Heilsulýsing Landslæknans

Transkript

1 ISSN Heilsulýsing Landslæknans Greitt úr hondum hevur Høgni Debes Joensen, landslækni Medical Report from the Chief Medical Officer in the Faroes 1

2 2

3 Heilsulýsing Landslæknans Tórshavn

4 Tittul: Heilsulýsing fyri Føroyar Greitt úr hondum hevur Høgni Debes Joensen, landslækni Medical Report from the Chief Medical Officer in the Faroes Útgevari: Landslæknin, Tórshavn 2012 Chief Medical Officer Sigmundargøta 5 Postboks 9 FO-110 Tórshavn Faroe Islands TLF FAX [email protected] Starvsfólk: Vit eru fýra starvsfólk á Landslæknastovninum: Høgni Debes Joensen, landslækni Lona P. Johansen, skrivari Liljan Midjord, skrivari Bjarnhild Patursson, skrivari Harumframt er Vibeke Rønnebech sjúkrarøktarfrøðingur knýtt at Landslæknaembætinum í sambandi við, at hon eftir avtalu við Almannastovuna hevur um hendi røktarheimseftirlit. Forsíðan: Myndin á forsíðuni er av einum teistapari (Cepphus grylle) á Tindhólmi í Vágum, Lona Johansen hevur tikið myndina. 4

5 INNIHALDSYVIRLIT: INNIHALDSYVIRLIT: LANDSLÆKNAEMBÆTIÐ Nevndir o.a Stýrisbólkur og verkætlanarbólkur, sum norðurlendska ráðharraráðið hevur sett FÓLKATALIÐ, FØDD Á LÍVI OG DEYÐ Deyð hvønn mánað - ávikavist menn og kvinnur FØÐINGARHAGTØL Burðaravlop Fødd á lívi Tal av føddum børnum eftir móðuraldri o.ø Tal á børnum, sum mammur undir 20 ár áttu, skift á øki Talið á roykjarum fyrstu barnakonukanning Deyðfødd børn og tíðleiki av deyðføddum Burðarvekt í miðal, øll børn í 2011, skift á øki Burðarvekt eftir økjum, stakfødd, fødd á lívi í Burðarvekt alt eftir um mamman roykir ella ikki roykir Hagtøl viðvíkjandi tvíburum sum vórðu føddir í Apgarscore Fødd uttan hjúnalags Býr mamman saman við pápanum? Føðingar á sjúkrahúsum Føðingar við keisaraskurði Keisaraskurðir á teimum trimum føroysku sjúkrahúsunum Føðingar 2011, skift á øki og móðuraldur, tá ið hon eigur Føðingar 2011, eftir hvussu gamal pápin var, tá ið barnið varð føtt Viðgongutíð Stakfødd, fødd á lívi 2011, eftir viðgongutíð og burðarvekt Øll børn fødd á lívi, eftir burðarvekt, Børn fødd , skift á øki (roknað uppí eru børn, sum eru fødd í Føroyum, men mamman búði uttanlands) Tíðleikin av deyðføddum í Norðurlondum Tíðleikin av deyðføddum (fyri hvørji 1000 fødd) í Norðurlondum Deyð fyrstu vikuna (fyri hvørji 1000 fødd á lívi) í Norðurlondum Perinatala deyðatalið Pinkubarnadeyðin (deyð undir 1 ár fyri hvørji 1000 fødd á lívi tilsamans) Vøggudeyði (SIDS) í tiðarskeiðinum frá 1960 til FØÐISKIPANARNEVNDIN FOSTURTØKUR (ABORTUS PROVOCATUS) Tal av fosturtøkum í Føroyum , eftir aldri á kvinnunum Talið á fosturtøkum í Norðurlondum eftir aldri á kvinnununum STERVINGAR (STERILISATIÓNIR) Fundir í Stervingarnevndini (Sterilisatiónsnevndini) Tølini fyri játtaðar umsóknir DEYÐLEIKI Tal av føroyingum, deyðir í Pinkubarnadeyði Deyðfødd Lívsævi í Norðurlondum Mett lívsævi í miðal fyri Føroyar Deyðaatvold hjá føroyingum ritmynd: Deyðaatvold menn teir størstu bólkarnir ritmynd: Deyðaatvold kvinnur teir størstu bólkarnir

6 3. ritmynd: Menn Lutfallið av monnum, ið eru deyðir av hjartasjúkum og krabbameini ritmynd: Kvinnur Lutfallið av kvinnum, ið eru deyðar av hjartasjúkum og krabbameini RÆTTARLÆKNALIGT VIRKSEMI Vanlukkutilburðir Trygdarbelti/fallhjálmur Ferðsluvanlukkur í 2011, eftir økjum, atvoldum og fylgjum Omandøttur og fall Sjálvmorð Dráp Náttúrligur deyði Deyðsháttur ógreiður Rættarlæknaligir líkskurðir SMITTANDI SJÚKUR, FARSÓTTIR, o.a Syfilis og Gonoré Klamydia HIV og eyðkvæmi (AIDS) Pandemibólkurin Meningitis Nátasjúka (ornithosis) Kikhosti Botulisma Salmonella VTEC Hepatitis MRSA Tuberklar VIRKSEMI VIÐVÍKJANDI UMHVØRVI Kirkjugarðar Mál um at umhvørvisgóðkenna virki STOVNAR TIL BØRN Talið á børnum í ansingarskipanum: Talið á námsfrøðingum, hjálparfólkum og øðrum starvsfólkum RØKTARHEIM, HEIMARØKT, SÁLARSJÚKU- OG HANDIKAPPØKIÐ í Eftirlit Yvirlit yvir ellis- røktarheim, búfelagsskapir til gomul pr. 1. juli Yvirlit yvir stovnar og búfelagsskapir til sálarliga sjúk pr. 1. juli Yvirlit yvir stovnar, búfelagsskapir, umlættingarheim til menningartarnað pr. 1. juli Mál viðvíkjandi tvingsli í psykiatriini Mál viðvíkjandi rættarstøðu sjúklinga HEILSUSTARVSFÓLK Sjúkrahússtarvsfólk í Kommunulæknar og tannlæknar Apoteksverkið Skrásetingarnevndin KÆRUR UM LØGGILD HEILSUSTARVSFÓLK FÓLKAHEILSA HEILSUUPPLÝSING Yvirvekt Roykjarar Rúsdrekka Rúseitursnýtsla hjá ungum METINGAR AV HEILSUSTØÐU IKKI SKRÁSETTUR HEILIVÁGUR

7 18. RÆTTARLIGT VIRKSEMI Rættarlæknalig líkskoðan Mál viðvíkjandi koyrikorti Gitnaðarmál Líkpass Skjal 1: Hoyringsskriv um kosttilmæli til Heilsufrøðiligu Starvsstovuna Skjal 2: (Týðing til danskt) Høringsskrivelse til Heilsufrøðiliga Starvsstovan (Færøernes Food and Veterinary Agency) vedr. kostanbefalinger om at spise grindekød Skjal 3: Úrtak av framløgu Landslæknans í sambandi við fund hjá íslendska landslæknanum í apríl Skjal 4: Dygdarmáting í psykiatriini í norðurlondum, TemaNord 2011:542. Nordisk Ministerråd, København 2011 ( Føroysk týðing av samandrátti eftir Høgna Debes Joensen

