Jöfn umgengni í framkvæmd Helga Sigmundsdóttir Hrefna Friðriksdóttir Lagadeild Ritstjóri: Kristín Benediktsdóttir Rannsóknir í félagsvísindum XIV. Erindi flutt á ráðstefnu í október 2013 Reykjavík: Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands ISBN 978 9935 424 17 4 1
Jöfn umgengni í framkvæmd Helga Sigmundsdóttir Hrefna Friðriksdóttir 1. Inngangur Fjölmörg börn á Íslandi búa ekki hjá báðum foreldrum sínum, t.d. í kjölfar skilnaðar eða sambúðarslita foreldranna. Á síðustu áratugum hefur verið lögð vaxandi áhersla á ábyrgð beggja foreldra á uppeldi barns og rétt barns til að njóta tengsla við báða foreldra sína óháð fjölskyldugerð. Við þessar aðstæður reynir á að móta hugtök eins og forsjá, búsetu og umgengni. Lögð hefur verið áhersla á sameiginlega forsjá beggja foreldra en jafnframt að barn eigi lögheimili hjá öðru þeirra (lögheimilisforeldri) og njóti umgengni við það foreldri sem barnið býr ekki hjá (umgengnisforeldri). Um leið hefur þó verið viðurkennt að foreldrar geti samið um svokallaða jafna umgengni, eða að umgengni barns verði jöfn þeim tíma sem barnið er hjá lögheimilisforeldri sínu. Fram til gildistöku laga nr. 61/2012, um breytingar á barnalögum nr. 76/2003, virtust ráðuneytið og dómstólar hins vegar ekki hafa verið á sama máli um hvort lagaheimild væri til að úrskurða eða dæma jafna umgengni. Frá og með 1. janúar 2013 liggur fyrir skýr lagaheimild til að úrskurða eða dæma jafna umgengni þegar sérstaklega stendur á. Í þessari grein verður fjallað um afmarkaðar niðurstöður rannsóknar sem gerð var á inntaki umgengni samkvæmt staðfestum umgengnissamningum og umgengnisúrskurðum sýslumannsins í Reykjavík á árinu 2004 og á árabilinu 2008-2012. 1 Markmiðið er að skoða hvort og hvernig samið hefur verið eða úrskurðað um jafna umgengni á undanförnum árum. Í upphafi er fjallað stuttlega almennt um umgengnisrétt og ákvörðun um umgengni og vikið sérstaklega að sjónarmiðum um jafna umgengni. Þá verður gerð grein fyrir vissum þáttum rannsóknarinnar og að lokum verða niðurstöður dregnar saman. 2. Umgengnisréttur 2.1 Almennt um umgengni Umgengni er grundvallarþáttur í fjölskyldulífi og er umgengnisrétturinn verndaður af 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. lög nr. 97/1995 og 1. mgr. 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. 2 Þá nýtur hann einnig verndar samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013. Um umgengnisrétt er fjallað í VIII. kafla barnalaga nr. 76/2003 (hér eftir nefnd bl.). Í 46. gr. þeirra laga er áhersla lögð á rétt barns til að njóta umgengni við það foreldri sem barnið býr ekki hjá og á skyldu beggja foreldra til að stuðla að umgengni. Samkvæmt 2. málsl. 1. mgr. 46. gr. barnalaga nr. 76/2003, með síðari breytingum, er með umgengni átt við samveru og önnur samskipti. Með samveru er yfirleitt átt við heimsóknir barns til foreldris á heimili þess eða á annan stað og sameiginleg ferðalög. 1 Mikilvægt þótti að varpa ljósi á þróun undanfarinna ára en nauðsynlegt reyndist að takmarka umfang rannsóknarinnar. Ástæða þess að árið 2004 var valið til samanburðar við síðara tímabilið er sú að það er fyrsta heila árið eftir að barnalög nr. 76/2003 tóku gildi. 2 Hrefna Friðriksdóttir:,,Úrræði vegna umgengnistálmana, bls. 345. Sjá einnig Lena Hellblom Sjörgren: Barnets rätt till familjeliv, bls. 119 og Mary-Ann Hedlund: Barnerett i et internasjonalt perspektiv, bls. 56. 1
