Blað Føroysku Sjúkrarøktarfrøðinga nr. 3 2005

Blað Føroysku Sjúkrarøktarfrøðinga nr. 3 2005 Úr innihaldinum: ICN og -ráðstevnan 2005, Altjóða sjúkrarøkt, í Taipei Fá3 havt norðurlendskan fund í Føroyum 2 år på Grønland 1950-1952 Frásøgn frá sálarsjúkum Langvarandi eftirvirkanir av sálarløsti Hátíðarhald á Sjúkrarøktarfrøðiskúla Føroya

S J F Ú E L K I K N I A G S J F Ú I K N A G A G I Ð F Ø O Y S A Ø K T A F Ø Ð Útgevari og ábyrgd: Felagið Føroyskir Sjúkrarøktarfrøðingar Nevndin í SFF: Jana H. Dalsgaard, forkvinna Hervør Eidesgaard, næstformaður Anna Maria Simonsen Jonna Hansen Maria Debess Elsa Vest Joan Ziskason Einar Klakkstein, tiltakslimur Starvsfólk á felagnum: Jana H. Dalsgaard, forkvinna Hansa Christiansen, bókh./skrivari Kristianna Dam, fakl. skrivari Vøkunevnd: Sunnuva á Lakjuni Tóta Árnadóttir Ingrid Holm Majbrith eynskor Brynhild Danielsen Jonna Hansen Kristianna Dam e-mail Vøka: voka@sff.fo Loyvt er at endurgeva tilfar (myndir undan tiknar) við teirri treyt, at keldan verður nevnd. Seting, umbróting og prent: Føroyaprent Skrivstovan er opin mánadag, týs dag og fríggjadag kl. 9-13. Hósdag kl. 13-17. Mikudag er stongt. L A G I Ð F Ø O Y S K Innihaldsyvirlit 3 Leiðarin 4 Fá3 havt norðurlendskan fund í Føroyum 5 ICN og -ráðstevnan 2005 í Taipei 8 Myndafrásøgn úr Taiwan 10 2 år i Grønland 1950-1952 16 Stutt uttaneftir 17 Prógv 18 Frásøgn frá sálarsjúkum, ið varð sendur av landinum til viðgerðar 19 Bøkur á felagnum 20 Langvarandi eftirvirkanir av sálarløsti 24 Kongaliga vitjanin í Føroyum 29 Føðingardagsheilsa til Janu H. Dalsgaard 30 Hátíðarhald á Sjúkrarøktarfrøðiskúla Føroya E A Ø K T A F Ø Ð I Felagið Føroyskir Sjúkrarøktarfrøðingar Lucas Debesargøtu 14 Postrúm 1285 110 Tórshavn Tlf. 31 13 09 Fax 31 62 72 e-mail: sff@sff.fo www.sff.fo 2

Leiðarin / v. Janu H. Dalsgaard, forkvinnu Visión 2015 Kvalitetur í Heilsuverkinum krevur pening og væl út búgvið starvsfólk, - ein góð íløga fyri samfelagið og sparing uppá longri sikt! Felagið Føroyskir Sjúkra røktarfrøð ingar ynskir at fáa greiði á, hvørjar tænastur og hvat tæn astustøði, politikarnir ætlað, skal vera í Heilsuverkinum. FFS eftirlýsir ein yvirskipaðan heilsupolitikk, so fólkið í Føroyum veit hvørja tæn - astu tey hava rætt til, krav uppá, og hvat tey kunna vænta at fáa. Vit eftirlýsa eisini, hvat fakliga støðið í eldrarøktini skal verða. Okkurt er, ið kundi bent á, at ætlanin er at lækka fakliga støð ið. At hava visiónir og at seta sær mál er í sær sjálvum, bæði gott og neyðugt, um endamálini skulu røkk ast, men tað er kortini ikki nóg mikið. Skal visión 2015, sum varð fráboðoð fyrr í ár av Løgmanni, gerast veruleiki, ella bara ein partur av henni, tá tað snýr seg um Heilsu verkið í Føroyum, skulu politikarar veruliga taka annað skinn um bak. Okkara Heilsuverk gerst ikki eitt av teimum bestu í heiminum, bert við at politikarar hava góðar intensiónir og oysa um seg við føgr um orðum. Okkara politik arar hava í nógv ár javnan látist at hava áhuga fyri teimum sjúku, veiku og gomlu, men sannroyndin er, at onki var aftanfyri, bert tóm orð. Sama søgan aftur í ár, stórar skerj ingar í játtanum til alt Heilsuverkið bæði til Sjúkrahús, øktarheim og Heimarøkt. Soleiðis hev ur tað verið hvørt ár, líka aftur til 1988. Størsta orkan hjá teimum, ið skipa fyri í Heilsu verkinum fer tí til høvuðbrýggj um ov lítlar játtanir, og at fremja niður skerjingar, og torført er at fáa eyga á, at hugsað verður um framburð og menning, sum kvalitet í sjúkrarøktini. Støðugt minkandi manning, og mangl andi møguleikar hjá sjúkra røktar frøðingum at halda sína vit an dagførda, og at skúla seg til nýggjar og kravdar upp gávur, sum kunna ganga tørvinum hjá sjúk lingum og brúkarunm av heilsu verkinum, á framkomnari og dygdargóðari sjúkrarøkt á møti, er gerandis kostur. Støðugt fleiri uppgávur skulu loysast, fleiri og fleiri sjúklingar eru at taka sær av, við færri og færri starvsfólkum, uppá styttri og styttri tíð. Avleiðingin er, at sjúklingarnir fáa ikki ta røkt, ið teimum tørvar, og sum tey hava krav uppá. Sjúkrarøkt arfrøðingar fáa ikki tað arbeiðs umhvørvi, sum tryggjar, at teir kunna veita eina røkt við høgum kvaliteti. Hetta viðførir eisini frustratiónir bæði hjá sjúkra røktar frøðingum, sum ikki fáa gjørt arbeiðið so sum teirra vitan áleggur teimum og hjá sjúk lingi num, ikki minst innan eldra røkt ina, sum ofta kenna seg lítið vird, og ikki altíð fáa ta heilsuhjálp teimum tørvar og tryggleikan tey vænta at fáa. Havast má í huga, at samstundis eru sjúklingarnir ikki blivnir frískari, heldur tvørturímóti. T.d.vísa kanningar, at ein sjúk ling ur á røktarheimi sum er 84 ár hevur í miðal 4 aktivar diag nosur sum skulu fylgjast upp, observerast og við gerast. Tað átti at verið sjálvsagt, at tíð, vitan og kompetansa eru avgerandi fyri treyt fyri at kunna geva góða um sorg an og sjúkra røkt. Eisini tey eldru treingja til individuella og til passaða sjúkrarøkt, hjálp og við ger. Hetta er ikki lætt, tá tíðin til hvønn ein stakan sjúkling støðugt gerst minni. Skeiva gongdin má støðgast, vit mugu burtur frá stuttskygdum spari t iltøkum, sum bert eru løtuvinningur! Vit kunnu ikki góðtaka, at sjúkrarøktarfrøðingar verða noyddir at geva yvir livilsisleiðarin nr. 3-2005 3

S J F Ú E L K I K N I A G sjúkra røkt og at ganga uppá kom pro mis við kvalitetin, tí tað ikki er gjørligt hjá teimum, at fáa arbeiðsdagin at hanga saman. Vit kunna heldur ikki liva við, at virðingin fyri okkara eldru støðugt mink ar, ella at sjúkra røktar frøðingar gerast ovbyrjaðir og sjúkir og bukka undir, tí teir passa sítt arbeiði. Tíðin er nú kom in til, at vit mugu krevja av landsins leiðslu, at teir innsýggja at botnurin er náddur á heilsuøkinum. Teir mugu inn síggja, at vit fáa ikki eitt gott Heilsu verk uttan at invistera í tað, meiri peningur má til. Kvalitetur í Heilsuverkinum er ikki ókeypis, men krevur pening og væl út búgv ið starvsfólk ein góð íløga fyri samfelagið, og sparing uppá longri sikt! Viðmerking til spariætlan á Landssjúkrahúsinum Nevndin í Felagnum Føroyskir Sjúkrarøktarfrøðingar (FFS) hevur á nevndarfundi í dag umrøtt ætlaðu sparingarnar á Landssjúkra húsinum (LS). Hesar sparingar, ið verða kallaðar um leggingar, raka flest allar funktiónir, soleiðis at brúkarin eftir øllum at døma fær eina verri tænastu. Nevndin í FFS er als ikki samd við leiðsluna á LS, um hon metir, at ætlaðu broytingarnar ikki fara at geva eina verri tænastu. Vit heita á Føroya Løgting og Lands stýri at tryggja Føroya fólki eitt virðiligt tænastustøði og eftirlýsa samstundis ein yvirskipaðan heilsupolitikk. Soleiðis fær brúkarin at vita, hvørji krøv kunnu setast heilsuverkinum, nú landsins myndugleikar hava stungið út í kortið við Visión 2015.sjúkra røkt og at ganga uppá kom pro mis við kvalitetin, tí tað A G I Ð F Ø O Y S A Ø K T A F Ø Ð Føðingardagsheilsa til Janu H. Dahlsgaard, forkvinnu í Felagnum Føroyskir Sjúkrarøktarfrøðingar Góða Jana! Hjartaliga tillukkku við 50 ára føðingardegnum í oktobur. Somuleiðis ynskja vit tær framhaldandi góðan byrð í starvinum, sum forkvinna fyri Felagið Føroyskir Sjúkrarøktarfrøðingar. Ynskja Nevnd og starvsfólk á Felagnum Føroyskir Sjúkrarøktarfrøðingar 4

Altjóða sjúkrarøkt ICN og -ráðstevnan 2005 í Taipei á Nursing on the move : knowledge, innovation and vitality var heitið á 23. ráðstevnuni sum ICN, sum er altjóða felagskapur sjúkrarøktarfrøðinga, skipaði fyri í døgunum 21. til 27. mai 2005 í Taipei, sum er høvuðstaðurin á Taiwan. ICN, International council of nurses, er í dag ein felagsskapur við 129 limalondum sum eru tey nationalu sjúkrarøktarfeløgini. ICN varð stovnað í 1899 í London. Øll norðanlond eru limir uttan Føroyar. T.d gjørdist Danmark lim ur í 1909 og Svøríki í 1929. Høvuðsskrivstovan hjá ICN er í Genéve í Sweitz. Hiroko Minami nýggjur presidentur fyri ICN. Málið hjá ICN er at ávirka í heilsu spurningum, at fáa sjúkrarøktarfrøðingar kring allan heimin at møtast og menna sjúkra røktar frøðingar og arbeiði teirra. Fjóðra hvørt ár skipar ICN fyri alheims ráðstevnu, tann seinasta var í Keypmannahavn fyri 4 árum síðani, tá Kirstin Stallknect, sum tá hevði sitið sum presidentur í ICN í 4 ár, legði frá sær, og Christine Hanncock úr Onglandi tók við. Nýggjur presidentur er Hiroko Minami úr Japan. Næsta ICN ráðstevnan verður í Suðurafrika í 2009. Saman við umleið 4.000 sjúkrarøktarfrøðingum úr 146 londum vóru undirritaða og Her vør Eidesgaard við á ráðstevnuni á Taiwan, sum var hildin í Taiwan Inter national Convention centre(ticc), fyri at fáa íblástur gjøgnum m.a fyri lestr ar, sym posium og workshoppir um sjúkrarøkt og heilsu. Tilboðini vóru nógv, og umframt høvuðs fyri lestrarnar vóru 717 innlegg og 786 plakatpresentatiónir. Eisini vit høvdu ein bás á ráð stevnuni saman við SSN, har vit presenteraðu norðanlond. Setanin Til sera hátíðarligu og áhugaverdu setanina í TICC vóru umleið 4.000 sjúkrarøktarfrøðingar. Tað var Judith A. Oulton, stjóri í ICN, sum bey vælkomin áðrenn Umleið 4.000 sjúkrarøktarfrøðingar úr 146 londum vóru á ráðstevnuni Altjóða Sjúkrarøkt. øll limalondini gingu paradu inn. Eftir sjálva setunarrøðuna sum Christine Hancock, ICN presi dentur helt, vóru fleiri almennar heilsanir m.a. fyrst hansara hátygn Chen Shui-Bian, Forseti á Taiwan og Sheuan Lee, forkvinna fyri sjúkrarøktarfrøðingar á Taiwan. Síðani vóru viðurkenningar latn ar: Christiane eiman, virðislønin varð latin dr.margrettu Madden Styles úr USA, sum eisini er fyrrverandi presidentur í ICN, fyri sítt arbeiði fyri menning av altjóða sjúkrarøktini. Christiane eiman (1888-1979) var fødd í Danmark og kend sum skrivari í ICN.Tá áðstevnan 2005 nr. 3-2005 5