8 1. LANDSLÆKNAEMBÆTIÐ Landslæknaembætið er stovnur undir heilsumálaráðnum hjá danska statinum, fakliga knýttur at Sundhedsstyrelsen, t.e. danska heilsustýrinum. Umframt landslæknan eru at stovninum knýtt 3 parttíðarsett skrivstovufólk. Arbeiðstíð teirra um vikuna er 22 x 3 t.e. tilsamans 66 tímar. Landslæknin ráðgevur danska statinum, Føroya Landsstýri og kommunalum myndugleikum í læknaligum, heilsufrøðiligum, umhvørvisligum og sosialmedisinskum viðurskiftum. Landslæknin hevur vegna danska Heilsustýrið eftirlit við tí heilsufakliga virksemi, ið lóggild heilsustarvsfólk (læknar, sjúkrasystrar, fysioterapeutar o.o.) útinna í Føroyum. Landslæknin veitir stuðul til rættar- og løgreglumyndugleikar í rættarlæknaligum og líknandi málum. Umframt omanfyri nevnda virksemið, ið eisini verður framt av embætislæknastovnunum í Danmark, hevur landslæknin fleiri aðrar uppgávur í Føroyum, sum embætislæknastovnar í Danmark ikki hava. Nevnast kunnu hesar uppgávur: At meta heilsuváttanir í sambandi við tænastumannastørv. Hesa uppgáva hevur Nævnet for helbredsbedømmelse i tjenestemandssager í Danmark. Tilmæli til Landsstýrið viðv. lógum, kunngerðum, leiðbeiningum o.ø. við atliti at heilsufakligari leiðbeining. Hesa uppgávu hevur Sundhedsstyrelsen í Danmark. At viðgera mál um heilivág, ið ikki er skrásettur. Hesa uppgávu hevur Lægemiddelstyrelsen í Danmark. Hagtalsarbeiði í sambandi við deyðsváttanir og føðingarfráboðanir. Í Danmark ger Sundhedsstyrelsen hetta arbeiðið. Í Føroyum ger landslæknin árliga heilsulýsingar. Í Danmark ger Sundhedsstyrelsen mest sum allar slíkar heilsulýsingar. 8

9 1.1. Nevndir o.a. Landslæknin er m.a. limur í Stervingarnevndini fyri Føroyar, Farsóttarnevndini, Skrásetingarnevndini fyri farmaceutiskar serútbúnaðir, ritstjórnini fyri árligu útgávuna av Helsestatistikken for de nordiske lande, Føroyska Pandemibólkinum, Føðiskipanarnevndini, Fylgibólkinum viðv. krabbameini, Stýrisbólkinum viðv. krabbameini, Fylgibólkinum fyri ferðsluhagtøl, Tilbúgvingarráði Føroya, Svalbardsbólkinum (norðurlendskum heilsutilbúgvingarbólki), MRSA-bólkinum, Working Group on Strategic Cooperation during emergencies effecting the Nordic Countries og Grunninum frá 1989 til sosial endamál í Føroyum Stýrisbólkur og verkætlanarbólkur, sum norðurlendska ráðharraráðið hevur sett Landslæknin hevur í tíðarskeiðnum verið umboð fyri føroyska heilsumálaráðið í stýrisbólkinum fyri dygdarmetingar í heilsuverkinum og verkætlanarbólkinum viðvíkjandi heildar- og sjúkuserkendum dygdarábendingum. Hesar hevur norðurlendska ráðharraráðið sett. Luttøkan í hesum báðum bólkum hevur verið tíðarkrevjandi, og úrslitið av virkseminum í bólkunum varð lagt fram í 2010 og 2011 í útgávunum Nordisk kvalitetsmåling i sundhedsvæsenet og Kvalitetsmåling i psykiatrien i de nordiske lande o 0 o - - 9

10 2. FÓLKATALIÐ, FØDD Á LÍVI OG DEYÐ Sambært Hagstovu Føroya var fólkatalið hin 01. januar januar 2011 var fólkatalið Sambært fráboðanum frá ljósmøðrum og prestum vóru tølini á livandi føddum og deyðum hesi í 2011: Fødd á lívi 585 Deyð Deyð hvønn mánað - ávikavist menn og kvinnur Menn Kvinnur Tilsamans Menn Kvinnur Tilsamans Januar Februar Mars Apríl Mai Juni Juli August September Oktober November Desember Alt árið o 0 o

11 3. FØÐINGARHAGTØL Føðingarfráboðaninar vísa, at ljósmøður í 2011 vóru um 577 føðandi kvinnur, ið føddu 586 børn, og av hesum vóru 585 børn fødd á lívi. Av teimum vóru 9 tvíburar Burðaravlop Burðaravlopið í 2011 (fødd á lívi minus deyð) var 208. Gongdin seinnu árini hevur verið henda: Ár Tal Fødd á lívi Sambært føðingarfráboðanum og fráboðanum frá prestum vóru í Føroyum fødd 585 livandi børn í 2011, 300 dreingir og 285 gentur. 9 av hesum børnum áttu mammur, sum búðu uttan fyri Føroyar. 4 av børnunum vóru fødd á Ríkissjúkrahúsinum í Danmark, men mammurnar búðu í Føroyum. Talið á børnum føddum á lívi hevur seinnu árini verið hetta: Ár Tal

12 Miðaltalið á børnum føddum á lívi nøkur 5-ára tíðarskeið: Ár Børn fødd á lívi í miðal Tal av føddum børnum eftir móðuraldri o.ø. Í talvuni niðanfyri sæst, at miðalaldurin á føroyskum kvinnum, ið eiga fyrstu ferð, er 25,9. Tað vil siga, at føroyskar kvinnur í miðal eru 3 ár yngri enn danskar kvinnur, tá ið tær eiga sítt fyrsta barn. Miðalaldurin fyri allar føroyskar kvinnur, ið hava átt í 2011, er 31,0. Í Danmark er miðalaldurin 30,9. Føroyar 2011 Danmark 2011 Tal av føðingum % av øllum føðingum Miðalaldur á mammum Tal av føðingum % av øllum føðingum Miðalaldur á mammum Átt 1. ferð ,8 25, ,1 29,1 Átt 2. ferð ,6 29, ,9 31,6 Átt 3. ferð ,4 33, ,8 33,8 Átt 4. ferð 55 9,4 34, ,0 35,0 Átt 5.+ ferð 30 5,1 36, ,4 36,8 Ikki upplýst 4 0,7 26, ,9 28, ,0 30,9 Tilsamans ,0 Keldur: Føðifráboðanir frá jarðarmøðrunum á teimum føroysku sjúkrahúsunum, landslæknin og Sundhedsstyrelsen 12