Helga Sigmundsdóttir og Hrefna Friðriksdóttir Með öðrum samskiptum er hins vegar átt við símtöl, bréfaskipti og annað sem leggja má því að jöfnu. 3 2.2 Inntak umgengni Ákvörðun um inntak umgengni snýst um að móta frekar hvernig samveru og samskiptum skuli háttað hverju sinni, t.d. hvar umgengni eigi að fara fram, hversu lengi og hvernig hún skuli útfærð að öðru leyti. Vert er að geta þess að rétturinn til umgengni getur verið til staðar þó svo að hafnað sé að kveða á um nánara inntak hans ef slík úrlausn þykir barni fyrir bestu, sbr. 2. málsl. 2. mgr. 46. gr. bl. Til skýringar má nefna málavexti sem liggja að baki í dómi í Hrd. 3. desember 2009 (mál nr. 303/2009). Endanlegar dómkröfur í héraði voru m.a. um umgengni við fjögur börn. Niðurstaða héraðsdóms var sú að ákveða inntak umgengni tveggja yngri barnanna við umgengnisforeldri en hafna því að kveða á um inntak umgengni eldri barnanna sem voru á 12 og 16 ári, með hliðsjón af samskiptaörðugleikum foreldranna og afstöðu barnanna. Þessum þætti málsins var ekki áfrýjað. Ekki hefur verið farin sú leið í íslensku barnalögunum að setja lagareglur um það hvert inntak umgengni skuli vera, hvorki í hve miklum mæli né með hvaða hætti, heldur er gert ráð fyrir að umgengni sé ákveðin í hverju tilviki fyrir sig eins og best hentar hag og þörfum viðkomandi barns. 4 Undirstrika ber að umgengni er óháð fyrirkomulagi forsjár barns og getur umgengnin því verið mikil eða lítil óháð því hvort forsjá er sameiginleg eða ekki. Þá getur umgengni tekið breytingum eftir aldri barns og aðstæðum án þess að til komi breytingar á forsjá eða lögheimili barns. 5 Þeim sjónarmiðum hefur verið hreyft að heppilegt gæti verið að kveða nánar á um inntak umgengni í reglugerð. Yrði það til þess fallið að leiðbeina foreldrum sem deila um umgengni við barn og samræma ákvarðanir um umgengni. 6 Við setningu barnalaganna árið 2003 var ekki tekið undir sjónarmið sem þessi enda talið að með þeim hætti yrði gengið lengra í afskiptum yfirvalda af einkalífi fólks en nauðsyn krefði. Þá gætu slíkar reglur gengið gegn hagsmunum barns ef þær yrðu lagðar til grundvallar í of ríkum mæli í stað þess að huga nægilega vel að því sem viðkomandi barni væri fyrir bestu. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi til barnalaganna voru á hinn bóginn nefnd ákveðin viðmið um lágmarksumgengni, þ.e. að barn dvelji að jafnaði hjá umgengnisforeldri aðra hverja helgi og um einhvern tíma um sumar, jól, áramót og páska. 7 Með breytingarlögum nr. 61/2012 voru gerðar breytingar á ýmsum ákvæðum barnalaganna. Í athugasemdum með frumvarpi til breytingarlaganna er fjallað nokkuð ítarlega um þarfir barns í tengslum við umgengni með tilliti til aldurs þess og þroska. Lögð er áhersla á að stefna beri að því að skapa aðstæður og tengsl sem styðji á bestan mögulegan máta við þroskaferil barns í tilteknum aðstæðum. 8 Með breytingarlögunum voru einnig lögfest sjónarmið sem leggja ber til grundvallar við úrlausn ágreinings um umgengni og nánar verður vikið að síðar. 3 Alþt. 2011-2012, A-deild, þskj. 328 290 mál. Í 1. mgr. 22. gr. dönsku forsjárlaganna nr. 499/2007 er nefnt sem dæmi um önnur samskipti símasamband, bréfaskipti, tölvupóstur, ljósmyndir o.fl. Sjá einnig Drífa Pálsdóttir:,,Barnalög nr. 20/1992. Um forsjá barna, umgengnisrétt o.fl., bls. 246. 4 Hrefna Friðriksdóttir:,,Sifja- og erfðaréttur, bls. 479-480. 5 Hrefna Friðriksdóttir: Handbók. Barnalög nr. 76/2003 með síðari breytingum, bls. 15. 6 Dögg Pálsdóttir:,,Umgengni og umgengnistálmanir, bls. 110-111. Byggt á reynslu sinni í lögmennsku taldi höfundur greinarinnar að flestir foreldrar óskuðu eftir upplýsingum um meginreglur um inntak umgengni og vildu semja á þeim grunni. Taldi hún að nákvæmari reglur um inntak umgengni gætu orðið til þess að fækka ágreiningsmálum. 7 Alþt. 2002-2003, A-deild, bls. 935. 8 Hrefna Friðriksdóttir: Handbók. Barnalög nr. 76/2003 með síðari breytingum, bls. 174-179. Sjá einnig Katrin Koch og Espen Walstad:Samvær mellom barn og foreldre sem ikke bor samman, bls. 52-80. 2