áðstevnan 2005 hon doyði testamenteraði hon pening til ein grunn, sum skuldi lata altjóða sjúkrarøktar virðisløn á ICN ráðstevnum. ICN Human ights Award varð latin Stephen Lewis, sendiboð FN s fyri hiv/aids í Afrika, fyri stóra arbeiði hansara í bardag anum móti sjúkuni, sum rakar milliónir av afrikanarum, hvørt ár. Í takk arrøðuni segði hann m.a.: eg taki ímóti hesi viður kenn ing saman við teimum tús undtals sjúkra røktarfrøðingum sum berjast móti hesi sjúku, og saman við teimum milliónum av afrikan arum, sum hava sjúkuna. Hann heitti á allar heimsins sjúkra røktarfrøðingar um at seta fokus á aids í londunum í 3. heim inum. ICN letur 4. hvørt ár hesa við urkenning til ein ikki sjúkra røkt ar frøðing ella ein hóp, fyri sers tak an humaniteran innsats og avrik á heilsu- og menniskja rætt inda økju num. Tiltakið endaði við Taiwanskum mentanartiltaki. Sera áhugavert. Nøkur av høvuðsevnunum á ráðstevn uni vóru m.a.: Hiv/aids- epidemiin, ser stakliga í Afrika Tað globala trotið á sjúkra røktarfrøðingum Migratión av sjúkra røktar frøðingum Harðskapur móti sjúkra røktar frøðingum Kvalitetssjúkrarøkt Evidensgrundað vitan Granskingarúrslit ICN projekt um viðurskiftini hjá gentum Sjúkrarøkt / sjúklinga-ratio Tann politiski sjúkrarøktarfrøð ingurin Sjúkrarøktarfrøðinga image Health and Human ights v. Stephen Lewis FN sendiboð fyri aids í Afrika Ein av høvuðsfyrilestrunum á ráðstevnuni var: Heilsa og menniskja rættindi sum Stephen Lew is helt. Hann segði m.a. Eg klári skjótt ikki at møta hesum ungu kvinnum, sum vita at tær skulu doyggja, og sum spyrja meg, hvør skal taka sær av børnum teirra. Vit mugu klára at halda tær á lívi! Stephen Lewis vísti eisini m.a. á, í grípandi røðu síni, at millum hesar doyggjandi ungu kvinnur, eru eisini nógv ir sjúkrarøkt ar frøðingar. Í Suður afrika eru 14 % av øllum starvs fólkum innan sjúkrarøktina hiv posi tiv. Deyðstilburðirnir av aids eru so vanligir, at teir forklára eina orsøk til økta trotið á sjúkra røkt arfrøðingum. Stepen Lewis sigur seg tó vera eitt sindur meira positivan nú enn fyrr, tí nú átti at verið møguligt, at fingið hend ur á heilivág, so møguleikin at halda menniskjum á lívi er ICN human ights Award varð latin Stephen Lewis, sendiboð FN s fyri hiv/aids í Afrika. størri. Tað er alneyðugt fyri, at børn kunna be halda síni foreldur, og fyri at lívsneyðugar tænastur, sum sjúkra røktin kunna virka. Tá arbeiðandi parturin av fólkinum er hótt við at doyggja út, stendur nógv uppá spæl, sigur hann. Lewis sigur víðari, at sjúkra røktarfrøðingum í Afrika tørvar hjálp frá kollegum sínum kring heimin, og vísir m.a. á leiklutin hjá ICN. Tá orðini, um sera strævna arbeiði teirra, ljóðaðu frá talara stólinum, reistust allir sjúkrarøkt arfrøð ingarnir í høll ini og vístu okk ara kollegum úr suður Afrika okkara stuðul. Trot á sjúkrarøktarfrøðingum og migratión Annað høvuðsevnið á ráð stevnuni var globala trotið á sjúkra røktar frøðingum og migratión t.v.s. flyt ing millum lond. Samstundis sum vaks andi tørvurin á eldrarøkt í Vesturheiminum krevur meiri sjúkra røkt, skapar aidsepidemiin í sunnara Afrika, ein sterkt øktan tørv á sjúkrarøktarfrøðingum. Eisini varð ført fram, at rættvísi er ikki til, tá tilfeingið skal deilast, tí tey ríku londini drena tey fátæku londini fyri sjúkrarøktarfrøðingar. Tey ríku londini prioritera ikki útbúgving av sjúkrarøktarfrøðing um nóg høgt, tey útbúgva ov 6

fá. Hetta við f ør ir, at sjúkrarøkt arfrøðingar úr fá tæku londunum, serliga Afrika og Suðureysturasien, migrera til ríku londini. Hetta talið økist í takt við, at trotið í vesturheiminum veksur, og ar beiðs viðurskiftini í sunnara Afrika gerast alsamt verri. oyndir eru gjørdar av lond unum, ið rekruttera at gera etiskar kodur fyri rekrutteringini, og tað finnast upp skot um, at tey fátøku londini sum útbúgva sjúkra røktarfrøðingar skulu fáa økonomiska kompensatión. ICN hevur ta áskoðan, at tey ríku londini mugu sjálvi útbúgva sínar egnu sjúkrarøktarfrøð ingar. Innovatión Tað er gongd í menningini av sjúkra røktini. Fyri at samla hesa vitan hevur ICN m.a. gjørt ein data grunn, sum eisini skal stimbra til enn meira innovatión í sjúkra røktini. Webbaseraði dátugrunn urin- The ICN inno vati ons Data base- er eitt tilboð til sjúkrarøkt arfrøðingar, ið ynskja meira vitan um sjúkra røkt arprojektir úr allari verðini. Endamálið er eisini at viðvirka til, at íkastið hjá sjúkrarøkt ar frøð ing um til Heilsuverkið verður viðurkent og at fremja útbreiðing av vitan. Aðrir fyrilestrar Ein rúgva av øðrum, góðum fyrilestrum vóru m.a. Virginia Hender son Lecture, New Tecnologies for Better Health, Nurses Pay and Working Conditions, Nurses at Forefront of Innovation, egistrated Nurses/ patient atios: Solution and way forward og Mental Health. Tað er sjálvsagt ikki gjørligt at greiða frá øllum, men eftir ætlan venda vit aftur við tilfari frá ICN ráðstevnuni í næstu Vøku. Nývaldi presidenturin fyri ICN er dr. Hiroko Minami úr Japan Nýggji presidenturin fyri ICN hevur m.a. arbeitt innan psykiatri og katastrofusjúkrarøkt. Hon hevur fingið fleiri altjóða viðurkenningar, og er stolt av teimum asiatisku virðunum. Hon sigur seg vilja hava fokus á tað globala trotið á sjúkrarøkt arfrøðingum, sjúk linga trygd, kvalitet í sjúkrarøktini, menning av kata strofusjúkrarøkt og mentalari heilsu. Hon sigur seg eisini vilja arbeiða fyri at yvirføra nøkur av teim um asiatisku virðunum til sjúkra røktina í vestara parti av heim inum. Minami er í løtuni presi dentur fyri japanska sjúkrarøktarfelagið og rektari fyri tað japanska akademiið fyri sjúkrarøktarvísund. Hon hevur annars arbeitt innan psykiatri, útbúgving, gransking og leiðslu. Harafturat hevur hon sum limur í ICN, verið virkin á altjóða støði. Katastrofusjúkrarøktin í Japan er eitt øki, sum Minami hevur lagt nógv arbeiði í at menna. Við útgangsstøði í Hanshin-Awajijarðskjáltanum í 1995, har hon etableraði eitt netverk av sjúkra røktarfrøðingum, at hjálpa ofrunum fyri katastrofuni, stovnaði hon eitt japanskt selskap fyri katastrofusjúkrarøkt. Minami er grund leggj ari av tí fyrsta út búgv ing ar programminum fyri sjúkra røkt arfrøði-serfrøð ingar innan psykiatri, hon hevur verið við til at menna alt sjúkra røktar-serfrøðinga- systemið í Japan, og hon hevur fingið fleiri altjóða viðurkenningar. Hiroko Minami er 25. president ur í ICN. Hon avloysir Christine Hancock úr Onglandi, sum varð valgd á ICN ráðstevnuni í Keypmannahavn fyri 4 árum síðani. Nývalda nevndin í ICN Í nevndini í ICN eru 14 limir, sum sita í 4 ár. Tey nývaldu eru : Edith Allwood Anderson (Jamaica), Dulce Dirclair Huf Bais (Brasilia), osemay Bryant (Australia), Beatriz Carvallo Suarez (Colombia), udolph Cini (Malta), Anna Karin Eklund (Svøríki), William Holzemer (USA), Euisook Kim (Korea), Yves Mengal (Belgia), Philda Nzimande (Suð urafrika), Julita Sansoni (Italia), Franz Wagner (Týskland), Teresa J.C.Yin (Taiwan). Um hetta er at siga, at Norð anlond nú eru umboðaði av Annu Karin Eklund úr Svøríki. Anna Karin varð fyrr í ár eisini nývald forkvinna fyri Vårdforbundet í Svøríki. Seinastu 4 árini hevur Ásta Møller úr Íslandi verið nevnd arlimur og 2. vara formaður í ICN. Ásta, sum er Altingslimur, helt fyri lestur á áðstevnuni undir heit inum Nurses as a political áðstevnan 2005 nr. 3-2005 7