13 3.4. Tal á børnum, sum mammur undir 20 ár áttu, skift á øki. Í 2011 áttu mammur, sum vóru millum 15 og 19 ár, 31 av børnunum. Økisbýtið sæst á talvuni niðanfyri. 11 av teimum ungu mammunum búðu í Tórshavn, 11 í Eysturoynni, 4 í Streymoynni (Havnin ikki roknað uppí). Í Suðuroy, Norðoyggjum, Vágum og Sandoy ávikavist 3, 1, 1 og 0. Tal á børnum í 2011, sum tannáringa-møður hava átt, skift á øki Talið á roykjarum fyrstu barnakonukanning Sambært fráboðanum frá ljósmøðrum royktu 87 av 586 barnakonum í 2011, tá ið tær vóru til fyrstu barnakonukanning. Hetta svarar til 14,8 %. Í 2010 var talið um 12,7%; talið er sostatt tíverri farið upp. 26 kvinnur høvdu ikki sagt, hvørt tær royktu ella ikki Deyðfødd børn og tíðleiki av deyðføddum Talið á deyðføddum í 2011 var 1. Við tølunum: 585 fødd á lívi og 1 deyðføtt er tíðleikin av deyðføddum 1,7. Tíðleikin av deyðføddum í Føroyum hevur seinnu árini verið: Ár , , , , , , , , , , , , , , , ,3 13

14 3.7. Burðarvekt í miðal, øll børn í 2011, skift á øki 3.8. Burðarvekt eftir økjum, stakfødd, fødd á lívi í

15 3.9. Burðarvekt alt eftir um mamman roykir ella ikki roykir. 87 av 586 barnakonum hava sagt, at tær royktu, tá ið tær vóru til fyrstu barnakonukanning. 473 barnakonur søgdu, at tær ikki royktu. Hagtøl viðvíkjandi burðarvekt, alt eftir um mamman roykti ella ikki roykti, tá hon var til fyrstu barnakonukanning, vístu, at miðalburðarvektin var ávikavist 3536 g og 3619 g. Tað vil siga, at børn hjá mammum, ið royktu, vigaðu í miðal 83 g minni enn børn hjá mammum, ið ikki royktu. Burðarvekt í miðal í g á børnum, fødd i Børn hjá mammum, ið ikki royktu, og hjá mammum, ið royktu Børn hjá mammum,ið ikki royktu Børn hjá mammum, ið royktu Hagtøl viðvíkjandi tvíburum sum vórðu føddir í 2011 Í 2011 vóru 9 tvíburar føddir, allir á Landssjúkrahúsinum. Allir tvíburarnir vóru føddir á lívi. Miðalaldurin á mammunum var 33,2. Av hesum 9 tvíburunum (18 børnum) vóru fimm føddir til tíðina, einir í 34. viku, einir í 35. viku og tvinnir í 36. viku. Kanna vit burðarvektina á tvíburunum, síggja vit, at fimm av børnunum vigaðu millum 1490 og 2499 g, níggju vigaðu millum g, og fýra vigaðu yvir 3000 g. Í miðal vigaðu tvíburarnir 2685g. 15

16 3.11. Apgarscore Apgarscore er eitt samanlagt tal, tá ið mett verður um støðuna hjá barninum, beint eftir at tað er føtt. Mett verður um fimm ymisk viðurskifti, og millum 0 og 2 stig verða givin. Tey fimm økini, ið mett verða, eru: Andadráttur, húðarlitur, hjartasláttur, viðbrøgd (refleksir) og vøddaspenningar, sum tilsamans kunnu geva upp í 10 stig. 16

17 3.12. Fødd uttan hjúnalags 337 børn, t.e. 57,5 %, vóru fødd uttan hjúnalags í Hesi tøl hava seinnu árini verið: Ár % , , , , , , , , , , , , , , , ,8 Keldur: Føðifráboðanir frá jarðarmøðrunum á teimum føroysku sjúkrahúsunum og landslæknin Býr mamman saman við pápanum? Í 2011 hava mammur, sum eiga 519 av øllum børnunum, ið fødd eru, sagt, at tær búgva saman við pápanum. 60 mammur búðu ikki saman við pápanum. Í sjey førum vanta upplýsingar hesum viðvíkjandi. Ár Mamman býr saman við pápanum ,6% ,6% ,9% ,3% ,7% Mamman býr ikki saman við pápanum 60 10,2% 68 10,4% 57 9,2% 59 8,7% 56 8,1% Ikki upplýst 7 1,2 13 2,0% 12 1,9% 7 1,0% 15 2,2% Tilsamans Keldur: Føðifráboðanir frá jarðarmøðrunum á teimum føroysku sjúkrahúsunum og landslæknin 17

18 3.14. Føðingar á sjúkrahúsum 584 t.e. 99,7 % av øllum børnum vóru fødd á sjúkrahúsum í Ein kvinna átti heima, og ein átti í sjúkrabili á veg til Landssjúkrahúsið. Hesi tøl hava seinnu árini verið: Ár % , , , , , , , , , , , , , , ,6 Keldur: Føðifráboðanir frá jarðarmøðrunum á teimum føroysku sjúkrahúsunum og landslæknin Føðingar við keisaraskurði Sambært føðifráboðanum frá jarðarmøðrunum vóru 133 av føroysku børnunum fødd við keisaraskurði. 449 vóru fødd gjøgnum móðurskeiðina (vaginalt). ÁR Børn, fødd við keisaraskurði ,7% ,2% ,1% ,0% ,0% Børn, fødd gjøgnum móðurskeiðina (vaginalt) ,6% ,3% ,7% ,6% ,8% Ikki upplýst 4 0,7% 3 0,5% 1 0,2% 3 0,4% 3 0,4% Tilsamans % % % % % 18

19 3.16. Keisaraskurðir á teimum trimum føroysku sjúkrahúsunum Landssjúkrahúsið Klaksvíkar sjúkrahús Suðuroyar sjúkrahús Tilsamans Ár Føðingaskurðiingaskurðiingaskurðiingaskurðir Keisara- Føð- Keisara- Føð- Keisara- Føð- Keisara- % % % % , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,7 Keldur: Føðifráboðanir frá jarðarmøðrunum á teimum føroysku sjúkrahúsunum og landslæknin 19

20 3.17. Føðingar 2011, skift á øki og móðuraldur, tá ið hon eigur Talið á børnum føddum á lívi 2011 Skift á øki og móðuraldur Aldur < >45 Tilsamans Tórshavn Hoyvík Argir Høvuðsstaður tilsamans Høvuðsstaður í % 0,0 5,1 16,1 23,5 32,7 16,6 5,1 0,9 100,0 Streymoy (Havnin ikki roknað uppí) Streymoy í % 0,0 7,7 28,8 25,0 19,2 13,5 5,8 0,0 100,0 Vágar og Mykines Vágar í % 0,0 2,4 14,6 36,6 26,8 14,6 4,9 0,0 100,0 Eysturoy Eysturoy í % 1,4 6,2 23,4 26,9 24,1 13,8 4,1 0,0 100,0 Norðoyggjar Norðoyggjar í % 0,0 1,9 20,4 25,9 38,9 11,1 1,9 0,0 100,0 Sandoy Sandoy í % 0,0 0,0 16,7 41,7 41,7 0,0 0,0 0,0 100,0 Suðuroy Suðuroy í % 0,0 5,6 20,4 25,9 25,9 22,2 0,0 0,0 100,0 Bústað uttan fyri Føroyar Bústað uttan fyri Føroyar í % 0,0 0,0 22,2 55,6 22,2 0,0 0,0 0,0 100,0 Tilsamans fyri Føroyar Øll børn fødd á lívi, Føroyar móðuraldur í % 0,3 5,0 19,9 26,7 28,9 14,9 3,9 0,3 100,0 Aldur á møðrum í Danmark í %, tá tær áttu í ,4* 11,1 30,1 35,9 18,0 3,2 0,2 100 Keldur: Føðifráboðanir frá jarðarmøðrunum á teimum føroysku sjúkrahúsunum og landslæknin og Fødselsstatistikken 2011, Sundhedsstyrelsen *<=19 ár 20