Jöfn umgegni í framkvæmd 2.3 Jöfn umgengni Hugtakið jöfn umgengni hefur mótast um þá stöðu þegar umgengni við umgengnisforeldri er jöfn þeim tíma sem barnið er hjá lögheimilisforeldri sínu. Rannsóknir benda til þess að þetta fyrirkomulag hafi færst í vöxt á undanförnum árum. 9 Meðal annars má nefna rannsókn sem gerð var um sameiginlega forsjá sem meginreglu og íhlutun stjórnvalda þar sem leitað var til foreldra sem sótt höfðu um skilnað eða slitið sambúð árin 2006-2008 í Reykjavík. Alls voru þetta 1.042 foreldrar með 885 börn, svarhlutfall var 60% og samkvæmt niðurstöðum rannsóknarinnar sögðu 24% svarenda að barn dveldi jafnlengi hjá báðum foreldrum sínum. 10 Talsverð umræða hefur verið á Norðurlöndunum um þessa þróun, m.a. að hve miklu leyti lagareglur eigi að endurspegla þessa stöðu. Efnislega er full samstaða um að setja verði þarfir barns í öndvegi og að þær eigi alltaf að vega þyngra en sjónarmið um jafnrétti foreldra. Almennt er talið að rannsóknir gefi ekki einhlít svör önnur en þau að jákvæð áhrif á þroska barns séu háð fjölmörgum samverkandi þáttum. Forsendur fyrir farsælli jafnri umgengni eru taldar vera þær að barn hafi náð tilteknum aldri, að barn gangi í einn og sama skóla, að heimili foreldranna séu nálægt hvort öðru og að barnið njóti samfellu í félagsstarfi og vinatengslum. 11 Þá verður einnig að líta til persónulegra eiginleika foreldra og getu þeirra til að tryggja að ágreiningur eða samskipti þeirra komi ekki við þessar aðstæður í veg fyrir eða hindri möguleika barnsins á að alast upp við bestu þroskavænlegu skilyrði. Draga má lærdóm af Hrd. 13. júní 2013 (mál nr. 91/2013): M og K tóku saman árið 2008 og hófu sambúð árið 2010 eftir að hún varð ófrísk. Dóttir þeirra A fæddist sama ár en M og K slitu sambúð á síðari hluta ársins 2011. Þau sömdu um að fara sameiginlega með forsjá og að A dveldi aðra hvora viku hjá M. K höfðaði forsjármál í mars 2012 þar sem hún taldi þetta fyrirkomulag henta A illa. Í héraðsdómi, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, er allítarleg umfjöllun um þarfir og þroska ungra barna. Þar segir m.a.: Almennt er í sálfræði litið svo á að ró og stöðugleiki í umönnun og aðstæðum henti að jafnaði best börnum framan af forskólaaldri og að það hafi truflandi áhrif á þroskaferlið þurfi þau sífellt að aðlagast breytingum í nánasta umhverfi sínu. Því má ætla að jöfn umgengni henti ekki ungum börnum á sama hátt og hún geti hentað þeim sem orðin eru eldri. Hjá dómkvöddum matsmanni kom fram að jöfn umgengni við ólíka foreldra með vikulegum skiptum, eins og verið hefur í máli þessu, feli í sér breytingar sem líklegar séu til að valda álagi og streitu hjá barninu. Dómurinn féllst á þau rök K að hin jafna umgengni hafi ekki hentað A með tilliti til aldurs. Var jafnframt talið rétt að líta svo á að barnið hafi brugðist við þessu fyrirkomulagi með því að sýna streituviðbrögð í návist K, sem það hafði myndað mestu tilfinningalegu tengslin við. Var K dæmd forsjá barnsins enda þótti óumdeilt að hún hefði verið aðalumönnunaraðili þess meðan foreldrar bjuggu saman. Umgengni við M var ákveðin aðra hverja viku frá fimmtudagssíðdegi til mánudagsmorguns auk umgengni í sumarleyfum og á stórhátíðum. Formlega hafa öll Norðurlöndin hafnað því að ganga út frá jafnri umgengni sem meginreglu eftir skilnað eða sambúðarslit foreldra. Í Danmörku og Noregi hefur því sérstaklega verið hafnað að víkja að þessu fyrirkomulagi með beinum hætti í löggjöf 9 Sjá t.d. Mai Heidi Ottesen o.fl.: Delebørn i tal; Ársæll M. Arnarsson og Þóroddur Bjarnason:,,Jafnt til skiptis? Tvískipt búseta barna og samskipti þeirra við foreldra, bls. 154. 