúðum fyri sálarliga sjúkum, røktaríbúðum fyri brekaðum, búfelagsskapum fyri brekaðum, fyribils íbúðartilboðum til brekað og dagtilboðum, har heilsufakligar uppgávur verða røktar fyri borgarar. Miðað verður ímóti, at eftirlit verður framt á hvørjum stað annaðhvørt ár. Tilsamans 87 støð eru í skipanini, 34 ellis- og røktarheim (6 eindir) og 53 sambýlið, stovnar og umlættingartilboð innanfyri sálarsjúku- og handikappøkið (10 eindir). Eftirlitini eru avtalað frammanundan, so at leiðarar og medarbeiðarar hava møguleika fyri at luttaka og tosa um viðurskiftini á arbeiðsplássinum, har vitjað verður. Endamálið við eftirlitunum er at virka fyri, at heilsufakligu viðurskiftini fyri búfólk/brúkarar eru í lagi, og at galdandi lógir og leiðbeiningar verða hildnar, men fevna ikki um trivnaðin hjá búðfólkunum sum heild. Normering, útbúgving ella faklig samanseting av starvsfólkum eru ikki fevnd av eftirlitinum. Mett verður, um reinførisviðurskifti eru nøktandi við atliti til at fyrbyrgja heilsuligar trupulleikar, her uppií smittandi sjúkur. Tosað verður um, hvørji tiltøk eru sett í verk síðani seinasta eftirlit og møgulig tilmæli. Sonja Aasted, sjúkrarøktarfrøðingur, stendur fyri eftirlitinum, og eftir hvørt eftirlit verður skrivað ein frágreiðing, ið send verður til stovnin og Almannaverkið. Í 2012 vóru fimm eftirlitsvitjanir (20 í 2011). Sum heild vóru viðurskiftini nøktandi, og staðfestast kundi eitt økt tilvit til tess at tryggja, at heilivágur verður handfarin á fullgóðan hátt. Í sambandi við eftirlitini í 2011 vóru serliga givin tilmæli um at handfara heilivág og at skjalprógva handfaringina. Umframt hetta varð tosað um lóggávuna viðvíkjandi rættarstøðu sjúklinga á eftirlitunum til tess at tryggja, at rættindi búfólksins/brúkara viðvíkjandi sjálvsavgerðarætti og tagnarskyldu hjá starvsfólki vóru sambært reglunum. Harumframt vóru spurningar um ábyrgd, førleikar og uppgávubýti hjá starvsfólkunum umrødd. Higartil í 2013 eru 22 eftirlitsvitjanir framdar. 46
12.2. Yvirlit yvir ellis- røktarheim, búfelagsskapir til gomul pr. 6. mars 2013 Boðanesheimið Røktar- og uml.h. Lágargarður Ellis- og umlættingarheimið Heimið við Vallalíð Tjarnargarður Eldrasambýlið, Oman Mattalág Dagtilhaldið fyri minnisveik, Jøkulstræti Eldrasambýlið, Oman Hoydalar Eldrasambýlið í Kollafirði Á Sýnini Heimið á Grønanesi Røktarheimið á Mørkini Korndalsbýlið Eysturoyar Røktar- og Ellisheim Heimið á Mýrunum Eldrasambýlið á Skála Eldrasambýlið Vesturstova Dagumlættingin í Fuglafirðir Eldrasambýlið Vesturskin Eldrasambýlið Gøtubrá Eldrasambýlið Giljagarður Norðoyar Ellis- og Vistarheim Norðoya Røktarheim Eldrasambýlið í Bøgøtu Eldrasambýlið á Heygnum Dagtilhaldið á Búðatrøð Venjingartilboðið