21 3.18. Føðingar 2011, eftir hvussu gamal pápin var, tá ið barnið varð føtt. Miðalaldur á pápum í 2011 var: < >45 Ikki upplýst Keldur: Føðifráboðanir frá jarðarmøðrunum á teimum føroysku sjúkrahúsunum og landslæknin Viðgongutíð 489 av teimum 585 børnunum, ið vóru fødd á lívi, vórðu fødd rættstundis, t.e. í viku 37 41, t.e. 83,5%. 5,3% av børnunum vórðu fødd ov tíðliga, t.e. fyri 37. viku, og 10,4% av børnunum vórðu fødd í 42. viku ella seinni. Í talvuni niðanfyri síggjast tølini á nýføðingum eftir viðgongutíð. Viðgongutíð fyri børn fødd á lívi, (vikur) < Ikki upplýst Tilsamans I alt Stakfødd, fødd á lívi 2011, eftir viðgongutíð og burðarvekt 23 av stakføddu, livandi børnunum vóru fødd ov tíðliga, t.e. fyri 37. viku. Tvíburaføðingar og deyðfødd eru ikki íroknað. Lagt kann verða afturat, at miðal burðarvektin fyri føroysk børn, ið vóru fødd í ella eftir 42.viku, var 3889 g. Víst verður eisini til grein eftir Sjúrð F. Olsen og Høgna Debes Joensen viðvíkjandi burðarvekt á føroyskum børnum í Journal of Epidemiology end Community Health, 1985,39,27-32 (High liveborn birth weights in the Faroes: a comparison between birth weights in the Faroe and Denmark) sum vísti, at av teimum 33 londunum, haðan tað hevði eydnast af fáa upplýsingar, var miðal burðarvektin hægst í Føroyum. 21

22 3.21. Øll børn fødd á lívi, eftir burðarvekt, i % i % i % i % Undir 2500g. < 1 kg 1 0,2 2 0, ,8 2 0,3 2 0, ,7 2 0,3 4 0,6 6 0, ,2 9 1,4 12 1,9 15 2,2 Tils. undir 2500g 24 4,1 18 2,8 18 2,9 23 3, g ,9 46 7,1 57 9,2 58 8, , , , , , , , , , , , , ,1 29 4,5 35 5,7 44 6,5 >5 kg 2 0,3 8 1, ,9 Tils. yvir 2500g , , , ,3 Ikki upplýst 4 0,7 2 0,3 2 0,3 2 0,3 Tilsamans Keldur: Føðifráboðanir frá jarðarmøðrunum á teimum føroysku sjúkrahúsunum og landslæknin Børn fødd , skift á øki (roknað uppí eru børn, sum eru fødd í Føroyum, men mamman búði uttanlands). Øki Tórshavn, Hoyvík og Argir ,20% ,5% ,20% ,10% Streymoy (Havnin ikki roknað uppí) 52 8,87% 73 11,2% 58 9,40% 79 11,60% Eysturoy ,74% ,0% ,50% ,90% Norðoyggjar 54 9,21% 80 12,2% 71 11,50% 83 12,20% Vágar 41 6,99% 39 6,0% 41 6,60% 53 7,80% Sandoy 12 2,04% 17 2,6% 10 1,60% 14 2,10% Suðuroy 55 9,38% 53 8,1% 57 9,20% 46 6,80% Bústað uttanlands 9 1,54% 9 1,4% 7 1,10% 10 1,50%. Keldur: Føðifráboðanir frá jarðarmøðrunum á teimum føroysku sjúkrahúsunum og landslæknin 22

23 3.23. Tíðleikin av deyðføddum í Norðurlondum Viðmerkjast skal, at í Føroyum er markið fyri, nær ein føðing er misføðing (abort), 28.vika. Landslæknin hevur mælt føroysku myndugleikunum til at lækka markið niður í 22 vikur. Hesar talvur eru gjørdar út frá Nomesko Helsestatistikken i de nordiske lande 2011 og vísa 1) tíðleikan av deyðføddum, 2) tíðleikan av deyðum fyrstu vikuna fyri hvørji 1000 fødd á lívi, 3) perinatala deyðatalið og 4) pinkubarnadeyðatalið. Gjørt er upp fyri tíðarskeiðið og borið saman við hini Norðurlondini Tíðleikin av deyðføddum (fyri hvørji 1000 fødd) í Norðurlondum / / / / / / Føroyar 7,5 3,9 4,5 4,9 2,3 3,0 6,1 1,7 Danmark 4,9 4,8 4,6 4,6 4,4 4,9.... Grønland 6,4 9,2 4,0 8,1 5,4 *5,5.... Ísland 3,8 3,2 2,7 3,5 2,2 2,4.... Noreg 5,8 4,7 4,3 4,1 3,7 3,7.... Svøríki 3,9 3,8 3,4 3,7 3,5 3,4.... Finnland 3,9 3,3 2,9 3,7 3,2 3,4.... Áland 4,3 3,2 3,7 1,5 3, *) Kelda: Helsestatistikken for de nordiske lande 2011, Nomesko Deyð fyrstu vikuna (fyri hvørji 1000 fødd á lívi) í Norðurlondum / / / / / / Føroyar 5,9 6,7 4,5 1,2 1,8 3,0 1,5 1,7 Danmark 3,8 3,8 3,2 3,0 2,4 2,3.... Grønland 15,5 13,7 17,9 11,2 8,6 *11,1.... Ísland 3,1 3,7 2,5 2,1 1,4 1,1.... Noreg 3,8 3,3 2,8 2,1 1,8 1,6.... Svøríki 3,6 3,1 2,4 1,7 1,6 1,3.... Finnland 3,5 3,5 2,7 2,1 1,9 1,5.... Áland 4,3 1,9 1,2 2,1 3, *) Kelda: Helsestatistikken for de nordiske lande 2011, Nomesko 23