10 Sigrún Júlíusdóttir og Jóhanna Rósa Arnardóttir:,,Sameiginleg forsjá sem meginregla og íhlutun stjórnvalda Rannsókn um sjónarhorn foreldra, bls. 471. Þess verður að geta að svör foreldra miðuðust einungis við yngsta barn en 43% foreldra áttu fleiri en eitt barn. Þá var ekki aðgreinanlegt í hve mörgum tilvikum svör foreldra voru um eitt og sama barnið. 11 Hrefna Friðriksdóttir: Handbók. Barnalög nr. 76/2003 með síðari breytingum, bls. 173 og 192. Sjá einnig Evaluering af forældreansvarsloven, bls. 112; Stine Krone Christensen: Forældreansvarsloven med kommentarer, bls. 309; Mai Heide Ottesen o.fl.: Børn i deleordninger: En kvalitativ undersøgelse. 3
Helga Sigmundsdóttir og Hrefna Friðriksdóttir þar sem talin er hætta á að jöfn umgengni yrði þá í of ríkum mæli viðmið foreldra sem og úrskurðaraðila. 12 2.4 Ákvörðun um umgengni Samkvæmt 4. mgr. 46. gr. bl. geta foreldrar samið um fyrirkomulag umgengni enda fari samningur ekki í bága við hag og þarfir barns. Foreldrar geta óskað staðfestingar sýslumanns á samningi, sbr. 5. mgr. 46. gr. bl., en staðfesting er forsenda þess að samningur geti orðið grundvöllur að úrræðum vegna umgengnistálmana. Ef foreldrar ná ekki samkomulagi um umgengni er fyrst og fremst gert ráð fyrir að þau leiti til sýslumanns og óski eftir úrskurði um umgengnisréttinn og inntak hans. Ef foreldrar deila jafnframt um forsjá barns eða lögheimili fyrir dómi þá geta þau gert kröfu um að dómarinn leysi samhliða úr ágreiningi um umgengni skv. 5. mgr. 46. gr. bl. Þess má geta að samkvæmt breytingarlögum nr. 61/2012 er foreldrum barns nú skylt að leita sátta samkvæmt 33. gr. a. bl. áður en unnt er að krefjast úrskurðar sýslumanns eða höfða mál fyrir dómstólum. Fyrir gildistöku breytingarlaga nr. 61/2012 bar sýslumanni við ákvörðun um umgengni að líta til þess sem barni væri fyrir bestu. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi til barnalaga nr. 76/2003 voru reifuð þau sjónarmið sem helst þóttu eiga að koma til skoðunar við ákvörðun um inntak umgengni, svo sem eins og tengsl barns við umgengnisforeldri, eldra fyrirkomulag umgengni, aldur og vilji barns, búseta foreldra og sérþarfir barns. 13 Rétt er að nefna að í 1. mgr. 47. gr. bl., sbr. lög nr. 61/2012, koma nú fram sjónarmið sem sýslumanni eða dómara ber að leggja til grundvallar við ákvörðun um umgengni. Sem fyrr skal miða ákvörðun við það sem barni er fyrir bestu. Þá er nú lögbundið að líta m.a. til tengsla barns við báða foreldra, aldurs barns, stöðugleika í lífi barns, búsetu foreldra og vilja barns að teknu tilliti til aldurs þess og þroska. Einnig ber að meta hættu á að barnið, foreldri eða aðrir á heimili barnsins hafi orðið eða verði fyrir ofbeldi og líta sérstaklega til þess hvort ágreiningur eða samskipti foreldra séu líkleg til að koma í veg fyrir, hindra eða draga úr möguleikum barns til að alast upp við þroskavænleg skilyrði. Ef talið er að umgengni barns við umgengnisforeldri sé andstæð hag og þörfum þess má kveða á um að umgengnisréttar njóti ekki við. Fyrir gildistöku laga nr. 61/2012 höfðu foreldrar í einhverjum tilvikum krafist þess að úrskurðað yrði um jafna umgengni. Ljóst er að dóms- og kirkjumálaráðuneyti (nú innanríkisráðuneyti) taldi ekki lagaheimild til að úrskurða með þessum hætti. 