Force, tá hon, sum einasta kvinna, sat í einum politiskum paneli. Møguligur limaskapur í ICN Sum kunnugt eru vit ikki limir í ICN, og spurningurin, hvørt vit skulu søkja um limaskap, hevur verið frammi fleiri ferðir. Nevndin í felagnum metir, at tíðin nú er búgvin til, at vit byrja at søkja, tí tað kann taka langa tíð. Td. Tók tað umleið 10 ár til vit gjørdust limir í SSN, Sykepleirnes samarbeide i Norden. Hetta var m.a. tí, at táverandi leiðslan í Danmark ikki ynskti, at vit gjørdust limir, tí tey meintu seg umboða okkum. Í dag, næstan 8 ár eftir at vit hava fingið virknan limaskap í SSN, duga vit ikki at ímynda okkum, hvussu vit kundu verið hetta samstarvið fyriuttan. Ásta Møller, úr Íslandi hevur m.a. víst stóran áhuga fyri, at vit fáa limaskap í ICN, um vit ynskja tað. Á ráðstevnuni í Taiwan tók hon eisini kontakt við stjóran í ICN, Judith Oulton, við fyri spurningi um okkara møguliga limaskap. Vit kunna altíð royna at senda eina umsókn, men tey vildu tosa við Danmark um tað. Ísland vil fegin hjálpa okkum, og eftir ætlan kemur Ásta Møller møguliga higar til várs at kunna um ICN. Samanumtikið Samanumtikið kann sigast, at ICN ráðstevnan var ein stór uppliving. At vera saman við so nógvum sjúkrarøktarfrøðingum úr flestu av heimsins londum, við so ymiskum mentanum og tó við somu áhugamálum, er spennandi og gevandi, ein stór avbjóðing, og gevur eina ófatuliga orku. Slíkt tiltak kveikir aftur enn meiri fagidentitetin, fær ein at kenna seg stolta av at vera sjúkrarøktarfrøðingur. Vildi ynskt, at tað untist fleiri sjúkrarøktarfrøðingum í Føroyum at uppliva hetta. Samstundis sum tað gevur árræði til at kempa víðari fyri umstøðum hjá sjúkra røktar frøðingum og sjúkrarøktini, so verða vit eisini minnt á, ikki einans at hugsa um okkum sjálvi, men eisini okkara kollegar og næstar úti í heimi, kanska hava vit eisini nakað at geva. Næsta ICN ráðstevna verður í Durban í Suðurafrika í 2009. Myndafrásøgn úr Taiwan Ásta Møller t.v. í myndini í erva er úr Íslandi og hevur verið nevndarlimur og 2. varðaformaður í ICN seinastu fýra árini. 8

nr. 3-2005 9

2 år på Grønland 1950-1952 Når man går i sit firsindstyvende År, er man nok nået til det man kalder for Glemmealderen. Under alle Omstændigheder; Hukommelsen er ikke, hvad den har været. Men de 2 År jeg var i Grønland som Sygeplejerske på Nanortalik Sygehus, et lille Sygehus, var trods alt en Oplevelse, som jeg gerne vil dele med andre. v. Gurli estorff sjúkrarøktar frøðingi 2 år på grønland Jeg havde søgt og fået Stilling som Sygeplejerske på Nanortalik Syge hus i Sydgrønland. Sygehuset var en gammel Barak, vistnok fra Kryo litbruddene. I hele Nanor talik boede ca. 500 Mennesker. I hele Distriktet med Udsteder boede ca. 1000 Men nesker. I Januar Måned 1950 startede vi så ejsen fra København. Skibet hed G. C. Amdrup. Det var et lille Skib med Plads til ca. 25-30 Passagerer + Fragt. Kaptajnen hed Kotelet Svendsen. Og blev i Omtale kaldt Koteletten eller 10 Minutter i 2 på Grund af den Måde han gik på. Der var 22 Mand med, som vistnok skulde op i Kryolitbruddene. Der var også et Ægtepar, så vi var altså 2 Kvinder. Jeg havde den Ære at være Kaptajnens Borddame. Og samme Kaptajn havde absolut kun Hån tilovers for Folk, som var søsyge. Og søsyg, det blev jeg allerede i Nordsøen, men min jyske Stædighed bød mig at stå op hver Morgen, og at møde til hvert Måltid. At så Maden kom op igen, så snart jeg havde spist, var min lille private Hemmelighed. Men tiden føltes lang, og jeg havde det virkelig ubehageligt med Søsygen. Men at Hemme lighed en var velbevaret, blev jeg klar over, da vi kom til Julianehåb, og Kaptajnen sagde, at det virkelig havde været en Fornøjelse at have en Borddame, som ikke var søsyg. Han skulde bare vide. ejsen fra København til Julianehåb varede 11 Dage, og Skibet fulgte samme ute som Hans Hedtoft, da det forliste. Men man må vel sige, at vi havde tåleligt Vejr, Årstiden taget i Be tragtning, Den første Aften vi var i Juli anehåb, blev Mændene om Bord enige om, at de vilde i Dans. Jeg fik Besked på, at jeg gerne måtte komme med, men hvis de blev fulde, måtte jeg selv finde om Bord igen. De fleste forblev nu ædru, men nogle Timer senere, da vi var nogle Stykker, som Udenfor en grønlandsk hytte. kom tilbage til Skibet, var der en af Mandskabet, som var ved at hoppe ud over ælingen. Bedøvende fuld. Vi fik ham trukket inden Bords og ind i Kahytten. Og så låste vi Kahytsdøren. Dagen efter delte han Konfekt og Chokolade ud og takkede os meget, fordi vi havde reddet hans Liv. Dagen efter Ankomsten kom en dansk Læge og inviterede mig hjem. Det var dog kun et Par Timer. Så kom Båden fra Nanortalik for at hente mig. Kaptajnen havde sørget for, at både Bådsmandskabet og jeg fik nogle solide Madpakker med lækkert 10

Smørre brød og Te og Kaffe i lange Baner. Dagen efter An komsten til Nanortalik kom Storisen, så vi var heldige. I Nanortalik var der en Læge og en Børne havepædagog. Og så var der den Sygeplejerske, som jeg skulde afløse. Hun var Grøn lænder. Datter af Præsten Pastor Chemnits. Hun skulde flytte til Julianehåb. Mellem Syge plejeesk en og Lægen, forstod jeg snart, at der ikke var noget godt Sam ar bejde. Og jeg må indrømme, at det heller aldrig lykkedes mig at få et godt Samarbejde med Læg en. Nanortalik er det sydligste Distrikt på Grænsen mellem Øst- og Vestgrønland. Det var et ret fattigt Distrikt, hvor ca. 10 Procent af Befolkningen havde aktiv Tuberkulose. Jeg var alene Syge plejerske om både Sygehuset og Distriktet. Der var en Del Gonorhoe, og Lægen og jeg skiftedes til at tage ud på Udstederne, hvor der var en Sygehjælper, som tog sig af Folks Sundhedstilstand på Udstedet. Holdt Øje med Sundheds til stand en, først og frem mest hos de små Børn, og ikke mindst, Folk der havde Gonorrhoe, så de kunde få deres Penicillinsprøjte. Og det var som oftest dygtige Piger og skrappe. Penicillinsprøjten slap ingen udenom. De Piger, som arbejdede som Sygehjælpere på Udstedern, var uddannede til det ved at arbejde i 3 År på Sygehuset, dels hos Patienterne på Stuen, dels i Køkkenet, og ligeledes ved at skiftes til at være Nattevagt. De var os en god Hjælp. Ca.1 Gang om Måneden skiftedes Lægen og jeg til at sejle ud til Udstederne med friske Medicinforsyninger.Vitaminer, og jeg var lige ved at bemærke, først og fremmest Penicillin til dem, som havde fået Gonorrhoe. Og så gik vi rundt i Husene for at se, hvordan Folk havde det. Først og fremmest selvfølgelig, hvor der var små Børn. Det var en lille Båd, vi sejlede med, men vi sejlede jo mest indenskærs, så det gik. Dog var der engang, hvor Skibs føreren havde fået for meget af den gode Imiak inden for Vesten, og jeg begyndte at blive nervøs for, at vi ikke kom hjem i god Behold. Så jeg sagde til 2.Mand om Bord. Det her går ikke. Nu må du tage oret. Na mik Nivi arsiak, det kan jeg ikke. Kristoffer er en gammel Mand. Det tyggede jeg lidt på, for jeg havde ikke så forfærdelig megen Lyst til at forlise 1 Times Sejlads fra Nanortalik.Ved du hvad Kornelius, sagde jeg, Navnet tilfældigt valgt. Så må vi give Kristoffer så meget Imiak, at han falder i Søvn. Arp sagde Kornelius. Arp betyder ja. Og da Kristoffer sov sødt af den megen gode Imiak, som er hjemmelavet grønlandsk Øl, tog Kornelius oret, og vi kom hjem i god Behold. Men det var Kornelius og min Hemmelighed. Der var ingen Grund til at sladre om Kristoffer. Han var en rar gammel Mand. En Gang om Sommeren var vi også ude for at plukke Blåbær. Så vi havde til vores Pandekager Året rundt. Vi sejlede ind i Fjordene, hvor der var mange Bær. Imens Pigerne og jeg plukkede Bær, fangede Båds mændene nogle Torsk og kogte til os. Det var et ordentligt Festmåltid, når vi havde plukket Bær hele Dagen. Det var selvfølgelig altid en Dag med godt Vejr, vi valgte til sådan en Tur, og vi havde virkelig en fin Ud flugtstur. Og syltede Blåbær smagte dejligt til Pandekager. Om Sommeren var der også mange, som tog ud på Sæløerne og skød Sæler. De boede nær mest i Jordhuler, meget primitivt. Så måtte Lægen og jeg engang imellem ud og se efter, hvordan det stod til med Sund heds-til standen. Den Tilværelse var ikke for sarte Sjæle, og af og til måtte vi have en med hjem, som ikke tålte den Tilværelse alt for godt. Jeg husker vi måtte kravle på Maven for at komme ind i rummet, hvor de boede. Engang da vi kom tilbage til vores Båd, fandt vi et lille Barn, på ca. et År i en af Køjerne. Det varede en Tid, inden vi opdagede, hvem der ejede Barnet. Desværre måtte det anbringes på Børne hjem. De Piger fra Udsteder ne, som var i Nanortalik og ventede, inden de kom ud på Sæløerne, skulde så arbejde på sygehuset i Nanortalik. Blandt andet skulde de skifte med vore egne Piger om at være Nattevagt. Og det var ilde set. Jeg tror, det mest var deres Mænd, som var gale over det. Det endte ofte med Skænderier og Trusler om Øretæver, og det var nok Lægen og Sygeplejersken, som var upopulære. Det var jo os, som ordnede det. Sygehuset var lille og meget primitivt. Der var 2 Stuer i Stueetagen,og der lå både Mænd og Kvinder på begge Stuer. På Loftet havde vi Børnestue, og ofte måtte vi lægge 2 Børn i hver Seng, for vi manglede altid Plads. Jeg havde også min Lejlighed på Loftet. Den bestod af køkken, Soveværelse og Stue samt et gammeldags Das. Jeg havde også en primitiv Bruse. I Loftet på WC En elev og Benjamin. 2 år på grønland nr. 3-2005 11