24 3.26. Perinatala deyðatalið Perinatala deyðatalið (deyðfødd pluss deyð fyrstu vikuna) fyri hvørji 1000 fødd í Norðurlondum. 1981/ / / / / / Føroyar 13,3 10,6 9,0 6,1 4,0 6,4 7,6 3,4 Danmark 8,6 8,6 7,0 7,6 7,2 7,1.... Grønland 21,8 22,8 21,9 19,6 14,2 *16,2.... Ísland 6,8 6,8 5,2 5,7 3,6 3,5.... Noreg 9,5 7,9 7,0 6,2 5,5 5,3.... Svøríki 7,5 6,9 5,8 5,4 5,0 4,7.... Finnland 7,5 6,4 5,7 5,8 5,2 4,8.... Áland 9,3 5,0 4,9 3,5 6, *) Kelda: Helsestatistikken for de nordiske lande 2011, Nomesko Pinkubarnadeyðin (deyð undir 1 ár fyri hvørji 1000 fødd á lívi tilsamans) / / / / / / Føroyar 9,2 9,0 6,1 1,8 3,2 5,25 4,6 5,1 Danmark 7,9 7,9 5,0 5,0 4,5 3,7.... Grønland 32,7 19,7 28,5 16,8 16,9 17,9.... Ísland 6,2 6,0 4,8 3,5 2,5 1,9.... Noreg 8,1 7,8 5,3 4,1 3,5 3,1.... Svøríki 6,8 5,9 5,0 3,6 3,1 2,6.... Finnland 6,3 5,9 4,8 3,9 3,3 2,7.... Áland 8,6 4,4 3,7 3,5 3, Kelda: Helsestatistikken for de nordiske lande 2011, Nomesko Vøggudeyði (SIDS) í tiðarskeiðinum frá 1960 til 2011 Í tíðarskeiðinum doyðu tilsamans 14 vøggudeyða (SIDS), t.e. ein deyðatilburður annaðhvørt ár í miðal. Seinastu 20 árini hava bert verið tveir deyðatilburðir tilsamans av hesum slagi. - - o 0 o

25 4. FØÐISKIPANARNEVNDIN Í februar 2007 gjørdi heilsumálaráðharrin av at seta eina tvørfakliga føðiskipanarnevnd. Endamálið var at tryggja eina góða og væl virkandi viðgongu- og føðiskipan fyri Føroyar, har atlit vórðu tikin at tvørfakligum samstarvi til tess at tryggja, at fakliga tilboðið til barnakonur samsvarar við tilmælið frá danska heilsustýrinum við møguligum tillagingum til føroysk viðurskifti. Nevndin varð sett á heysti 2008 og helt fyrsta fund sín í februar Eftir at níggju fundir vóru hildnir, sendi nevndin hin 21. januar 2011 síni tilmæli til heilsumálaráðharran. Víst verður til skjal 1 í Heilsulýsingini fyri 2010, bls o 0 o

26 5. FOSTURTØKUR (ABORTUS PROVOCATUS) Í Føroyum er løgskipan nr. 228 frá 20. juni 1959 um gildiskomu í Føroyum av lóg um atgerðir í sambandi við viðgongu (graviditet) v.m., við seinni broytingum, framvegis í gildi. Sambært hesi løgskipan kann sjúkrahúsyvirlækni, settur á einum av sjúkrahúsunum, gera av, um fosturtøka skal fremjast, um so er, at fosturtøkan er neyðug til tess at byrgja fyri álvarsomum vanda fyri lívi og heilsu hjá kvinnuni, og um so er, at hetta hevur sjúku sum orsøk, og at hetta er staðfest á einum av sjúkrahúsunum, ið lógin fevnir um. Um so er, at ein kvinna í øðrum førum vil hava fosturtøku, so má avgerð um hetta verða tikin eftir samráð millum tann løggilda læknan, ið ger inntrivið, og annan løggildan lækna. Fosturtøka má bert verða gjørd á sjúkrahúsum. Talið á fosturtøkum eftir aldri á kvinnunum hevur seinastu árini verið hetta: 5.1. Tal av fosturtøkum í Føroyum , eftir aldri á kvinnunum Ár/ Aldur < Tal av fosturtøkum tilsamans Kelda: Hagstova Føroya og Heilsumálaráðið Talva úr árbókini hjá Nomesko Health Statistics in the Nordic Countries 2011 á bls. 27 sýnir tíðleikan av fosturtøkum í hinum Norðurlondunum. Vit síggja, at tíðleikin av fosturtøkum í Føroyum framvegis er sera lágur borin saman við grannalond okkara. 26

27 5.2. Talið á fosturtøkum í Norðurlondum eftir aldri á kvinnununum. Tal á fosturtø kum tils. Tal á fosturtøkum fyri hvørjar 1000 kvinnur ár ár ár ár ár ár ár Tilsam ans Fosturtøkur pr fødd á lívi Danmark Føroyar Grønland Finnland Áland Ísland Noreg Svøríki Keldur: De nationale abortregistre, Helsestatistikken for de nordiske lande o 0 o

28 6. STERVINGAR (STERILISATIÓNIR) Tá ið viðvíkur stervingum, er løgskipan nr. 73 frá 14. mars 1968 um ígildiskomu fyri Føroyar av lóg um sterving og gelding (kastratión) framvegis í gildi. Sambært løgskipanini kan sterving av eini kvinnu verða gjørd uttan loyvi, tá ið viðurskifti bert ella einamest av læknaligum slag gera tað neyðugt at fyribyrgja viðgongu til tess at forða fyri vanda fyri lívi hennara, ella vanda fyri at heilsa hennara fer at versna álvarsliga og varandi. Sterving má í aðrar mátar bert verða framd, eftir at Stervingarnevndin (Sterilisationsnævnet) hevur givið loyvi Fundir í Stervingarnevndini (Sterilisatiónsnevndini) Í 2011 vóru 4 fundir í Stervingarnevndini (4 fundir í 2010). Nevndin gekk umsóknum á møti frá 71 fólkum (50 í 2010) Tølini fyri játtaðar umsóknir Tølini seinnu árini hava verið hesi: Ár Menn Kvinnur Tilsamans o 0 o

29 7. DEYÐLEIKI 7.1. Tal av føroyingum, deyðir í 2011 Sambært deyðsváttanunum doyðu 377 føroyingar í 2011 (194 menn og 183 kvinnur). Í 2010 doyðu 360 (209 menn og 151 kvinnur) Pinkubarnadeyði Sambært uppgerðini hjá embætinum doyðu 3 børn undir 1 ár í Eitt barn doyði ikki viku gamalt (minni enn 24 tímar), eitt tvær vikur gamalt og eitt 10 mánaðir gamalt. Av hesum doyði eitt á Ríkissjúkrahúsinum. Deyðsorsøkirnar vóru: viðfødd brek í nýrum, meginlívæðr og lungum, viðføtt brek í heila og trisomi (kromosomsjúka). Viðvíkjandi deyðføddum verður víst til bls. 13 og 23 og kapittul 7.3. Pinkubarnadeyðin í Føroyum í 2011 var sostatt 0,51%. Seinnu árini hevur pinkubarnadeyðin verið, sum talvan niðanfyri sýnir: År % , , , , , , , , , , , , , ,00 Mett lívsævi hjá nýføðingum í Norðurlondum í tíðarskeiðnum sæst í talvuni á bls Deyðfødd Eitt barn var deyðføtt. Atvoldin var fosturdeyði í móðurlívi. 29