Smæran Røktarheimið Áargarður Sambýlið Gerðisgarður Sambýlið á Skerinum Suðuroyar Ellis- og Røktarheim Hamragarður Eldrasambýlið á Vági Eldrasambýlið í Hvalba Tórshavn Tórshavn Tórshavn Tórshavn Tórshavn Tórshavn Tórshavn Hoyvík Kollafjørður Miðvágur Vestmanna Streymnes Eiði Runavík Runavík Skáli Fuglafjørður Fuglafjørður Toftir Norðragøta Leirvík Klaksvík Klaksvík Klaksvík Klaksvík Klaksvík Klaksvík Sandur Skálavík Skopun Tvøroyri Vágur Vágur Hvalba Tilsamans 34 ellis- røktarheim og búfelagsskapir Kelda: Nærverkið. 47
12.3 Yvirlit yvir stovnar, búfelagsskapir og umlættingartilboð til sálarliga sjúk og menningartarnaði pr. 6. mars 2013 Trivnaðareind 1 - fólk við autismu Sambýlið Kelduskákið 2, Klaksvík Sambýlið á Líknagøtu 1, Saltangará Sambýlið á Mýruvegi, Klaksvík Toymið við Løkin í Lamba Stuðlar til børn Trivnaðareind 2 - fólk við menningartarni Norðoyggjar og Eysturoy Sambýlið á Rúnarvegi 3, Runavík Sambýlið, Leitisvegi 17, Glyvrum Heiðavegur 13, Runavík stuðlar Reiðrið, Rókavegi 15, Saltnesi Stuðlar vaksin og børn Trivnaðareind 3 - fólk við autismu Suðurstreym og Sørvágur v.m. Smbýlið undir Gráasteini 4, Tórshavn Sambýlið í Pætursgøtu 3, Hoyvík Sambýlið í Sørvági, Ovaravegi 27 Stuðlar vaksin Fjálvi (ung) Toymið í Ovarugøtu Vikuskiftisumlætting Dagtoymið við Hoydalsvegin Ein til ein stuðul - og børn 48
Trivnaðareind 4 vaksin fólk við menningartarni Suðurstreym Sambýlið í Børkugøtu 1, Tórshavn Sambýlið í Svanga 24, Tórshavn Sambýlið á Grønlandsvegi 59, Tórshavn Sambýlið á Bóndaheygi 14, Tórshavn Trivnaðareind 5 ung og vaksin við menningartarni Suðurstreym og Suðuroy v.m. Birnugøtu 21 ein til ein stuðul Sambýlið í Smærugøtu 29, Tórshavn Sambýlið í Stoffalág 64, Tórshavn Sambýlið á Bárðarfløtti, Vági Dagtoymið við Landavegin Jolly Klubb Stuðlar í Suðuroy - eisini børn Trivnaðareind 6 Vaksin við menningartarni Suðurstreym Sambýlið á Mýrini 4, Hoyvík Sambýlið á Mýrini 6, Hoyvík Sambýlið á Fugloyarvegi 9, Tórshavn Sambýlið í Garðsgøtu 20, Argir Stuðlar 49
Trivnaðareind 7 fólk við menningartarni og øðrum brekum Suðurstreym og Sandoy v.m. Sambýlið á Eirargarði 16AS, Tórshavn Sambýlið á Eirargarði 16BS, Tórshavn Sambýlið á Eirargarði 16BN, Tórshavn Sambýlið á Eirargarði 16AN, Tórshavn Fjølbrek toymið Stuðlar til likamliga brekað Stuðlar til sansibrekað Stuðlar til børn og onnur í Sandoy Náttarvaktir Trivnaðareind 8 Fólk við sálarsjúku og seinheilaskaða Sambýlið á Mýratrøðni 12 frá 14.06.12 Sambýlið á Traðarvegi 34 Sambýlið Við Heyggjar Bóndaheygi 3, Tórshavn Økisdepilin Eiðisvegi 26, Vági Dagtilhaldið Fjálvi, Hoydalsvegi 40, Tórshavn Sambýlið á Sundsvegi 22, Tórshavn Sambýlið í Niðarugøtu 15, Hoyvík Stuðlar Trivnaðareind 9 - Verkstaðir og Verkhús Verkstaðið Vón, Hóvabrekka 1, Argir Verkhúsið Virkni, Berjabr. 2, Tórshavn Dagtilhaldið Ternulág, Sundsvegi 22 50