2 år på grønland var en Bruser, og helt oppe på Loftet et Kar, og det Kar hældte vores Sygehusarbejder tempereret Vand i, når jeg skulde have mit ugentlige Bad. Og selvom jeg havde grinet godt af det, da min Forgænger fortalte om det, så blev jeg skam vældig glad for mit Bad. Sygehuset lå ellers smukt med Fjelde rundt omkring, og Havet lige uden for. Og der var også Stor isen, som skiftevis kom og forsvandt. En Morgen, når man kom op, kunde Havet være stille og roligt, for så næste Morgen at være fuldt af Storis. Et fantastisk flot Syn. Hvad der gjorde, at det vekslede så meget ved jeg ærlig talt ikke, men mon ikke, det havde noget at gøre med Strømmen? Nanortalik havde en Butik, hvor vi købte så at sige alle vore Varer. Vi kunde også købe Tøj i Butikken, men det af en uhyggelig dårlig Kvalitet. Farverne løb ud i Vask eller falmede i Solen. Det var en stor Skam at byde Grøn lænd erne, som næsten alle kun havde Småpenge. Lægen prøvede at købe Stoffer hjem, som var af ordentlig Kvalitet og til rimelig Pris, så Folk kunde købe der; men det var ikke særlig populært blandt Overklassen. To Gange om Året kom der Fragtskib til Nanortalik, med hvad vi skulde bruge Året rundt- At Varerne ikke altid var af ordentlig Kvalitet er så en anden Sag. Det er trods alt 50 År siden og er vel sikkert forandret til det bedre. I Nanortalik var der ingen Damefrisør, men når Fragtskibet kom fra Danmark de 2 Gange om Året, blev vi Danske inviteret om Bord til danske Lækkerier, så som røget Ål, Flæskesteg o.s.v. Og så tilbød Kaptajnen at klippe os Piger, Thora vores jordemoder og Benjamins moster. så vi kunde blive lidt pænere i Frisuren. Til Gengæld sagde Kaptajnen så, at han håbede, vi vilde invitere ham på Sælkød, Hvalkød, Fisk og Fugle. God grønlandsk Mad, og det gjorde vi selvfølgelig gerne. Men Kaptajnen kom kun, hvis der var helt stille Vejr.Og hvis det begyndte at blæse bare lidt, når han var i Land hos os, så var han hurtig til at sige Farvel og Tak. Og gå ombord på sit Skib igen. Kaptajnen var en rar og afholdt Mand, for øvrigt den samme Kaptajn, som gik ned med Hans Hedtoft Vi var som sagt kun 1 Læge og 1 Sygeplejerske om Sygehuset med Plads til ca.20 patienter, samt et Distrikt med 1000 Mennesk er, hvoraf de 500 boede i Nanortalik, esten på Udsted erne. Og det gik hurtigt op for mig, at Lægen og Sygeplejersken, som var før mig, havde haft et meget dårligt Samarbejde. Sygeplejersken var Datter af Præsten, som hed Chemnits og stammede fra Hernhuterne. Moderen var af Høegfamilien i Juliane håb. Høegfamilien var på det Tidspunkt nogle af de førende og intelligente Familier i Grønland. Desværre fik jeg også et dårligt 12

Samarbejde med Lægen, som var Dansker. Og det var virkelig kedeligt på et så lille Sted, hvor vi kun var to. Havde det været på et stort københavnsk Hospital, havde det ikke betydet så meget. Jeg kom som sagt til Grønland i Januar, og først i Maj var det vistnok, kom Mæslingerne til Grøn land for første Gang i Historien. Smitten kom med en ung Mand, som var Passager i Passagerskibet fra Danmark til Julianehåb. Den unge Mand var blevet smittet i Danmark uden at vide af det. Mæslingerne brød ud, mens han var om bord, og han smittede en Del Med passagerer, Grønlændere, som ikke havde haft Mæslinger. Nå, men Skaden var sket, og Skibet var blevet inficeret, så det fortsatte som Forsyningsskib mod Syd fra Julianehåb, og hvor Skibet lagde til, blev Folk smittet med Mæslinger. Man kunde næsten sige på Klokkeslæt, hvornår Folk blev syge. Og eftersom det var første Gang, var der mange, som blev helt forfærdeligt syge. Noget mærkeligt som jeg ikke mener at have set ved Mæs lingepatienter før, var at kort Tid før de døde, fik de Huden oversået med små røde Prikker. Og så vidste vi, at de var døds dømte. I Løbet af tre Måneder døde der 38. Det var virkelig helt for færdeligt. Vi var kun tre Danskere samt Præsten og Jordemoderen, som havde haft Mæslinger. Vi fem gav så hver ½ til 1 Liter Blod. Det Blod blev der lavet Vaccine af, og så sprøjtede vi Børnene med det. Det forslog til Børn op til fire År. Så var Slut, men de Børn klarede Sygdommen forbavsende godt. Vi fik også Læger og Syge plejersker flyttet op fra Danmark til at hjælpe os. De blev så fordelt rundt omkring på Udstederne. Men Sprøjter, Kanyler, Penicillin og anden Medicin havde vi meget lidt af. To af sygeplejerske eleverne. Vores Læge gad ikke gå på Sygebesøg eller Stuegang eller skrive Medicin hjem. Det var des værre en Dame; men det blev det jo ikke bedre af. Hun sagde ofte, at Folk jo alligevel var så syge af Tuberkulose, at det allige vel ikke nyttede noget. En af de danske Sygeplejersker, som kom på Bygd, havde vi ikke noget Sted at anbringe. Så hun kom til at bo i Ligkapellet. I samme Ligkapel var der en gammel Trækiste, og hun turde for alt i Verden ikke åbne Kisten og se, om der var noget i den. Men Børnene fandt, at det var frygtelig spændende med en fremmed Kone i Ligkapellet, så de stod med Næserne trykket fast imod uden i Kapellet hele Natten, og det reddede hendes Natte søvn, sagde den danske Syge plejerske. Der var også en af de fremmede Sygeplejersker, der mente, at hun havde fået Blind tarms betændelse, for hun havde såforfærdelig ondt i Siden akkurat på Blindtarmens Plads. Ved nærmere Undersøgelse viste det sig, at Smerterne var kommet af at gå og bukke sig hver Gang hun skulde ind i et Hus, fordi Dørene var så lave. Så der var små pudsige Episoder midt i alt det alvorlige. For alvorligt var det. For det første var det jo første Gang, der var Mæslinger i Grøn land, så de havde ingen Mod stands kraft, og når det så også ramte de som var alvorligt syge af Tuberku lose, ja så var der mange, som bukkede under. Vi måtte ud i Husene hver Dag og se til de syge, ofte flere Gang om Dagen for at se, hvordan alt stod til, og om der var Mad i Huset, for det kneb jo også., fordi der var så mange syge og ingen eller få, der havde Kræfter til at tage ud at fiske. Men en Dag kaldte vores Sygehushjælper eller Kivfak, sum han vistnok kaldtes, på mig og bad mig komme udenfor og se. Og der på nogle store Sten lå i Massevis af store og små Fisk, og et Stykke ude i Fjorden lå et Fiskeskib, og hvad mere var, det havde færøsk Flag. Jeg skyndte mig at skrive et Takkebrev, som jeg bad vores Kivfak om at ro ud til den færøske Båd med. Vi var jo sat i Karantæne, så ingen måtte komme i Land. Men vi oplevede alligevel flere Gange, at der lå Fisk på Stenene uden for Sygehuset.Hverken før eller siden mindes jeg, at Fisk har smagt så godt, og der var mange af vore Syge, som trængte hårdt til styrkende mad. Da Mæslingerne var ved at klinge af, fik vi Besøg af Overlæge Gravesen fra Danmark, en af den Tids førende Tuberku lose specialist er, som skulde finde nogle Patienter, som kunde sendes på Sana torium i Danmark med Mulig hed for at blive kureret for Tuberku losen, som jo dengang var en meget alvorlig Sygdom, som ofte udryddede hele Fam- 2 år på grønland nr. 3-2005 13

2 år på grønland ilier. Men det siger nok ikke moderne Mennesker ret meget i Dag. og dog, ude i Verden er der så megen ondskabsfuld Tuber kulose som aldrig før. Så vi skal nok passe på, at vi ikke bliver taget på Sengen Samtidig med Besøget af Overlæge Gravesen skulde vores nu værende Læge rejse, og en ny var kommet. Vi var i den An ledning inviteret til Middag hos den nye Læge, og Overlæge Gravesen spurgte lægen, som skulde rejse, hvorfor hun ikke skrev Journaler, og hvordan hun kunde huske, hvad der skete med Patienterne under Behandlingen. Det var meget pinligt. Den nye Læge og jeg arbejdede heldigvis godt sammen. Kun een Gang var vi Uvenner i hele 2 Døgn, og det lovede vi os selv og hinanden, at det skulde aldrig ske igen. Og det Løfte holdt vi. Der gik ca. 3 Måneder, inden Mæslinge epe dimien var nogenlunde overstået, men da var også 38 Mennesker døde af Mæslinger, mens flere af de overlevende Tuberku lose pati ent er var blevet mere sårbare hel bredsmæssigt set, hvorimod Børn op til 4 Årsalderen, som var blevet vaccineret klarede sig for bavsende godt. Iblandt de 38, som døde, var en Kone, ret ung, som i længere Tid havde været meget syg af Tuberkulose. Hun efterlod sig Mand og 4 Børn, 3 Piger og 1 Dreng. Drengen var den Dreng, som jeg fik i Pleje efter den forrige Syge plejerske, som var Datter af Pastor Chemnits i Nanortalik. Han var et meget sart Barn, som havde dårlig Appetit og meget ofte kastede Maden op. Nu var han moderløs, og jeg måtte prøve at finde ud af, hvad jeg vilde med Barnet. Min Kivfak hed Karen og var ret flink til Dansk, så jeg måtte bede hende om at få fat på Johnnes, som Drengens Far hed. Drengen hed iøvrigt Benjmin. Jeg spurgte så Johannes, hvad han vilde sige til, at jeg beholdt Barnet. Men hvis han vilde tillade, at jeg fik Barnet i Pleje, blev det på Betingelse af, at jeg kunde adoptere ham. Det tillod Faderen, for han havde svært ved at mætte så mange Munde. Men at adoptere et Barn, når man var ugift Kvinde, var ikke så ligetil for 50 År siden. Det krævede en Masse Papirer, som skulde udfyldes, og Straffeattest krævedes også; men endelig var alt i orden, og Benja min var min Søn. Senere fik vi Besøg af Overlæge Villy Magnussen, som var rundt på hele Grønlands Vest kyst for at udvælge Tuberku lose patienter, som skulde sendes til Behandling på danske Sanatorier i Håb om efterhånden at få Bugt med Tuber ku losen. Nanor ta lik var Benjamin det sidste Sted, han kom frem til, og da han kom derned, var der Tåge, også lidt egn, og det nød Overlæge Magn ussen i fulde Drag, ellers havde han blot oplevet Sol og Sol, så han fik helt ondt i Øjnene. En nok så pudsig Ting vi oplevede i Forbindelse med hans Besøg, var, at vi et Par Timer før havde haft Besøg af en færøsk Fisker. Vi havde ikke engang fået sat Navn på lungebilledet, som var taget. Men med det samme Overlæge Magn ussen så Billedet, vidste, han hvem det var, der havde fået taget Lunge bille det. Han kendte rigtig mange Færinger på Lungerne. Af og til fik vi Brev fra nogle af de Grøn lændere, som var på Sana torierne i Dan mark. Fælles for de fleste var, at de kunde ikke lide alle Træerne i Dan mark. Det vilde kvæle dem. Imidlertid blev min Adoptivsøn ved med at være et sart Barn med dårlig Appetit. Efter hånden blev de Læger, der havde set på ham, klar over, at der var noget i Vejen med hans Hjerte, så det blev bestemt, at vi måtte flytte til Danmark, så han kunde blive ordentligt undersøgt for sit Hjerte. Men inden jeg fortæller om Hjemrejsen, vil jeg lige fortælle om Julen. Jeg havde bestilt Juletræ fra Danmark. Det første rigtige Juletræ i Nanortalik nogensinde. At det havde mistet de fleste af Nålene, gjorde absolut ikke noget Skår i Glæden. Vi fik også Frugt af forskellig Slags. Det, jeg mindes bedst, var Glæden over at få Lov til sutte i en rigtig sur Citron. Men inden Juleaften havde Folk i Nanortalik en meget morsom Skik Lille juleaften, som bestod i, at man gik ind i alle Husene. Så smagte man et eller andet i hvert Hus, en Ting, som man gerne vilde have, inden man gik igen. Og man fik altid et eller 14