30 7.4. Lívsævi í Norðurlondum Menn Kvinnur Aldur Lond, tíðarskeið Danmark ,7 60,3 31,7 15,3 6,8 79,4 64,9 35,6 18,3 8, ,9 61,4 32,8 16,2 7,1 80,5 65,9 36,6 19, ,4 61,9 33,2 16,6 7,5 80,8 66,2 36,9 19,3 8,9 Føroyar ,1 62,5 33,7 16,9 7,4 81,5 66,7 37,6 19, ,9 34,1 16,9 7,5 82,5 68,0 38,4 20,2 9,0 Grønland ,6 51,5 26,5 11,4 5,4 70,4 56,4 28,8 13, Finnland ,8 60,2 32,1 15,9 6,9 81,6 67,0 37,8 19, ,0 32,7 16,7 7,4 82,3 67,7 38,6 20,7 9, ,5 61,8 33,5 17,2 7,6 83,1 68,5 39,2 21,2 9,4 Áland ,7 63,4 34,7 17,5 7,5 83,9 69,4 39,9 21,3 9, ,7 64,8 35,8 17,7 7,8 83,1 68,7 39,4 21,1 10,0 Ísland ,9 35,1 17,6 7,7 82,3 67,6 38,3 20, / ,7 35,9 18,3 7,8 82,9 68,2 38,7 20, ,0 36,1 18,3 8,1 83,3 68,5 39,0 20,6 9,3 Noreg ,6 62,1 33,7 16,5 7,0 81,7 67,2 37,9 20,0 8, ,7 63,2 34,5 17,1 7,3 82,5 67,9 38,6 20,6 9, ,0 35,3 17,8 7,7 83,1 68,4 39,0 20,9 9,4 Svøríki ,8 63,2 34,3 17,0 7,3 82,3 67,6 38,3 20,2 9, ,4 63,8 34,9 17,4 7,4 82,8 68,1 38,7 20,6 9, ,4 64,7 35,8 18,2 7,8 83,4 68,7 39,2 21,0 9,6 Keldur: Health Statistics in the Nordic Countries 2011 Helsestatistikken for de nordiske lande 2011 og Hagstova Føroya 30

31 7.5. Mett lívsævi í miðal fyri Føroyar Í sambandi við uppgerðinar av lívsævi fyri hevur Hagstova Føroya broytt mannagongd serstakliga í tveimum førum. Tann fyrra høvuðsbroytingin er, at í staðin fyri at telja lív og deyða fyri hvørt kalendaraár, verða nú fyri hvønn einstakan persón taldir livi-dagar og deyða-dagar millum fylgjandi føðingardagar hjá hvørjum einstøkum. Henda fyrra høvuðsbroytingin merkir sostatt, at lívsævi verður roknað tvørtur um tvey kalendaraár, t.d. 1985/86 í staðin fyri einans Hetta er vanligur og rættari háttur, har ið persónsskrásetingin ger hetta møguligt. Hóast tølini eru rættari, er munurin sera lítil og neyvan serliga sjónligur her hjá okkum. Ein neyvari lýsing av hesum viðurskiftum sæst t.d. í hesum skjalinum frá Danmarks Statistik. Higartil hevur Hagstovan kunngjørt lívsævi sum miðaltøl fyri 5 ára tíðarskeið roknað aftureftir. Til dømis var lívsævi fyri 1989 roknað sum miðal av lívsævi fyri árini Hetta hevur verið gjørt fyri at minka um frávikið frá einum ári til annað. Av tí sama hevur rákgongdin í lívsævi verið seinkað við tveimum árum, umframt at tað er avmarkað, hvussu nógv frávik eru fingin úr tølunum. So fáir vit føroyingar eru, koma vit altíð at hava stór frávik í lívsævi frá einum ári til annað. At sleppa undan hesum, hevur Hagstovan valt at kunngera lívsævi sum eina rákgongd. Nýggi hátturin at rokna rákgongdina í lívsævi frá 1985/86 til 2010/11 er, at tíðarskeiðið verður javnað við sonevndum Lowess Smoother. Niðanfyri er mynd av lívsævi hjá nýføðingum, báðum kynjum, har tann gráa linjan er roknað lívsævi. Tann bláa linjan er tann gamli útrokningarhátturin, miðaltøl fyri 5 ára tíðarskeið roknað aftureftir. Tann reyða linjan er tann nýggi hátturin, sum samsvarar við tølini, ið kunngjørd eru á heimasíðuni hjá Hagstovuni. Meira fæst at vita um nýggja útrokningarháttin á hesum leinkinum um Lowess. 31

32 Mett lívsævi hjá nýføðingum, bæði kyn Kelda: Hagstova Føroya Á talvuni á næstu síðu sæst lívsævin hjá nýføðingum í Føroyum í miðal fyri árini Nýggi roknihátturin, ið er umrøddur á síðu 31, er nýttur. 32

33 ÁR Bæði Menn Kvinnur kyn 1985/ ,5 72,1 79,4 1986/ ,7 72,4 79,7 1987/ ,0 72,6 79,9 1988/ ,2 72,9 80,1 1989/ ,4 73,1 80,3 1990/ ,6 73,4 80,5 1991/ ,9 73,7 80,7 1992/ ,2 74,1 80,9 1993/ ,4 74,3 81,1 1994/ ,6 74,5 81,3 1995/ ,8 74,8 81,4 1996/ ,0 75,1 81,5 1997/ ,2 75,5 81,6 1998/ ,4 75,8 81,6 1999/ ,6 76,2 81,6 2000/ ,8 76,5 81,6 2001/ ,9 76,8 81,6 2002/ ,1 77,0 81,7 2003/ ,3 77,0 81,9 2004/ ,5 77,2 82,2 2005/ ,9 77,5 82,5 2006/ ,2 77,8 83,0 2007/ ,6 78,1 83,5 2008/ ,0 78,4 84,0 2009/ ,4 78,7 84,4 2010/ ,8 79,1 84,9 Kelda: Hagstova Føroya 7.6. Deyðaatvold hjá føroyingum Á bls eru at finna talvur og myndir yvir deyðaatvold í Føroyum fyri menn og kvinnur við støði í deyðsváttanum viðvíkjandi árunum 2000 til Føroyingar við føstum bústaði í Føroyum, men deyðir uttanlands, eru tiknir við, men fólk deyð í Føroyum við føstum bústaði í øðrum londum eru ikki við í hesum hagtølum. 33

34 Deyðaatvold hjá monnum í tíðarbilinum NR Bólkur Ígerðarsjúkur (uttan tuberklar) Tuberklar Krabbi í munni og vælindi Krabbi í maga Krabbi í tarmi, uttan baktarmi Krabbi í baktarmi Krabbi í barkakýli, barka, lungnapípum, lungum Krabbi í beinagrind og húð Krabbi í brósti Krabbi í bløðruhálskertli Krabbi í øðrum - ella ikki greindum gøgnum Krabbi í gróðrarvatn- og blóðevnandi vevnaði Góðkynjaður vøkstur Sjúka í lokaðum kertlum og trotsjúkur Sukursjúka Sjúkur í blóði og blóðevnandi gøgnum Sálarligar sjúkur Heilahinnubruni Sjúkur í nervalagi og sansingargøgnum Ov høgt blóðtrýst Hjartasjúkur av ov lítlum blóði til hjartavøddar 24 (iskemi) Aðrar hjartasjúkur Æðrasjúkur í heilanum Sjúkur í lívæðrum Aðrar sjúkur í blóðrenslgøgnum Bráðar ígerðarsjúkur í andaleiðini Lungnabruni Slím á lungunum, ov stór lungu og bróstmøði Aðrar sjúkur í andaleið Sjúkur í munnholu, vælindi og maga Sjúkur í livur og gallleiðum Aðrar sjúkur í sodningargøgnum Nýrabruni Ígerðarsjúkur í nýrum og steinur í nýragøgnum Aðrar sjúkur í land- og kynsgøgnum og brósti Sjúkur í húð, beinagrind, rørslulagi, bindivevnaði Viðføddar vanskapingar í hjarta og blóðrenslgøgnum Aðrar viðføddar vanskapingar Sjúkur íkomnar kring føðing Ellisbrek við ongum upplýsing um sálarsjúku Sjúkueyðkenni og illa lýstar støður Ferðsluvanlukkur á landi Aðrar vanlukkur Sjálvmorð Aðrar orsøkir komnar uttanífrá Menn tilsamans