Verkstaðurin á Brekku 31, Klaksvík Verkhúsið Stíggjur, Heiðavegi 37, 600 Saltangará Dagtilhaldið, Heiðavegi 37, 600 Saltangará Verkhúsið í Sørvági, Sørvágur Verkstaðið á Bakka, Vágur Trivnaðareind 10 - Barnavernd Garðsstova, Garðsgøtu, Argjum Jekarastova, Jekaragøtu 8, Tórshavn Nýggjastova, Pedda við Steinsgøtu 10, Tórshavn Trappustova, Pedda við Steinsgøtu 10, Tórshavn Familjudepilin, Pedda við Steinsgøtu 10, Tórshavn Serlig fyriskipan Kelda: Almannaverkið. 12.4. Mál viðvíkjandi tvingsli í psykiatriini. Í 2012 vóru 46 mál viðvíkjandi tvingsilsprotokollum (7 í 2011, 17 í 2010). - - o 0 o - - 12.5. Mál viðvíkjandi rættarstøðu sjúklinga Landslæknin viðgjørdi í 2012 eitt mál viðvíkjandi sjúklingum, ið varandi vanta førleika at samtykkja viðgerð o.a. Higartil í 2013 (pr. 30.06.) einki mál av slíkum slag viðgjørt. - - o 0 o - - 51
13. HEILSUSTARVSFÓLK 13.1. Sjúkrahússtarvsfólk í 2010 Yvirlit yvir størv á Landssjúkrahúsinum Leiðandi yvirlæknar 5,0 Yvirlæknar 15,6 Konsulentar 4,0 Yvirlæknar eygna-/oyrnalæknar 3,6 Deildarlæknar 3,5 Hjálparlæknar 24,0 Leiðandi sjúkrarøktarfrøðingar 3,0 Deildarleiðarar 18,0 Varadeildarleiðarar (1. assistentar) 13,5 Sjúkrarøktarfrøðingar/ Bachelorar 207,1 Tímarløntir sjúkrarøktarfrøðingar 14,4 Radiografar 4,2 Pleygarar 12,2 Heilsurøktarar 41,2 Sjúkrahjálparar 7,5 Tímalønt røktarstarvsfólk 3,5 Ófaklærd røktarstarvsfólk 3,6 Magistarar/Sálarfrøðingar 7,0 Sosialráðgevarar 2,2 Leiðandi bioanalytikari 1,0 Bioanalytikari, deildarleiðari 1,0 Bioanalytikaralærari 1,0 Bioanalytikarar 22,5 Leiðandi ergoterapeutur 0,8 Ergoterapeutar 5,0 Leiðandi fysioterapeutur 1,0 Deildarfysioterapeutur 1,0 Fysioterapeutar 8,7 Leiðandi ljósmóðir 1,0 Deildarljósmóðir 1,0 Ljósmøður 13,9 Pedagogar 0,7 Neurofysiologiassistentur 0,5 Fótterapeutur 0,5 Kostráðgevarar 3,0 Kelda: Landssjúkrahúsið 52
Yvirlit yvir normerað størv á Klaksvíkar sjúkrahúsi: Yvirlæknar 5,00 Sjúkrahúslæknar 3,00 Fyristøðukvinna 1,00 Deildarsjúkrarøktarfrøðingar 3,00 1. assistentar 5,00 Røntgensjúkrarøktarfrøðingar 3,00 Radiografur 1,00 Opr. Sjúkrarøktarfrøðingar 6,00 Nar. Sjúkrarøktarfrøðingar 4,00 Sjúkrarøktarfrøðingar 17,50 Sjúkrahjálparar 16,00 Leiðandi bioanalytikari 1,00 Bioanalytikarar 4,00 Lab. Hjálp 1,00 Læknaskr. /rtg.skr. 5,00 Ljósmøður 3,00 Sjúkrahúsarbeiðarar 7,00 Ergoterapeutur 0,50 Yvirfysioterapeutur 1,00 Fysioterapeutar 2,00 Hjálparfólk, fys.deild 1,00 Telefonvaktir 1,33 Fyristøðukv../Sj.røktarfr. 