andet. En osin eller måske et lille Stykke Kage, indtil alle Husene var besøgt, og alle var forsamlede. Og så blev der sunget. En meget festlig Be gyndelse på Julen.. Juleaften var dejlig. Hvad vi fik at spise, husker jeg ikke meget om, men der har næppe været mange Gaver, for Nanortalik var en Plads med megen Fattigdom. Men Glæden var der, som jeg ikke har truffet mange andre Steder. Også Nytårsaften var noget helt specielt. Da gik Mændene fra Hus til Hus med levende Fakler og sang. Og synge kan Grønlænderne. Sådan en Nyt års aften vilde jeg gerne opleve en Gang mere. Men det er måske helt andre Skikke, som gælder i dag.. Og så kommer vi til Afrejsen fra Grønland. Vi skulde af Sted en mørk Morgen Kl. 6. i December Måned. Allerede sidst på Natten kom især Kvinderne for at sige Farvel. De havde plyndret deres Urtepotter for Blomster.. Vi tog hinanden om Halsen og tudede alle sammen i stride Strømme, og der blev affyret Kanonsalutter med deres Bøsser, og det var alt sammen fo r færdelig sørgeligt. Vi skulde flyve hjem, og da vi kom ind på Hotellet ved Flyvepladsen, kom der en dansk Læge og så på Benjamin. Han var ikke særlig elskværdig. Det Besøg var faktisk bare negativt. Senere fik vi Besøg af en amerikansk Læge, og det var faktisk noget helt andet. Han sagde, giv Drengen alt, hvad han kan lide, Slik, Chokolade, Konfekt, alt hvad han bliver glad for. Det hjalp på Humøret hos både Benjamin og mig. Og hvad mere var, det fik Benjamin til at spise, i hvert Til fælde alt, hvad der var sødt og usundt. På Flyve turen til Dan mark kom vi også over en Del af Ind landsisen, og det var helt fantastisk smukt, Man sad faktisk og fik Lyst til at hoppe ud i alt det hvide, men det var nok En elev som ville være lærerinde. godt, at det ikke lod sig gøre, Min Kusine tog imod os i Kastrup og spurgte, om jeg ikke syntes, at det var vidunderligt at være hjemme igen. Men det syntes jeg absolut ikke, for jeg savnede stadigvæk Grønland helt forfærdeligt. På igshospitalet fandt Lægerne ud af, at Benja min havde to medfødte Hjertefejl. Den ene, en Ductus butalis, blev opereret med godt esultat, og han fik det snart meger bedre. Men han havde stadig en medfødt Hjertelidelse, men den krævede Hjerte lungemaskine ved Operation. Nu har de Hjerte lungemaskine, men vil helst ikke operere, før der bliver absolut nødvendigt. Nu er Benjamin gift og bor i Nanortalik, hvor også hans 2 Søstre bor. Og lige som jeg nok altid vil længes lidt efter Grønland, har Benjamin nok også en betydelig Længsel efter Færøerne. P.S. Midt i alt mit Skriveriveri og Fortællen har jeg været lige ved at glemme noget af det vigtigste. Nemlig vores gamle Jordemoder Thora, som var et vidunderligt Menneske og altid så renvasket. Hun fik sin Jorde moder uddannelse i Danmark. Da hun rejste til Danmark, rejste hun sammen med Direktøren for Grønlands Styrelse Daugård Jensen, og boede hos dem i Helle rup de første Dage, hun var i Danmark. Thora har senere fortalt mig, at da hun var kommet i Seng om Aftrenen, så spektaklede det så forfærdeligt. Og sagde hun, så stod jeg op og kiggede ud af Vinduet.Og, Niviarsiak (Sygeplejerske på Dansk), sagde hun, da blev jeg klar over, at Danskerne var ikke rigtig kloge; for i Stedet for at ligge i deres Senge og sove, så kørte de rundt i Gaderne i små gule Huse uden Garediner for Vinduerne. Nu er Thora ikke mere, men hun klarede Bekendt skabet med Civilisationen uden at tage Skade på sin Sjæl. Jeg vil altid mindes Thora med Glæde og espekt. 2 år på grønland nr. 3-2005 15

Stutt uttaneftir Lagt til rættis: Kristianna Dam stutt uttaneftir Magnetisma sum viðgerðarháttur ímóti svárari depressión Ein nýggjur viðgerðarháttur av svárari depressión, hvar heilin verður stimuleraður av magnetismu, kann møguliga í framtíðini nýtast ísaðin fyri elektrosjokk. Magnetisma hevur færri álvarsom hjáárin, meðan tann lekjandi ávirkanin er eins góð, vísur ein nýggj kanning. Trupulleikin við elektrosjokki er, at nakrir sjúklingar fáa trupulleikar við minninum aftaná viðgerð ina. Í báðum við gerðar háttum, verða heilakyknurnar ávirkaðar av streymi, men í magnet viðgerðini hendir hetta gjøgnum eitt magnetøki, ið fer gjøgnum ta biologisku barrieruna uttan somu mót støðu, sum tá elektrosjokk verð ur nýtt. Tí síggjast ongi krampa herðindi við hesum háttinum. Viðgerð við magnetismu er tó bert á royndarstigi enn í Danmark. Um vit kunn ávísa, at viðgerð in hevur gott árin, og at hon loysir seg fíggjarliga, vilja vit í framtíðini kunna geva hetta sum viðgerðartilboð til sjúklingarnar, sigur Line Bretlau frá Psykiatriska Sjúkrahúsinum í Hillerød. Kelda: D. Hansen, Berlingske Tidende, 03.08.2005 Sálarliga sjúk á skeið fyri at gerast frísk Sjálvmennandi skeið fyri sálarliga sjúk er vorðið vælumtókt. Sálarsjúk kunnu læra at liva eitt vanligt lív og klára seg sjálvi, hóast tey hava verið og eru í tí psykiatrisku skipanini. Fleiri at skeiðunum byggja á ta so kallaðu recovery tanka-gongdina, ið hevur til endamáls at vinna á eini sálarligari sjúku, ið higartil hevur verið sæð sum viðvarðandi. Á skeiðunum verður dentur lagdur á ætlanir fyri vælveru, og skeiðlutakararnar læra í bólka sam talum, hvussu tey kunnu meistra sjúk una í ger andis deg num. Lene Falgaard Eplov, ið er psyki at ari á Sct. Hans sjúkra húsinum í oskilde og limur í Psykiatrisku heilsu nevnd ini í læknaráðnum, heldur, at recovery skeið ini er eitt gott átak. Men hon sær eisini ein vanda við hesum skeiðunum. Ein sálarlig sjúka sum skizofreni kann fara í nógvar ymiskar rætningar. Vit vita jú ikki, hvør kann gerast betri fyri, og hvør, ið ikki kann. Eg trúgvi, at tað er ein lagnu spurningur. Tí meini eg, at tað ikki altíð er ræt, at leggja alla ábyrgdina á sjúklingin, sigur hon. Kelda: C.Holm og Julie avn, Kristeligt Dagblad, 04.08.2005 Um 10 ár verður krabbamein ikki ein deyðilig sjúka longur Um 10 ár fer krabbamein ikki meira at vera ein deyðilig sjúka, meina fleiri granskarar, aftaná at fleiri gjøgnumbrot eru hend innan gransking av krabbamein. Vit heysta nú vinningin av intensivari gransking innan krabbamein ígjøgnum 30 ár. Hetta koma sjúklingarnir fyrst nú at fáa ágóðan av, og er tað nú veruliga orsøk at vera bjart skygdur, sigur professor, dr. Med. Mikael ørth, á Onkologisku deild á íkissjúkrahúsinum. Tær bjartskygdu væntaninar byggja serliga á tær sokallaðu biologisku viðgerðirnar, ið hava sín uppruna innan mole kylær bio logiina. Tær fyrstu biologisku við gerðirnar at bróstkrabba eru longu nú settar í verk í Danmark, og hava vóngevandi útslit. Kelda D. Kuula, Jyllands-Posten, 19.07.2005 Nýtt evni kann betra um viðgerð hjá nýrasjúkligum Danskir granskarar hava funnið fram til eitt evni, ið kann betra um dialysuteknolgogiina og harvið lívskvalitetin hjá teimum umleið 2.000 danskaranum, ið eru í blóðdialysu, vegna nýra sjúku. Talan er um ein variant av evninum beta2-mikroglobulin, ið, í dag ikki kann beinast burtur úr blóðinum, tá sjúklingar eru í dialýsu. Hetta er eitt protein, ið viðvirkar til økta sjúku og deyða hjá dialýsusjúklingum. Í dag kunnu vit, ígjøgnum dialysu viðgerð, bert beina burtur ta vanligu útgávuna av proteininum. Men hesin nýggi varianturin skal eisini beinast burtur, um vit veruliga vilja hjálpa sjúklingunum, sum ofta fáa pínu í liðir og senur, vegna hetta stoff. Okkara metan er, at vit her hava ein nýggjan møguleika, ið uppá longri sikt, gevur møguleika fyri at betra dialýsuviðgerðina sigur lækni Mog- 16

Prógv Súsanna Herdalur Tausen, hevur í 2004 lokið prógv á UC sum Cand. Scient.soc í vinnubúskapi og sálarfrøði. Súsanna hevur í kandi dat útbúgvingini lagt dent á læring bæði individuella og organisator iska Katrin Andersen og Hildur við Høgadalsá hava í juni 2005 lokið prógv við Danmarks Pædagogiske Universitet, sum Master í professiónsmenning, ið er ein granskingarbaserað víðarigangandi útbúgving, sum hevur til endamál at menna og fasthalda kvalitet innan tær professiónir, ið starvast við námsfrøði, undirvísing, sjúkrarøkt, socialt arbeiði v. m. Hjá Katrin er heitið á master uppgávuni Portfolio. Sygeplejestuderendes læring i praksis og problemformuleringin ljóðar: Er der modsætninger der vokser ud af portfolioværktøjets dobbeltfunktion, både som redskab de sygeplejestuderende skal bruge som grundlag for deres refleksion i forhold til udvikling af kompetence og som redskab til evaluering. Hjá Hildur er heitið á masteruppgávuni Praktikvejledernes vejledningsfunktion i syge plejes tuder en des praksisuddannelse og deres anvendelse af portfolio og problem form uleringin ljóðar: Skaber det problemer, at portfolio i den kliniske del af syge plejeuddannelsen bruges både til vejledning og evaluering? Sigrun Wardum hevur í juni 2005 lokið prógv við Århus Universitet, sum Master í kliniskari sjúkrarøkt. Útbúgvingin til Master í kliniskari sjúkrarøkt verður útboðin av heilsuvísindaliga fakultetinum við Århus Universitet sum fjarlestur. ens Holst Nissen, lektor á Medicinska Anatomiska Insti tutti num á Universitetinum á Keyp mannahavn. Kelda K. Skovmand, Politikken, 19.07.2005 Bergliot Ihlen hevur í juni 2005 lokið prógv við Århus Universitet sum Maste r i sundhedsantropologi, MSA. Heitið á uppgávuni er Et liv bag hvilke døre? Antropologiske per spektiver på omlægningen af psykiatrien på Færøerne Ása óin hevur í juni 2005 lokið prógv sum Master i Professions udvikling við Danmarks Pædagog iska Universitet. Heitið á høvuðs uppgávuni var. Talen, sandheden og Magten en Foucault inspireret analyse af Gerontologien og den Institutionelle ældrepleje nr. 3-2005 17