35 Deyðaatvold hjá kvinnum í tíðarbilinum NR Bólkur Ígerðarsjúkur (uttan tuberklar) Tuberklar Krabbi í munni og vælindi Krabbi i maga Krabbi í tarmi, uttan baktarmi Krabbi í baktarmi Krabbi í barkakýli, barka, lungnapípum, lumgum Krabbi í beinagrind og húð Krabbi í brósti Krabbi í lívmóðurhálsi Krabbi í øðrum pørtum av lívmóður Krabbi í øðrum - ella ikki greindum gøgnum Krabbi í gróðrarvatn- og blóðevnandi vevnaði Góðkynjaður vøkstur Sjúka í lokaðum kertlum og trotsjúkur Sukursjúka Sjúkur í blóði og blóðevnandi gøgnum Sálarligar sjúkur Heilahinnubruni Sjúkur í nervalagi og sansingargøgnum Ov høgt blóðtrýst Hjartasjúkur av ov lítlum blóði til hjartavøddar 24 (iskemi) Aðrar hjartasjúkur Æðrasjúkur í heilanum Sjúkur í lívæðrum Aðrar sjúkur í blóðrenslgøgnum Bráðar ígerðarsjúkur í andaleiðini Lungnabruni Slím á lungunum, ov stór lungu og bróstmøði Aðrar sjúkur í andaleið Sjúkur í munnholu, vælindi og maga Sjúkur í livur og gallleiðum Aðrar sjúkur í sodningargøgnum Nýrabruni Ígerðarsjúkur í nýrum og steinur í nýragøgnum Aðrar sjúkur í land- og kynsgøgnum og brósti Sjúkur í húð, beinagrind, rørslulagi, bindivevnaði Viðføddar vanskapingar í hjarta og blóðrenslgøgnum Aðrar viðføddar vanskapingar Sjúkur íkomnar kring føðing Ellisbrek uttan upplýsing um sálarsjúku Sjúkueyðkenni og illa lýstar støður Ferðsluvanlukkur á landi Aðrar vanlukkur Sjálvmorð Aðrar uttanífrákomnar orsøkir Kvinnur tilsamans

36 1. ritmynd: Deyðaatvold menn teir størstu bólkarnir Deyðaatvold menn teir stórstu bólkarnir fffbólbólkarnir Illkv. svullir Ellisveikleiki og apopleksi v.m. Hjartasjúkur Sjúkur í andaleiðini Sjúkur í sodningarlagnum Vanlukkur v.m ritmynd: Deyðaatvold kvinnur teir størstu bólkarnir Deyðaatvold kvinnur teir stórstu bólkarnir Illkv. svullir Ellisveikleiki og apopleksi v.m. Hjartasjúkur Sjúkur í andaleiðini Sjúkur í sodningarlagnum Vanlukkur v.m

37 3. ritmynd: Menn Lutfallið av monnum, ið eru deyðir av hjartasjúkum og krabbameini % 30% 25% 20% 15% Illkvæmir svullir Hjartasjúkur 10% 5% 0% ritmynd: Kvinnur Lutfallið av kvinnum, ið eru deyðar av hjartasjúkum og krabbameini % 30% 25% 20% 15% Illkvæmir svullir Hjartasjúku r 10% 5% 0% Kelda til talvur og ritmyndir 1-4: Landslæknin og Heilsumálaráðið Ritmyndirnar vísa greidliga, at talið av bæði kvinnum og monnum, ið doyggja av hjartasjúkum, er í minking. Sama gongdin er í hinum Norðurlondum. - - o 0 o

38 8. RÆTTARLÆKNALIGT VIRKSEMI Í 2011 vóru millum tær tilsamans 25 rættarlæknaligu líkskoðaninar tveir tilburðir, elvdir av vannlukku, og er hetta fæstu deyðsvanlukkur síðani Umframt um hesar tilburðir veit stovnurin um trý fólk, ið doyðu undir slíkum umstøðum, at líkið ikki er funnið Vanlukkutilburðir Talvan niðanfyri sýnir tann partin av rættarlæknaligu líkskoðanunum, har ið orsøkin til deyðatilburðin er vanlukka. Deyðatilburðir elvdir av vanlukkum við motorakfari standa fyri seg. Tølini síðani 1979 eru hesi: År Deyðatilburðir elvdir av vanlukku Av hesum elvdir av vanlukku við/av motorakfari Tils

39 8.2. Trygdarbelti/fallhjálmur Ein uppgerð fyri tíðarskeiðið yvir, um førari/ferðafólk, ið doyðu í motorakfarsferðsluvanlukku, nýtti trygdarbelti/fallhjálm, vísir hetta: Trygdarbelti/fallhjálmur nýtt/ur 14 Trygdarbelti/fallhjálmur ikki rætt nýtt/ur 56 Ikki lýst 14 Mett verður, at um leið helmingurin av teimum 56, sum doyðu í ferðsluni og ikki nýttu trygdarbelti/ fallhjálm, høvdu verið komin frá vanlukkuni við lívinum, varð belti/hjálmur nýtt/ur. Seinastu 25 árini hevði belti/hjálmur sostatt helst kunnað havt bjargað fleiri enn 25 fólkum, einamest heilt ungum fólkum. Tískil verður framvegis mett at hava almiklan týdning dyggiliga at mæla til, at bæði førarar og ferðafólk á prutli, motorsúkklu og í motorakførum altíð nýta trygdarbelti/fallhjálm, sama um farið verður stuttar ella langar túrar. Løgreglan hevur við millumbilum átøk í sambandi við ferðslutrygd, eitt nú verður skrásett, um fólk nýta trygdarbelti ella ikki. Talvan niðanfyri vísir talið í % av bilførarum, ið sambært løgregluni ikki nýttu trygdarbelti, býtt sundur í øki. Bilførarar, ið ikki nýttu trygdarbelti Várið Økið Kannaðir bilar Trygdarbelti ikki nýtt Tal í % Kannaðir bilar Trygdarbelti ikki nýtt Tal í % Tórshavn , ,7 Klaksvík 0 0 0, ,3 Runavík , ,1 Miðvágur , ,9 Sandur 0 0 0, ,9 Tvøroyri , ,8 Íalt , ,2 Kelda: Løgreglan 39