14 Hæstiréttur hefur á hinn bóginn dæmt jafna umgengni í nokkrum málum á síðustu árum. 15 Við rannsókn á úrskurðum sýslumannsins í Reykjavík var sérstakt athugunarefni hvort sýslumaður hefði breytt fyrri túlkun eftir að dómar Hæstaréttar voru kveðnir upp. Árétta ber að skv. 3. mgr. 47. gr. bl., sbr. lög nr. 61/2012, er nú heimilt þegar sérstaklega stendur á að úrskurða um umgengni í allt að 7 daga af hverjum 14 dögum. Við beitingu heimildarinnar verður að leggja áherslu á þau atriði sem talin eru skilyrði fyrir farsællri jafnri umgengni. Talið er líklegra að jöfn umgengni verði ákvörðuð þegar barn hefur náð ákveðnum aldri, foreldrar hafa búið lengi saman með barninu eða ef jöfn umgengni hefur verið til staðar í einhvern tíma áður en óskað er eftir ákvörðun um 12 Hrefna Friðriksdóttir: Handbók. Barnalög nr. 76/2003 með síðari breytingum, bls. 173. 13 Alþt. 2002-2003, A-deild, bls. 936-938. 14 Hrefna Friðriksdóttir: Handbók. Barnalög nr. 76/2003 með síðari breytingum, bls. 192. Sjá einnig Dóms- og kirkjumálaráðuneytið: Forsjá, Reykjavík 2006. Færa má rök fyrir því að ráðuneytið hafi í rökstuðningi sínum ekki gert nægilega skýran greinarmun á hugtökunum lögheimili annars vegar og umgengni hins vegar. 15 Hrd. 28. október 2010 (mál nr. 2/2010) og Hrd. 11. nóvember 2010 (mál nr. 193/2010). 4
Jöfn umgegni í framkvæmd umgengni. 16 Þá gerir jöfn umgengni miklar kröfur til samvinnu foreldra og ætti hún ekki að koma til álita þegar samstarfsgrundvöllur er alls ekki fyrir hendi. 17 3. Rannsókn á inntaki umgengni 3.1 Framkvæmd Til að fá skýrari mynd af inntaki umgengni í framkvæmd var ákveðið, að fengnu leyfi Persónuverndar, að skoða staðfesta samninga og úrskurði um umgengni hjá embætti sýslumannsins í Reykjavík á tímabilinu 2004 og 2008-2012. 18 Alls voru skoðaðir 372 samningar og 175 úrskurðir. Rannsóknin tók til margra þátta, þar á meðal í hve mörgum málum jöfn umgengni hafði verið ákveðin. 19 3.2 Niðurstöður 3.2.1 Fjöldi samninga og úrskurða Mynd 1. Heildarfjöldi staðfestra samninga 2004 og 2008-2012 Óhætt þykir að gera ráð fyrir því að flest þeirra barna sem ekki búa hjá báðum foreldrum sínum njóti umgengni að einhverju marki en eins og áður sagði er foreldrum ekki skylt að leita staðfestingar sýslumanns á umgengnissamningi sem þeir gera sín á milli. Á mynd 1 sést að staðfestum umgengnissamningum hefur fjölgað nokkuð á síðustu árum. Athygli vekur hve fáir samningar eru staðfestir hjá sýslumanninum í Reykjavík miðað við fjölda þeirra barna sem upplifa skilnað og sambúðarslit foreldra á ári hverju og áætlaðan fjölda barna þeirra foreldra sem aldrei hafa verið í hjónabandi eða sambúð. Sem dæmi má nefna þá voru alls 1.206 börn sem upplifðu skilnað og sambúðarslit foreldra sinna árið 2011 en samkvæmt niðurstöðum rannsóknarinnar tóku staðfestir samningar einungis til 102 barna og úrskurðir til 45 barna. 20 16 Evaluering af forældreansvarsloven, bls. 112. Sjá einnig Ingrid Lund-Andersen og Irene Nørgaard: Familieret, bls. 51, og Stine Krone Christensen: Forældreansvarsloven med kommentarer, bls. 308-309. 17 Hrefna Friðriksdóttir: Handbók. Barnalög nr. 76/2003 með síðari breytingum, bls. 192. Sjá einnig Mai Heide Ottesen o.fl.: Børn i deleordninger: En kvalitativ undersøgelse. 18 Einungis voru skoðuð þau mál sem lokið var við þann 1. mars 2013. Hér var leitast við að gefa nokkra mynd af þróun mála og breytingar á ákveðnu tímabili en vegna fjölda samninga og úrskurða var nauðsynlegt að takmarka rannsóknina með þessum hætti. 19 Sjá Helga Sigmundsdóttir: Inntak umgengni: Rannsókn á úrskurðum og staðfestum umgengnissamningum hjá sýslumanninum í Reykjavík árið 2004 og árin 2008-2012. Óbirt MA ritgerð við lagadeild Háskóla Íslands, júní 2013. 20 www.hagstofa.is. Miðað við mannfjöldatölur má lauslega gera ráð fyrir að tæplega helmingur landsmanna búi í umdæmi sýslumannsins í Reykjavík. 5