Frásøgn frá sálarsjúkum, ið varð sendur av landinum til viðgerðar! Lagt til rættis: Katrin Dahl, sjúkrarøktar- sálarløstir Í søguni hjá heilsuverkinum hava vit tíverri eitt svart kapittul, hvat viðvíkur teimum sálarsjúku í Føroyum, í tíðarskeiðinum undan við vit fingu okkara egnu psyki atrisku deildir í 1969. Tað var tann tíðin, tá vit vóru noydd til at senda tey fólk, sum vóru sinnisliga sjúk av landinum. Ikki fyrr enn í 1969 fingu vit okkara egnu psykiatrisku deildir. Ein sjúklingur sigur soleiðis frá, hvussu hann upplivdi tað, at verða sendur av landinum til við gerðar. Nøvnini í frásøgnini eru broytt. Vit kalla frásøgumannin Óla, og vit nýta hansara egnu orð: Eg var 17 ára gamal, búði heima saman við foreldrum og systkj um mínum. Tað var ofta ófrið ur heima, og eisini var ofta klammarí í býnum, tá eg var úti. Eitt kvøldið eg kom heim aftur úr býnum, vóru tveir løgreglumenn og læknin inni hjá okkum. Løg reglumennirnir løgdu hond á meg, eg bardist sum vera mann ímótu r, men so var læknin har, stakk meg ímillum herðarnar við einari sproytu, og so man eg vera sovnaður. Tí tá eg visti til mín aftur, lá eg í einari stórari, djúpari, hvítari song, eg sá ikki uppúr songini, og eg lá bundin. Eg fann tó út av, at eg mundi vera á sjúkrahúsinum. Har lá eg í nógvar dagar, hvussu nógvar veit eg ikki. Skuldi eg upp, vóru tveir mans um at hjálpa mær. Men ein dagin skuldi nakað henda. Eg bleiv lagdur á eina børu, aftur bundin og koyrdur út í ein bil. Harfrá umborð á eitt skip. Hvar eg skuldi, visti eg ikki. Vit sigldu í dagar og nætur. Umsíður legði skipið at kaj. Eg bleiv aftur koyrdur í bil. Nú tosaðu fólk danskt, so eg mundi vera komin til Danmarkar. Vit koyrdu leingi og langt, til bilurin steðgaði uttan fyri eitt stórt hús. Har bleiv eg koyrdur inn og lagdur inn á eina stovu saman við sjey øðrum monnum. Allir tosaðu danskt, men tað vildi eg ikki, eg tosaði føroyskt, men eg skilti væl, hvat teir søgdu. Eg lá bundin í seingini teir fyrstu dagarnar, men so slapp eg upp at ganga. Ein tíð gekk, so skuldi eg á eitt verkstað at arbeiða Har møtti eg einum føroyingi, sum kallaðist Sofus. Hann segði mær, at staðið, har eg var komin til, kallaðist Statshospitalið Nykøking Sjælland. Sofus og eg tosaðu ofta saman, men tað dámdi starvsfólkunum ikki, tí tey skiltu ikki, hvat vit søgdu. Tískil fingu vit ikki loyvi til at vera á sama verkstaði. Sofus bleiv fluttur á annað verkstað, men vit sóust javnan aftaná arbeiðstíð. Sofus og eg blivu báðir opereraðir, vit fingu gjørt hvíta snittið. Hygg, tú sært, eg havi merkið í tinninginum enn. Ein dagin kemur Sofus til mín og sigur; Tú, eg havi funnið eina Dimmalætting, hon er 2 mánaðar gomul, men hygg her, er hettar ikki pápi tín? Jú sanniliga, har var ein lýsing, um at pápi mín var deyður. Soleiðis fekk eg at vita, at pápi mín var deyður og jarðaður tveir mánaðar frammanundan. Tvær ferðir fekk eg vitjan av systur míni Elisu. Hon var altíð so góð vil meg, og tók meg í forsvar, tá eg var heima. Einaferð fekk eg vitjan av systkina barninum Jóan Paula. Eg var ógvuliga glaður fyri hesar vitjanir. Brøv fekk eg ongantíð heimanífrá, men eg hevði heldur ikki umstøður at lata hoyra frá mær. Nógv ár gingu. So komu nakrir ungir menn og ungar gentur úr Føroyum til sjúkrahúsið at arbeiða. Tey søgdu, at tey skuldu læra til pleygarar, tí nú skuldu vit hava eitt statshospital í Havn, og at sjúklingarnir úr Danmark skuldu heim aftur. Sofus og eg tosaður um, um vit mundu fara at vera so hepnir at kunna sleppa heimaftur til Føroyar. Nú høvdu vit vant okkum til at vera her, men ofta longdist okkum, serliga eftir tí føroyska matinum. So upprann tann dagur, tá vit skuldu sleppa aftur til Føroyar. Vit fóru heim við Tjaldrinum, og eftir so mong ár var mangt broytt. Elsa, sum nú var gift og átti børn, kom at vitja meg. Eg slapp heim at vitja hana. Einaferð helt eg, at eg skuldi fara at vitja mammu mína, sum enn var á lívi. Tá eg kom gangandi ímóti húsunum hjá okkum, brast eitt vind- 18

eyga upp, og mamma mín rópti eftir mær; forsvinn hiðani, eg vil ikki síggja teg fyri mínum eygum. Sostatt havi eg ongantíð tosa við mammu mína aftur. Hettar var brot úr frásøgnini hjá Óla. Søgan er ikki nakað eindømi Fleiri mammur vórðu sendar av landinum frá smáum børnum. Onkrar komu heimaftur, aðrar komu ongantíð aftur, og sóu sostatt ongantíð síni aftur. Vitjanir tey fingu, meðan tey vóru í útlegd, var ímillum nakað og einki. Langt var ímillum brøvini, kanska ein heilsa til jóla til summi, onnur hoyrdu ongantíð heimanífrá. n Bøkur á felagnum Lagt til rættis: Kristianna Dam Kirurgi sygdomslære og sygepleje Lærubók fyri sjúkra røktar frøðilesandi Nyt nordisk forlag Arnold Busck Útgivið: Dansk Syge plejeråd 2005 Bókin Kirurgi- Sygdomslære og sygepleje er serliga ætlað til sjúkra røkt arfrøðilesandi, men kan sjálvsagt eisini nýtast av sjúkra røkt ar frøðingum á serdeildum. Bókin er í tveimum pørtum. Í fyrsta parti verða hesi evni umrødd: Kirurgisk sjúkrarøkt Sjúklingatrygd Postoperativ djúp venutrombosa og lungaemboli Føðsla Fyrireiking til anæstesi Annar partur snýr seg um hesar sergreinar inn an kirurgi: Mammakirurgi Endokrinkirurgi Karkirurgi Gastroenterologisk kirurgi ekonstruktións - kirurgi Kirurgisk viðgerð av húðkrabba Thoraxkirurgi Urologi Allir kapitlarnir er skrivaðir av læknum og sjúkra røktarfrøðingum við servitan innan um ráð ið. Í bókini eru nógv dømi, myndir, tekn ing ar, tabellir og ein umfatandi listi við ávísing ar orðum. Bókin er 457 blaðsíður, og kann lænast á Fel agnum Føroyskir Sjúkrarøktarføðingar. bøkur á felagnum nr. 3-2005 19

Langvarandi eftirvirkanir av sálarløsti Kári Leivsson kliniskur sálarfrøðingur sálarløstir Granskingargrundað kreppuviðgerð Ofta hevur tað verið so innanfyri sálarviðgerð, at arbeiðshættir menn ast og gerast siðvenja áðrenn frøðiligur skilningur er útvegaður um, hvussu tað ber til at teir vísa seg at gagna fólki. Tað var hvørki við sálargreining Sigmundar Freud, kognitiva frambrotinum ella sjálvs hjálpar rørsluni, at menniskju uppdagaðu at tað lætti um sálarkreppur at tosa tingini ígjøgnum hesum hevur mannaættin ivaleyst vitað av leingi áðrenn framgongd vísindanna frá sokratiska dialoginum til nútíðar nerva lív evna frøði. Spurningar sum hvat ser merkir sálarløst hava leitt til nerva vísindaliga gransking av tí sum hend ir, tá menniskju vera fyri óvæntaðum, ógvisligum árinum, psychotraumatology, sum saman við sálarfrøðiligari vitan um kreppu viðbrøgd í hugs an og atburði útvega ástøðiliga grundgeving (rationale) fyri við gerð arháttum. Eitt dømi um hetta er tann skipaða atferð, norski kreppu-sálarfrøðingurin Atle Dyregrov hevur ment saman við amerikanska starvsbróður sínum Jeffrey Mitchell, undir heitinum Critical Incidence Stress Debriefing 1). Endamálið við tílíkari eftirkunn ing og gjøgnumgongd er fyri byrging móti at langvarandi eftirvirkanir 2) taka seg upp hjá teim raktu, og hjálparfólkinum fyri síðani við frámetingar at ávísa víðari til serviðgerð, um PTSD-eyðkenni vísa seg. Av tí at hesi vísa seg so líðandi, er tað neyð ugt at fylgja við teim raktu fyri at tryggja at tey eru á bataleið, og annars veita teim psyko terapeut iska hjálp. Og slík frámeting (visita sjón) er ikki løtt, tí viðbrøgd við sálarløst eru samansett fyribrigdi, har serstakar avleiðingar av ógvusligum hóttanum kunnu vísa seg saman við kendum fylgjum av lívst rupul leik um annars. Sjónarmið hava eisini verið frammi um, at tíðligar atgerðir við vaksnum fólki, sum hava yvirliv að eina vanlukku, eiga at avmark ast til endurskapan av tryggleika kenslu, nágreiniliga kunning og høvi til sjálvi at biðja um serkøna hjálp meir enn serstaka gjøgnumgongd av tí, sum er hent. At tey sum seinni fáa eftir virkan ir, hava verið viðkvæm framman undan og tí ikki megnað at ment seg í náttúrligum bata. Hetta kjak sprettur ofta upp av einum cost-benefit -sjónarmiði: hvussu nógv gagnar ein tænasta í mun til kostn aðin, og er skilabetri at veita dygdarviðgerð til tey, ið veruliga tørva hana, enn at veita øllum teim sum hava upplivað eina skelk andi hending eina atgerð, um tað ikki kann ásannast at hon virkar. Tí fær tað eisini ein heilsu búskaparligan týdning og av leiðingar fyri brúkaran av tænast unum at kunna grund geva vís indaliga fyri sálarfrøðiviðgerð. Metingarhættir og sjúkugreining Kunnleiki til PTSD-eyðkenni, sum tey eru skipað í altjóðligum flokk anarkervi, (sí viðbót eftir grein ina), fær sjálvsagt stóran týdn ing í fyribyrging, og tí er avgerandi at fakfólk við innliti í klinisk trauma-viðbrøgd skipa fyri frá metingum millum tey sum hava verið fyri skelki og vanlukku sum kunnu elva til sálarløstir. Met ingarhættir mentir gjøgnum gransk ing, eru eitt nú viðtalstøkni, skipað spurningabløð og sálarfrøði ligar royndir (tests). At løstirnir fáa viðgerð áðrenn teir menn ast, til persónurin gerst álvars liga sálarliga sjúkur og óvirkis - førur, hevur sjálvsagt stór an samfelags-ligan týdning hetta skilst av, at 60% av teim sum í USA eru diagnostiserað við eyð kenn unum, fáa veitta avlamis trygg ing3). Ástøði um tvískift minni annsóknir av hvussu minnis virksem ið er skipað og staðsett í heila 20