0,50 Sjúkrarøktarfrøðingur, útbúgving 0,25 Depot sjúkrahjálpari 0,50 Kelda: Klaksvíkar Sjúkrahús Yvirlit yvir normerað og sett størv á Suðuroyar sjúkrahúsi: Yvirlæknar 4,00 Hjálparlæknar 0,00 Fyristøðukvinna 1,00 Deildarsjúkrarøktarfrøðingar 2,00 1. assistentur 0,00 Røntgensjúkrarøktarfrøðingar 2,00 Radiografar 0,00 Opr. Sjúkrarøktarfrøðingar 2,00 Nar. Sjúkrarøktarfrøðingar 3,00 Sjúkrarøktarfrøðingar 11,00 Sjúkrahjálparar 4,00 Laborantar 4,00 Laboratorieassistentur 0,00 Ljósmøður 3,00 Sjúkrahúshjálparfólk 5,00 Ergoterapeutur 1,00 Yvirfysioterapeutur 1,00 Fysioterapeutur 1,00 Hjálparfólk, fys.deild 1,00 Kelda: Suðuroya Sjúkrahús 53
13.2. Kommunulæknar og tannlæknar. Norðoyar Eysturoy Norðstreymoy Suðurstreymoy Vágar Sandoy Suðuroy Tilsamans 2012 Kommunulæknar 3 8 2 9 2 1 4 27 Tannlæknar tils. 4 5 3 20 2 1 4 39 Privat 2 1 1 15 - - 2 21 tannlæknapraksis Barnatannlæknar 2 1-5 - - 2 10 Privat-og barnatannlæknar - 3 2-2 1-8 Kelda: Hagstova Føroya 13.3. Apoteksverkið 2012 Starvsfólk á teimum fýra apotekunum í Føroyum: Tjaldurs apoteki, Norðoya apoteki, Eysturoyar apoteki og Suðuroyar apoteki Farmaceutar 9 Farmakonomar 52 Onnur starvsfólk 33 Næmingar 6 Tilsamans 100 Talið av handkeypssølum í Føroyum í 2012 var 21. Kelda: Landsapotekarin 13.4. Skrásetingarnevndin Í skrásetingarnevndini viðvíkjandi heilivágstilbúnaði eru landsapotekarin, landsdjóralæknin og landslæknin - - o 0 o - - 54
14. KÆRUR UM LØGGILD HEILSUSTARVSFÓLK Í 2012 vóru 14 kærumál viðvíkjandi fakliga virkseminum hjá løggildum heilsustarvsfólki. Kærumálini vórðu send til víðari viðgerðar í Patientombuddet í Danmark. Talið av kærumálum seinnu árini hevur verið: Ár Tal av kærum 2012 14 2011 8 2010 7 2009 16 2008 8 2007 11 2006 5 2005 11 2004 11 2003 12 2002 8 2001 4 2000 5 1999 8 1998 4 1997 9 1996 7 - - o 0 o - - 55
15. FÓLKAHEILSA HEILSUUPPLÝSING Embætið hevur í mong ár fyrstu ferð í 1980 lagt dent á týdningin av øktum og samskipaðum virksemi viðvíkjandi heilsuupplýsing, og í 1999 varð eitt lógaruppskot samtykt í løgtinginum um at seta á stovn fyribyrgingarráð. Í 2008 varð heitið við lóg broytt til Fólkaheilsuráðið. Í ráðnum eru sjey limir, og formaður er Pál Weihe, yvirlækni, leiðari á deildini fyri arbeiðs- og almannaheilsu, sí annars heimasíðu ráðsins http://www.folkaheilsa.fo Eisini verður víst til heilsulýsingar landslæknans fyri Føroyar viðvíkjandi árunum 1999 (bls. 32 og 37) og 2000 (bls. 31). 15.1. Yvirvekt Til samanberingar av sjálvfráboðaðum BMI fitimáti- í hinum Norðurlondum verður víst á talvu á bls. 57 í árbók Nomeskos 2012 Helsestatistikken for de nordiske lande 2012 í alnetsútgávuni: http://nomesco-da.nom-nos.dk/filer/publikationer/helsstat%202012.pdf Á talvuni sæst, at fitimátið fyri Føroyar í 2009 var næsthægst hjá monnum, tá ið borið verður saman við hini Norðurlondini. 