Helga Sigmundsdóttir og Hrefna Friðriksdóttir 100 80 70 72 77 60 40 20 47 29 51 20 55 27 31 46 55 Staðfestir samningar Úrskurðir 0 2004 2008 2009 2010 2011 2012 Mynd 2. Heildarfjöldi mála og úrskurða sem voru skoðaðir Á mynd 2 sést að heildarfjöldi úrskurða um umgengni eykst einnig nokkuð en þeir voru þó talsvert færri en staðfestir umgengnissamningar. 3.2.2 Jöfn umgengni Í ljós kom að þrátt fyrir að Hæstiréttur hafi, fyrir lagabreytinguna með lögum nr. 61/2012, talið heimilt að dæma jafna umgengni þá var enginn úrskurður kveðinn upp um jafna umgengni hjá sýslumanninum í Reykjavík á umræddu tímabili. Í úrskurði sýslumannsins í Reykjavík nr. 9/2010 kemur fram að lögmaður föður hafi vísað sérstaklega til Hrd. 28. október 2010 (mál nr. 2/2010) en um þá málsástæðu segir í úrskurðinum: Í því máli var dæmt um jafnlanga umgengni, viku og viku í senn því börnin lögðu áherslu á að svo yrði gert og þessi skipting var ákveðin þannig því þannig liði börnunum best. Í þessu máli er því ekki til að dreifa og því verður ekki byggt á þessu fordæmi Hæstaréttar enda sé það atviksbundið og fordæmi þess takmarkað. Ekki er hægt að fallast á að sú túlkun Hæstaréttar að lögin hafi heimilað að úrskurða eða dæma jafna umgengni hafi haft takmarkað fordæmisgildi þótt efnisleg niðurstaða um inntak umgengni í hverju máli ráðist af ólíkum hagsmunum barns hverju sinni. Á þetta reyndi einnig í úrskurði sýslumannsins í Reykjavík nr. 2/2012 en þar segir m.a.: Krafa föður um að barnið dvelji að jöfnu hjá foreldrum felur í sér fyrirkomulag um að barnið hafi búsetu hjá báðum foreldrum, en það grundvallast ekki á fyrrgreindum meginsjónarmiðum barnalaga um að barn hafi fasta búsetu hjá öðru foreldranna. Með vísan til þess sem að ofan greinir er kröfu föður um að barnið dvelji í framtíðinni hjá foreldrum til skiptis í viku í senn hafnað. Telja verður að hér hafi skort á að aðgreina með skýrum hætti hugtökin búseta annars vegar og umgengni hins vegar. Rétt er að geta þess að sýslumaður úrskurðaði mjög rúma umgengni í örfáum málum, í einu máli um sex nátta gistingu árið 2008 og samtals í átta málum um fimm nátta gistingu. Af þeim 372 samningum sem alls voru staðfestir á því tímabili sem rannsóknin tók til er fyrst rétt að nefna að í 315 málum var samið um reglulega umgengni þar sem báðir foreldrar voru búsettir á Reykjavíkursvæðinu, eða í 97,2% tilvika. Í 57 málum var samið um jafna umgengni, eða í 18,1% tilvika. Til samanburðar má geta þess að algengastir voru samningar um umgengni frá föstudegi til sunnudags, eða í 21,3% tilvika, og næst algengastir voru samningar um umgengni frá föstudegi til mánudags, eða í 20,3% tilvika. Í einhverjum tilvikum voru samningarnir þó óljósir. Í dæmaskyni má nefna eftirfarandi orðalag í samningi frá árinu 2012: 6
Jöfn umgegni í framkvæmd Við erum sammála um að viðhalda eins og hægt er, nánum og eðilegum tengslum [barnsins] við föður sinn, í samræmi við hagsmuni [þess] og erum sammála um að faðir skuli eiga eðlilegan og ríflegan umgengnisrétt við barnið. Mynd 3. Fjöldi samninga um jafna umgengni 2004 og 2008-2012 Á mynd 3 sést að staðfestum samningum um jafna umgengni fjölgaði jafnt og þétt á milli ára. Athygli vekur að enginn samningur um jafna umgengni var staðfestur hjá sýslumanninum í Reykjavík árið 2004. Hlutfall staðfestra samninga um jafna umgengni jókst einnig, frá því að vera 12,8% af öllum staðfestum samningum árið 2008 upp í að vera 27% staðfestra samninga árið 2012. Samningar um jafna umgengni tóku til alls 81 barns á umræddu tímabili. Foreldrar fóru sameiginlega með forsjá í öllum tilvikum nema í einu máli