og nervalagi 4) eru í brenni deplinum innan psykotraumatologi, og úrslitini eru gagnlig til júst at meta um, hvussu terapeutiskir arbeiðshættir virka, bæði innan fyribyrging og viðgerð. Væl er vitað, at traumatisk minni kunnu fylgja einum alt lívið, men hin vegin er tað hitt burturskotraða ella avtengda (dissosieraða) til farið, sum fær mestu avleiðingar av sálarsjúku og likamligum sym p- tom um. Ein uppfatan er, at menniskju hava tvey ymisk minnis-kervi, og at kensluløddar ávirkanir goymast øðr vísi enn málsligt bornar fakta-upp lýsingar. Meðan sjálvsævi søgu liga minnið 5) skrá set ur hend ing ar í tíð og stað og tillagar tær til grundleggjandi upp fatanir, skil ning og sannføringar um lívið og til v er una, sum vóru har framman und an, so kunnu kensluløddar ávirk anir brennast fast, fyri seinni at endurvekjast sum knapplig ar minnis myndir ( flash backs ), tá eitthvørt tekin sum minn ir um hendingina ávirkar sans ir nar. Hetta slag av sansa minni hevur at gera við aðrar heila støðir og nerva netverk enn tað tilvitaða, máls ligt atgongiliga ævi søgu minnið, og summir sálar frøð ingar hava tikið so til at lika mið minnist 6) tá talan er um avtengt tilfar sum knappliga kann floyma yvir ein sum fremmandir partar av persón leikanum, sum opnað verð ur fyri av eini sansa ávirkan, (sum eitt nú senur í kvik mynd har líknandi hendingar koma fyri, at hoyra ávís ljóð ella lukta nakað, sum minnir um tað avtengda tilfarið). Munurin og sambandið millum málsliga atgongiligt minni og sansaligt/umstøðu-atgongiligt minni 7) fær her avgerandi týdn ing, tá menniskju vera fyri álvars ligum sálarligum skelki, fyri at kunna hjálpa teim terapeutiskt at umseta allar ávirkanir og øll árin til orð, so at arbeiðast kann tilvitað við ávirkanini so hon hervið missir tilknýtið til kenslur sum ræðslu og skelving. Vit kunnu siga, at tað júst er hetta umsetingararbeiði millum báðar ólíku umboðanirnar, skelk ur in hevur í sálarlívinum, sum ger, at endurtikin nágreinilig gjøgn umgongd av traumatisku hend ingini, saman við at útseta seg fyri hot spots-eksponering í tryggum tera peut iskum um hvørvi kann lætta um ta sál arligu byrðu sum ógreindar av leiðingar av skelkandi tilburð um eru fyri tann rakta. Tað er her lýsandi, tá klientar nir sjálvir nýta orðalagið at seta ting á pláss ella fáa tað út um ta samvirkan av kognitivari um skip an og kenslu ligari til vitanar venjing, sum útinnir hetta umset ing ar arbeiði frá sansaminni til málsligt atgongiligt minni. Viðgerðarsjónarmið: frá tøkni til tilvistarvídd Eins og tá talan er um aðrar sálarlig ar trupulleikar, eru ólíkar áskoð anir og hugsanarhættir gald andi innan traumaterapi, mun urin er mest á, hvar denturin verð ur lagdur, á sjálvt tað terapeutiska sambandið (relation) millum viðgera og klient, hvussu tað mennist við áliti, tryggleika, yvir førdum kenslum og hugs anum ella hinvegin tey amboð ella tøkni, viðgerin hevur til taks, hesi eru eitt nú: EMD (eye-movementdesentitization and reprocessing) 8) TFT (thought-field-therapy) Eksponering ( in vitro og in vivo ) arbeiðs hættir yvirfyri svøvntrupul leik um og marrudreymum 9) sjálvs hjálpartøkni Hesi serstøku amboð skulu ikki viðgerast her, tí tað krevur jú eina sjálvstøðuga grein. Gransk ing in av hvussu tað ber til, at hesar atferðir virka, er júst nú við at innheinta úrslitini, og sigast kann, at sjálvt annars kritiskt hugs andi fakfólk10) eru vorðin hug tikin av teim úrslitum, sum EMD og TFT hava givið júst í ar beiði við menniskjum við sálarlig um løsti. Tey ávara tó ímóti, at fólk, uttan psyko tera peut iska útbúgv ing og starvsroyndir, fara at prakt isera hetta, tí tá kann tað gerast rein tøkni, sum sjálvsagt kann fáa ringt orð á sær, uttan ta neyðugu barlast í einum frøði ligum høpi og vit eiga at minnast, at í allari kreppu- og trauma viðgerð kunnu støður koma fyri, har neyð ugt er at lofta sálarsjúkligum við brøgd um, sum krevja serkøna við gerð. Viðgerð við sálarløst er altíð lagað eftir einstaklinginum, eisini tá arbeitt verður í bólkum. oynd ir vísa eisini á týðiligan mun millum sálarligu støðuna og tera peutiska tørvin hjá teim, sum verða fyri einstøkum løsti, og teim hvørs lív er merkt av upp savnaðum løstum (cumulative trauma). Meðan denturin kann vera á tøkni og handbókaviðgerð (manualized treatment) tá talan er um teir einstøku løstirnar, hevur samskiftið alstóran týdning í longri varandi viðgerðini, sum tey við upp savnaðum løstum tørva. Tosað verður um sam starvs dygd (therapeutic alliance) og eitt slag av sálarligum endur skyni sum grundarsteinin undir væl virkandi viðgerð. Í samsvari við hetta fær tað stóran týdning, hvussu tera peut ur in ber seg at í arbeiðnum við sálarløstaðum menniskjum. Hann/ hon eigur at taka móti frásøgnunum hjá klientunum, sum tær eru, og hjálpa teim at geva meining til tað mein ings leysa og hetta krevur, at tera peut urin sjálvur hevur eitt eksis tentielt akkerspláss, so hann megnar at bera tað sum lagt verður yvir á hann, viðgera tað og handa tað aftur í einum líki, sum klienturin kann gagnnýta fyri egnan bata. Terapeuturin eigur tí at hava reflekteraði viðurskifti við seg sjálvan, og fær í hesum sambandi tørv fyri at sálarløstir nr. 3-2005 21

sálarløstir rannsaka í fakligu vegleiðing síni, hvat ið hevur mestan týdning í egn um lívi. Kunn leiki um kensluliga tilvitan og -framburð, egnu mørk og sárbæri, fer saman við teirri sann roynd, at í viðgerð argongdini er ógjørligt at vera uttanveltaður ein er altíð við í tí sum hendir sálarliga, og av bjóðingin gerst javnvágin í at vera kenslu liga inn liv andi, uttan tó at ávirka klientin við nærum at endurspegla tað skelviliga í egnum andliti. Í terapeutiska umhvørvinum síggjast bæði arbeiðshættir skyldir sálar greining (psykodynamiskir), ymisk sløg av kognitivari terapi (har arbeitt verður við hugsanum/grund sann før ing um/ hugburði og ávirkan á kenslu lívið hagani), og psyko peda gogikk, tvs. at undirvísa klient unum um tað sum kann henda við menniskjum undir ógvisligum ávirkanum, so at tey kunnu skilja egin viðbrøgd. Dentur verður lagdur á at lýsa PTSD sum normal við brøgd við óvanligar umstøður og í bólkaviðgerð merkir hetta, at luttak ararnir kenna seg aftur í tí, hini upp liva við sær, og tí ikki endi liga uppfata síni egnu við brøgd sum ónormal ella av víkj andi hetta kann minka um darv andi ótta og stúran. Ein týdningarmikil partur av viðgerðini er arbeiði við skomm og skuldarkenslum í sambandi við vanlukkur og aðrar skelkandi hendingar. Sjálv ræðslan við at vera fullkomiliga hjálparleysur, tá nakað ófatiligt hendir heilt uttan ávar ing, kann hava við sær at ein kenn ir á sær eyðmýking og skomm (knýtt til hugsan um ikki at vera í lagi, ella minni verdur), og sjálvsábreiðslur yvir ikki at hava gjørt meir enn ein gjørdi ella nakað annað enn ein átti. Afturat hesum kemur so, at skelkurin nervalívfrøðiliga broytir tíðarskynið, so ein seinni kann ákæra seg sjálvan fyri ikki í hendingarløtuni at hava brúkt vitan um støðuna, sum ein í veru leikanum fyrst fekk leingi aftaná. Eitt annað fyribrigdi snýr seg um munin og samvirkanina millum atlagingar- og um broyt ing arligar ávirkanir í fatanini (assimi lati ons and accomodations). At trauma ikki rúmast innan karmar tess vænt aða, merkir, at ilt er at laga tað til heildina av lívsroyndum ella grundsannføringum, um hvussu veruleikin er samansettur (basic assumptions)11). Tann rakti gerst her ofta ørkymlaður og veit ikki síni livandi ráð, skiftir millum hetta kann ikki vera satt og tað øvuga onki sum eg áður trúði er satt meir roynir at hugsa samanhangandi uttan at tað eydnast. Loysnin fyri hesa and søgn gerst so annaðhvørt, at hend ingin gjøgnum verju skip anina verður burturskotrað ella avtengd frá tilvitaða minninum ( tað hendi als ikki ) ella at hon hinvegin kollvarpar alla veru leikafatan higartil, so tilveran frá nú av gerst eitt ótrygt stað, har alt kann henda og onki er satt ella álítandi tann varandi hóttanin skapar eina kroniska ótta fulla til búgvingarstøðu hjá hjálparleysum einstaklingi í hættisligum heimi. Bæði hesi við bragds mynstur eru eykennandi eginleikar við PTSD. Tað terapeutiska arbeiðið gerst her gjøgnum kognitivar og psykopedagogiskar atferðir at tulka hendingina, so tann rakti kann ogna sær eina søgugongd við eini meining (narrative), hann/hon megnar at liva víðari við. Er talan um, at fólk hava mist nakran tey hava verið nær knýtt til, er tað av størsta týdningi, at forða fyri at skelkurin byrgir fyri at gongd kemur á sorgina. Annars kann hendingin fáa kensluligar avleiðingar fleiri ættarlið fram. Óbeinleiðis sálarløstur 12) Seinni árini hevur vaksandi dentur verið á vicarious trauma ti zation ella compassion fatigue sum sjúkueyðkenni, starvsfólk í yms um hjálparstørvum verða rakt av. Talan er um, at tey, ið arbeiða leingi við traumatiseraðum menniskjum, so líðandi verða merkt av ótilvitaðum kensluligum yvir førslum, uttan at verða var við sína egnu støðu. Meðan útsend hjálpar starvsfólk í van lukku rakt um økj um ofta menna við sær ein bólka kultur sum líkur lagnufelags skapinum hjá teim raktu, í sær sjálvum inniheldur lekjandi samskifti við skelkandi umstøður, kann misskiltur yrkisligur stoltleiki viðhvørt forða fyri, at meiri sjálvstøðugir viðgerar viðurkenna egnan persónliga eins og yrkisliga hjálp artørv. Eisini her er tó vend við at koma í, so at áðurnevnda umsetingararbeiði frá likami/ sansum til orð eisini fer at gerast partur av eini nýggjari um sorganar- og batamentan í pro fessionell um høpi. Meir um hetta í seinni grein. Tilvísingar: 1): J.T.Mitchell, G S. Everly: Critical Incident Stress Debriefing: An Operations Manual for the Prevention of Traumatic Stress Among Emergency and Disaster Workers (Chevron Publi cati ons Corp NY 1995) 2): PTSD: stytting av Post Traumatic Stress Disorder, al tjóðliga heitið fyri eftirvirkanir av sálarløsti. 3): norski altjóða kreppu sálarfrøð ingurin Atle Dyregrov (persónlig upplýsing). 4): sí B. van der Kolk: Trauma and Memory, í: sami et.al. (ed.): Traumatic Stress (Guilford, NY 1996) 5): sí Thompson et.al.: Auto biographi cal Memory (Erl baum, New Jersey 1996) 6): sí B. otschild: The Body emem bers the psycho physiology of trauma and trauma treatment (Norton. NY 2000) 7): Nærri um ólíkar nerva lív evna - frøðiliga grundaðar goymslur 22