15.2. Roykjarar Dagligir roykjarar í prosentum eftir kyni í 2009 síggjast á talvuni í árbók Nomeskos 2012. Talvan vísir, at Føroyar lógu hægstar, hvat ið viðvíkur talinum á dagligum roykjarum í prosentum í 2010, tá ið borið verður saman við øll hini londini. 15.3. Rúsdrekka Talvan 3.1.4 í árbók Nomeskos 2012 á fylgjandi síðu vísir sølu av rúsdrekka í litrum av 100% reinum alkoholi pr. íbúgva 15 ár og eldri. Talvan sýnir, at sølan hevur verið óbroytt í Føroyum í tíðarskeiðinum 2000 2009, og at hon liggur á sama støði sum í Íslandi, Noregi, Svøríki og Álandi, men hon liggur lægri enn í Danmark, Grønlandi og Finnlandi. 56
15.4 Rúseitursnýtsla hjá ungum Talvan á næstu síðu vísir rúseitursnýtsluna hjá ungum í Føroyum, samstundis sum borið verður saman við onnur lond í Evropa. Talvan er úr ESPAD Report 2011, bls. 12: Substance Use Among Students in 36 European Countries, Summary table. Talvan sýnir, at ung í Føroyum liggja ovarlaga í mun til onnur Norðurlond, tá ið talan er um at roykja sigarettir, men niðarlaga, tá ið ræður um kannabis. Tá talan er um at sniffa (inhalants), liggja ung í Føroyum heldur hægri enn í Íslandi og í Danmark, men lægri enn í Svøríki og Finnlandi. 57
- - o 0 o - - 58
16. METINGAR AV HEILSUSTØÐU Landslæknin virkar sum ráðgevi hjá føroyskum myndugleikum, tá ið um ræður at meta heilsustøðuna í tænastumannamálum. Í 2012 vóru fýra mál viðgjørd (í 2011 sjey). - - o 0 o - - 17. IKKI SKRÁSETTUR HEILIVÁGUR Í 2012 gav landslæknin í 42 førum læknum loyvi til at flýggja út heilivág, ið ikki er skrásettur, frá apotekunum (66 í 2011 og 43 í 2010). Hetta virksemið umsitur Lægemiddelstyrelsen í Danmark, men av tí at føroyska heimastýrið hevur yvirtikið apoteksverkið, er danska heilivágslógin ikki galdandi her. - - o 0 o - - 18. RÆTTARLIGT VIRKSEMI 18.1. Rættarlæknalig líkskoðan Í 2012 vóru 28 rættarlæknaligar líkskoðanir gjørdar (25 í 2011 og 34 í 2010) Víst verður annars til blaðsíðurnar 38-41. 18.2. Mál viðvíkjandi koyrikorti Í 2012 gjørdi landslæknin tilmæli í 983 málum viðvíkjandi koyrikorti (867 í 2011) og av teimum eru 35 føri, har mælt varð til at leggja tey fyri Sundhedsstyrelsen. Higartil í ár (pr. 30. juni 2013) eru 427 mál viðvíkjandi koyrikorti viðgjørd, og av teimum eru 16 føri, har mælt verður til at leggja tey fyri Sundhedsstyrelsen. 18.3. Gitnaðarmál Einki mál viðvíkjandi gitnaðartíð var viðgjørt í 2012 (trý í 2011). 18.4. Líkpass Í 2012 vóru gjørd tvey líkpass (tvey í 2011). - - o 0 o - - 59
Skjal 1: Úrtak av framløgu Landslæknans (viðv. Nýggjari heilsuætlan fyri Føroyar) á Norðurlendska heilsustjórafundinum í Keypmannahavn í august 2012 60
61
62
63
Skjal 2: Úrtak av framløgu Landslæknans (viðv. kikhosta í Føroyum) á Norðurlendska heilsustjórafundinum í Keypmannahavn í august 2012 64
65