árið 2008 þar sem móðir fór ein með forsjá. Til samanburðar fóru foreldrar sameiginlega með forsjá í tæplega 60% mála ef miðað er við heildarfjölda staðfestra samninga. Mynd 4. Aldur barna í staðfestum samningum um jafna umgengni Á mynd 4 má sjá aldur barna í þeim samningm sem staðfestir voru af sýslumanninum í Reykjavík um jafna umgengni á umræddu tímabili. Jöfn umgengni var algengust fyrir börn í aldurshópnum 3-6 ára, samtals 26 börn. Næst kom aldurshópurinn 7-12 ára þar sem voru 25 börn. Þá voru 24 börn í aldurshópnum 0-3 ára og að lokum sex börn í aldurshópnum 13-18 ára. Hér sést að ekki var mikill munur í þremur fyrsttöldu aldurshópunum. Mun minna var af samningum í þeim síðastnefnda og má geta þess að staðfestir samningar voru einnig fæstir í þessum aldurshópi ef miðað er við heildarfjölda samninga. Sérstaka athygli vekur heildarfjöldi og fjölgun staðfestra samninga í aldurshópnum 0-3 ára. Stangast þetta á við niðurstöður fræðimanna sem áður var vikið að um þá forsendu farsællrar jafnar umgengni að börn hafi náð ákveðnum aldri. Sjaldgæft var að staðfestu samningarnir bæru með sér að foreldrar hefðu tekið sérstakt tillit til annarra sjónarmiða sem talin eru liggja til grundvallar farsællri jafnri umgengni, svo sem um búsetu og samskipti. Hér má þó geta fjögurra samninga frá 7
Helga Sigmundsdóttir og Hrefna Friðriksdóttir árinu 2012. Í tveimur samningum skuldbundu foreldrar sig til þess að búa áfram í sama skólahverfi, í einum var samið á þann veg að öðru foreldrinu væri óheimilt að flytja nema með samþykki hins og í einum ásettu foreldrar sér að búa áfram í sama skólahverfi. 4. Umræða og samantekt Á undanförnum árum hefur orðið mikil þróun í barnarétti hér á landi eins og víða annars staðar. Sterkar vísbendingar hafa verið um að umgengni hafi aukist á undanförnum árum þ.e. að börn dvelji lengur hjá umgengnisforeldri sínu en áður var og í einhverjum mæli í jafnlangan tíma og þau eru hjá lögheimilisforeldri sínu. Sú rannsókn sem hér var gerð, á inntaki umgengni samkvæmt staðfestum samningum og úrskurðum sýslumannsins í Reykjavík á tilteknu árabili, gefur vissar vísbendingar um fjölda samninga um jafna umgengni. Athygli vekur þó hversu fá mál er um að ræða miðað við fjölda þeirra barna sem upplifa skilnað eða sambúðarslit. Líklegt er að flestir foreldrar velji að gera munnlegt eða skriflegt samkomulag um umgengni án þess að óska staðfestingar sýslumanns. Staðfestum samningum og úrskurðum hefur þó fjölgað jafnt og þétt sem veitir vísbendingar um að foreldrar óski í ríkara mæli eftir því að hafa umgengni í fastari skorðum. Samkvæmt niðurstöðum rannsóknarinnar hefur staðfestum samningum um jafna umgengni fjölgað ár frá ári. Rannsóknin bendir til þess að foreldrar telji sameiginlega forsjá almennt vera forsendu þess að semja um jafna umgengni. Samkvæmt tölum Hagstofu Íslands fóru um 84% foreldra sameiginlega með forsjá barns eftir skilnað eða sambúðarslit árið 2011. Í hópi þeirra sem gera staðfestan samning um umgengni sama ár voru á hinn bóginn aðeins 57,8% sem fóru sameiginlega með forsjá. Með hliðsjón af þessu er hugsanlegt að hlutfallslega fleiri foreldrar geri samkomulag um jafna umgengni en niðurstöður rannsóknarinnar gefa til kynna. Það er nokkuð áhyggjuefni hversu oft samið var um jafna umgengni í málum mjög ungra barna. Mjög mikilvægt er að foreldrar hugi að stöðu og þörfum barna á ólíkum aldri og taki tillit til þeirrar þekkingar sem liggur fyrir. Æskilegt er að gerðar verði frekari rannsóknir á þróun umgengni og áhrifum umgengnisfyrirkomulags á börn. Leggja verður ríka áherslu á að jöfn umgengni er ekki meginregla og alls ekki barni