av sansaligum ávirkanum og teirra kogni tiva framburði, sí: Brewin, Chris..: Post traumatic Stress Disorder: Malady or Myth (Yale University Press, 2003) 8): tað krevst serloyvi at nýta EMD- atferðina til traumaviðgerð, og um hetta hevur áð ur nevnda Atle Dyregrov samstarvað við amerikanska starvsbróður sín oger Solomon, sum javnan heldur serloyvis-gevandi venj ing ar skeið eisini í Noregi og Dan mark. Sí annars bókina hjá upp havskvinnuni Francine Shapiro við sama heiti: Eye Movement Desensitization and eprocessing (Guilford Press, New York 1995) 9): sí Atle Dyregrov: Den lille Søvn boken (Fakbokforlaget, Bergen 2001) 10): A. D. metir, í bókini Katastrofe psykologi (Fak bok for laget, Bergen 1999) at við gerðartøkni altíð eigur at nýtast í einum víðari ástøði ligum høpi. 11) sbr. J. Kauffmann (ed.): Loss of the Assumptive World (Bruner-outledge, N.Y. 2002) og. Janoff-Bulman: Shatt ered Assumptions Towards a noew psychology of trauma (Free Press, N.Y. 1992) 12): sí Hudnall Stamm et.al. (ed.): Secondary Traumatic Stress (Sidnan Press, Luther ville 1999) tilskrift: Kári Leivsson aut. cand psych Sálarfrøðistovan Hoyvíksvegur 65 postboks 3134 FO-110 Tórshavn tel: +298-31 03 35 kari@psykolog.fo www.psykolog.fo Viðbót: YVILIT yvir staðseting og útgreining av sálarløstum í ICD 10 flokkingarkervinum F40-F48 Nevrotiskur ótti, ólag vegna ovurstrongd, og sállikamligt ólag F 43 Tillagingartrupulleikar og viðbrøgd við álvarsligt álag F43.0 Akutt strongd arólag F43.1 Strongdarólag eftir sálarløst (PTSD) F43.2 Tillagingarólag.20 stuttvarandi tung - lyndis viðbrøgd.21 longd tung lyndis við - brøgd.22 blandaður ótti og tunglyndi.23 yvirhøvur ólag í øðrum kenslum.24 yvirhøvur við atburðartrupulleikum.25 blandað ólag av kenslum og atburði.28 við øðrum ser - greindum eyðkennum F43.8 Onnur sergreind kreppuviðbrøgd F43.9 Ógreind kreppuvið brøgd DIAGNOSUTEYTI: (kriteria) F43.1: Post-traumatic stress disorder A. Persónurin hevur áðrenn verið fyri óvanliga ógvisligum skelki / álagi (individuell/kollektiv katastrofa) B. (1) afturvendandi endur upplívgan av traumatisku hend ing ini í flashbacks, átroðkandi minni og marru dreymar ella (2) sterkur óhugi við at møta umstøðum, sum minna um trauma C. Víkir undan øllum, sum minnir um trauma D. (1) partvíst, møguliga fullkomi ligt minnisloysi um traumatiska upplivilsið ella (2) varandi eyðkenni av sál ar ligum ovurviðkvæmni, við 2 av fylgjandi: (a) ilt við at sovna ella at sova (b) erkvisni og illfýsni (c) ilt við at savna hugan (d) ovurárvakni (e) lætt við at støkka upp Støðan kemur upp fyrstu 6 mánaðir eftir skelkandi hend ing ina Akutt (varar < 3 mánaðir) Støðugt ( varar > 3 mánaðir) Útsett ( > 6 mðr áðrenn eyðkenni vísa seg) Akutt strongdarólag: eyðkenni fyrsta mánaðin eftir hend ingina Ofta samvirkan við aðrar trupul leikar (tunglyndi, ótta, tvingsilshugs an og - atburð) sálarløstir nr. 3-2005 23

Kongaliga vitjanin í Føroyum 24

Tey kongaligu vitja í Suðuroy Mary krúnprinsessa heilsar uppá børnini uttanfyri Suðuroyar Sjúkrahús. Í túninum uttanfyri Suðuroyar Ellis- og røktarheim. Thyra Thorsteinsson fyristøðukvinna á Suðuroyar Sjúkrahúsi heilsar uppá Mary krúnprinsessu. nr. 3-2005 25

onni Midjord umsjónarmaður á Suðuroyar Sjúkrahúsi heilsar uppá Frederik krúnprins. Í uppihaldsstovuni á Suðuroyar Sjúkrahúsi. Á myndini síggjast umframt tey kongaligu m.a. Pauli Einarsson, býráðslimur á Tvøroyri, Jan Jespersen, lækni, Hans Pauli Strøm, landsstýrismaður og onni Midjord, umsjónarmaður. 26

Tey kongaligu vitja á Tjarnargarði Heindrikkur prinsur heilsar uppá Immanuel Berg. Sóley Haraldsen, heilsuatstøðingur á Tjarnarlon, Bina Dahl og Immanuel Berg tosa við Margrethu drotning. Bina Dahl, Jórun Jákupsdóttir, Heindrik prinsur, Margretha drotning, Hensia Einarsson, leiðari á Tjarnargarði, tvær hofdamur og Katrin Dahl, býráðslimur. nr. 3-2005

28

Fá3 havt norður lendsk an fund í Føroyum Leygar- og sunnudagin tann 21. og 22. mei skipaði Fá3 fyri norðurlendskum fundi í Føroyum. Fund urin var hildin á Hotel Hafnia. NOSAM er ein norðurlendskur fel ags skapur hjá anestesi og inten sivum sjúkrarøktar frøðingum. Her luttekur Fá3 við einum limi, Ísland við einum, Danmark, Svø ríki og Noreg við tveimum um boðum í part. Vit hittast 8. hvønn mánað og londini skiftast at skipa fyri fundunum. Hetta er aðru ferð vit skipa fyri fundi. Gestirnir komu fríggjadag. Onkur kom hósdag, tí tey vildu síggja okkara vakra land, og høvdu hesi leigað sær bil og koyrdu runt. Fríggjakvøldið bjóðaðu vit teimum vælkomnum, við at bjóða teimum til Kirkjubøar til ein betri bita. Hetta var sera væl eydnað, og vóru tey ógvuliga hugtikin av hesum gamla bóndagarði. Her blivu vit væl móttikin av bónd anum, sum umframt at servera ein betri bita vísti okkum runt, og fortaldi frá søguni hjá bóndagarðinum. Vit ótu døgverða í roykstovuni og fingu kaffi í stovuni. Leygardagin byrjaði so fundur in. Á fundinum vóru nógv áhuga verd evni frammi, m.a. um, hvussu ymiskar útbúgvingarnar eru innan anestesi og intensiv í norðurlondum. Í Finnlandi finnst ongin serútbúgving, og tí sendu vit finsku sjúkra røktar frøðing unum stuðulsbræv, sum stuðul í teirra arbeiði at fáa útbúgving í lag. Eisini var frammi um ráðstevnu innan anestesi og intensiv, sum vit skulu skipa fyri í Føroyum í 2010. Vit hildu áfram sunnu morgunin til kl 12, tá fundurin endaði. Alt í alt ein áhugaverdur fundur. NOSAM er ein norðurlendskur felagsskapur hjá anestesi og intesivum sjúkra røktarfrøðingum. Blómur til øll endamál fáast í blómuhandlinum Akkuleya nr. 3-2005 29

Hátíðarhald á Sjúkrarøkt í samband við, at lærarar á skúlanum hava lokið prógv sum master og kandidatar. Frá vinstru: Annika Sølvará og Súsanna Mortensen, rektari á Sjúkrarøktarfrøðiskúlanum. Frá vinstru: Kristianna Sjóvará frá Mentamálaráðnum, Katrin Andersen, master/lærari á sjúkrarøktarfrøðiskúlanum og Vagn Andersen, maður Katrin. Elsa Durhuus og Annelise Winther. 30 Frá vinstru: Annelise Winther, lærari á sjúkrarøktarfrøðiskúlanu m, Malan Egholm, sjúkrarøktarfrøðingur, Annemi Joensen, lærari á sjúkrarøktarfrøðiskúlanum, Helena Joensen, sjúkrarøktarfrøðingur í røntguni.

arfrøðiskúla Føroya Sigrun Wardum og Gurið ubeksen, skrivstovufólk á sjúkrarøktarfrøðiskúlanum. Frá vinstru: Hansa Christiansen frá FFS, Tina Johansen, lærari á Sjúkrarøktarfrøðiskúlanum, Ása Poulsen, sjúkrarøktarfrøðingur, leiðari á med, deplinum og Malan Egholm, sjúkrarøktarfrøðingur. Master / kandidatar á sjúkrarøktarfrøðiskúlanum. Aftast frá vinstru: Elsa Durhuus og Sigrun Wardum. Fremst frá vinstru: Hildur við Høgadalsá, Johild Dulavík og Katrin Andersen. Johild Dulavík, master / lærari á sjúkrarøktarfrøðiskúlanum saman við soninum og mammuni Sólborg Dulavík. nr. 3-2005 31

32