fyrir bestu í öllum tilvikum. Almennt er ekki hægt að fullyrða að því meiri sem umgengni er, þeim mun betra sé það fyrir barnið. Leggja verður áherslu á hagsmuni hvers og eins barns, að börn eru ólík og þarfir þeirra í grundvallaratriðum mismunandi á ólíkum aldursskeiðum. Á Norðurlöndunum er samstaða um að jöfn umgengni eða umgengni í marga daga samfellt sé almennt ekki í samræmi við þarfir yngstu barnanna. Lögð er áhersla á að ávallt verði að taka ríkt tillit meðal annars til búsetu eða nálægðar heimila, skólagöngu, tómstunda og annarra frístunda, sérþarfa og vilja barns. Að síðustu er samstaða um að persónulegir erfiðleikar, ágreiningur foreldra eða samstarfserfiðleikar geti verið slíkir að mjög rúm eða jöfn umgengni verði aldrei talin barni fyrir bestu. 21 Þegar rannsóknin var gerð hafði enginn úrskurður verið kveðinn upp um jafna umgengni hjá sýslumanninum í Reykjavík. Í framtíðinni verður fróðlegt að rannsaka hvort og við hvaða aðstæður lagaheimild til þess að ákvarða um jafna umgengni verður beitt. Mikilvægt er að leitað verði leiða til að gera úrskurði sýslumanna í þessum málum aðgengilega almenningi til að unnt verði að draga af þeim lærdóm jafnóðum. 21 Alþt. 2011-2012, A-deild, þskj. 328 290 mál; Betænkning nr. 1475/2006; Ot. prp. nr. 104 (2008-2009) Om lov om endringer i barnelova mv. 8
Jöfn umgegni í framkvæmd Heimildir Alþingistíðindi. Ársæll M. Arnarsson og Þóroddur Bjarnason:,,Jafnt til skiptis? Tvískipt búseta barna og samskipti þeirra við foreldra. Rannsóknir í félagsvísindum IX. Félags- og mannvísindadeild, félagsráðgjafadeild, sálfræðideild og stjórnmálafræðideild. Erindi flutt á ráðstefnu í október 2008. Ritstj. Gunnar Þór Jóhannesson og Helga Björnsdóttir. Reykjavík 2008, bls. 151-158. Betænkning nr. 1475/2006: Barnets perspektiv. Forældremyndighed. Barnets bopæl. Samvær. Tvangsfuldbyrdelse. Utvalget om forældremyndighet og samvær. Kaupmannahöfn 2006. Dóms- og kirkjumálaráðuneytið: Forsjá, Reykjavík 2006. Drífa Pálsdóttir:,,Barnalög nr. 20/1992. Um forsjá barna, umgengnisrétt o.fl.. Úlfljótur. 3. tbl. 1993, bls. 237-251. Dögg Pálsdóttir:,,Umgengni og umgengnistálmanir. Afmælisrit. Ármann Snævarr 1919-2010. Ritstj. Þórhildur Líndal. Reykjavík 2010, bls. 93-117. Evaluering af forældreansvarsloven. Kaupmannahöfn 2011. Hrefna Friðriksdóttir: Handbók. Barnalög nr. 76/2003 með síðari breytingum. Reykjavík 2013. Hrefna Friðriksdóttir:,,Sifja- og erfðaréttur. Um lög og rétt. Helstu greinar íslenskrar lögfræði. 2. útgáfa. Ritstj. Róbert R. Spanó. Reykjavík 2009, bls. 435-512. Hrefna Friðriksdóttir:,,Úrræði vegna umgengnistálmana. Tímarit lögfræðinga. 4. hefti 2012, bls. 343-385. Ingrid Lund-Andersen og Irene Nørgaard: Familieret. 2. útgáfa. Kaupmannahöfn 2012. Katrin Koch og Espen Walstad: Samvær mellom barn og foreldre som ikke bor sammen. Osló 2005. Lena Hellblom Sjörgren: Barnets rätt till familjeliv. 25 svenska fallstudier av föräldraalienation. Lundur 2012. Mai Heide Ottosen, Sofie Stage og Hanne Søndergaard Jensen: Børn i deleordninger. En kvalitativ undersøgelse. Kaupmannahöfn 2011. Mai Heide Ottosen og Sofie Stage: Delebørn i tal. Kaupmannahöfn 2012. Mary-Ann Hedlund: Barnerett i et internasjonalt perspektiv. Bergen 2008. Proposisjoner til Stortinget, Ot.prp. nr. 104 (2008-2009) Om lov om endringer i barnelova mv. (flyttning, delt bosted, samvær, vold mv.). Sigrún Júlíusdóttir og Jóhanna Rósa Arnardóttir:,,Sameiginleg forsjá sem meginregla og íhlutun stjórnvalda Rannsókn um sjónarhorn foreldra. Tímarit lögfræðinga, 3. hefti 2008, bls. 465-495. Stine Krone Christensen: Forældreansvarsloven med kommentarer. Kaupmannahöfn 2009. 9