40 8.3. Ferðsluvanlukkur í 2011, eftir økjum, atvoldum og fylgjum Ár 2011 Vanlukkur við fólkaskaða Rúsdrekka sum atvold Fólk, sum fingu skaða Norðuroyggjar Eysturoy Streymoy Vágar Sandoy Suðuroy Tilsamans Kelda: Landsverk/Hagstova Føroya 8.4. Omandøttur og fall Í 2011 doyði ein, tí hann datt oman/fall (ein í 2010). Deyð 8.5. Sjálvmorð Í 2011 gjørdu tvey fólk við føstum bústaði í Føroyum sjálvmorð (eingin higartil í ár pr. 30. juni 2012). Sjálvmorðini hava hesi seinastu árini verið: Ár Tal Ár Tal

41 Sjálvmorð býtt í 5-ára tíðarbil frá 1981 til 2010 Ár Talið á sjálvmorðum Tilsamans fyri alt tíðarskeiðið Talið á sjálvmorðum er sostatt framvegis sera lágt, tá ið borið verður saman við onnur Norðurlond og Evropa, og tað er ikki økt seinastu 30 árini, heldur tvørturímóti. Annars verður víst til skjal 1, bls í ársfrágreiðing landslæknans 1980, fyrilestur hjá Høgna Debes Joensen, landslækna, í Oulu 11. juni 1980 á ráðstevnuni: Psychiatric Epidemiology and Suicidology among Children and Adults in the Far North Dráp Kunnleiki er um eitt fólk í 2011, har løgreglan metir, at talan kann vera um dráp, uttan at líkið tó er funnið. Annars hevur ikki verið nakað dráp í Føroyum síðani 1988, uttan eitt í 2005, sum hendi í sambandi við eitt víðkað sjálvmorð hjá einum sálarliga sjúkum fólki Náttúrligur deyði Í 21 førum var deyðshátturin eftir rættarlæknaliga líkskoðan (í summum førum við líkskurði aftaná) skrásettur sum nátturligur deyði í 2011 (18 í 2010) Deyðsháttur ógreiður Eingin doyði av ógreiðum deyðshátti í 2011 (ein í 2010) Rættarlæknaligir líkskurðir Í 2011 vóru framdir 12 rættalæknaligir líkskurðir (15 í 2010). - - o 0 o SMITTANDI SJÚKUR, FARSÓTTIR, o.a Syfilis og Gonoré Síðani 1997 eru fráboðanir um kynsjúkur sendar við oyðiblaði til Epidemiologisku deild á Statens seruminstitut. Statens seruminstitut hevur sagt frá, at eingin fráboðan hevur verið um syfilistilburð í Føroyum í 2011, sostatt hevur eingin tilburður verið seinastu 16 árini. 41

42 Talið av fráboðaðum tilburðum av gonoré hevur verið: Ár Gonorétilburðir Klamydia Talið av kannaðum fyri klamydia í Føroyum 2011 og talið av positivum royndum sæst í talvuni niðanfyri. Býtt er sundur í aldursbólkar: Ár Menn Kvinnur 2011 kannaðir positivir kannaðar positivar < Tilsamans

43 Tal á kanningum síðani 1997, eftir ári og positivum royndum Ár Tal á Positivar % kanningum , , , , , : , , , , , , , ,1 Av tí at talið á positivum kanningum vaks í 2008, sendi Landslæknin enn einaferð í 2009 eitt tíðindabræv um klamydia til fjølmiðlarnar (bløð, útvarp og sjónvarp), har kunnað varð um sjúkuna, viðgerð og fyribyrging. Víst verður til tíðindabræv viðvíkjandi klamydia 3. august 2009 á heimasíðu Landslæknans 43

44 9.3. HIV og eyðkvæmi (AIDS) Í 2011 kom ein fráboðan um HIV-positivt fólk í Føroyum. Ein tilburður av eyðkvæmi (AIDS) varð fráboðaður í Fyrsti HIV-tilburðurin í Føroyum varð funnin í 1986, og fyrsti tilburður av eyðkvæmi varð fráboðaður í Síðani 1986 hava tølini á nýfráboðaðum tilburðum verið hesi: Kendir HIV-tilburðir í Føroyum Kendir AIDS-tilburðir í Føroyum Ár Menn Kvinnur Ár Menn Kvinnur Tilsamans Av hesum deyð Tilsamans 15 6 Viðvíkjandi fyribyrgjandi atgerðum ímóti HIV/AIDS verður víst til ymisk átøk, umrødd í ársfrágreiðing Landslæknans , umframt tíðindabræv frá landslæknanum til fjølmiðlarnar um AIDS 15. august

45 9.4. Pandemibólkurin Pandemibólkurin, ið Heilsumálaráðið setti í januar 2006, handaði Heilsumálaráðharranum eina føroyska pandemiætlan í apríl 2006 (Føroysk tilbúgvingarætlan ímóti heimsfarsótt við beinkrími), sí skjal 4 á bls. 54 í Heilsulýsing fyri Føroyar for faeroeerne 2006_001.pdf Viðvíkjandi H1N1- heimsfarsóttini í Føroyum í 2009 verður víst til Heilsulýsing fyri Meningitis Í 2011 var ein tilburður fráboðaður av meningokoksjúku (ein í 2010) og ein orsakað av pneumokokmeningitis (tveir í 2010, eingin í 2009), ein orsakað av listeria monocytogenes og ein orsakað av hæmofilus influenzae. Í árunum frá 1977 til 1990 var ein farsótt í Føroyum við meningokokmeningitis. Víst verður til tíðindabrøv landslæknans og fyrilestur viðvíkjandi farsóttini frá 1980 til 1991: Nátasjúka (ornithosis) Eingin tilburður av nátasjúku varð fráboðaður í Víst verður til tíðindabræv viðvíkjandi nátasjúku í ársfrágreiðing landslæknans í 2006, skjal 3 á s Talið á tilburðum av nátasjúku seinnu árini hevur verið: Ár Tilburðir av nátasjúku Kikhosti Í 2011 varð eingin tilburður av kikhosta fráboðaður (eingin í 2010). Ein farsótt av kikhosta var í Føroyum í 2006 við fjúrtan fráboðaðum tilburðum hjá børnum undir 2 ár. Eftir gott og væl 5 ár við ongum kikhosta, eru higartil í 2012, (pr ) 8 tilburðir fráboðaðir. Víst verður til tíðindabrøv viðvíkjandi kikhosta á heimasíðu landslæknans..\landslægens hjemmeside\tíðindabrøv\tidindaskriv_um_kikhosta_ pdf og tíðindabræv frá 15. februar

46 9.8. Botulisma Av botulismu var eingin tilburður fráboðaður í 2011 (eingin í 2010). Víst verður annars til tíðindabræv viðvíkjandi botulismu (skjal 2, bls í Heilsulýsing landslæknans 2007) Salmonella Eingin tilburður varð fráboðaður í 2011 við búksjúku elvdari av salmonella (ein í 2010, fimm í 2009, átta í 2008 og eingin í 2007) VTEC Av VTEC (verocytotoksinproducerende E.coli) vóru fráboðaðir 4 tilburðir í 2011 (tríggir í 2010, ein í 2009). Víðvíkjandi tiltøkum verður víst til skjal 3 á bls. 79 í Heilsulýsing landslæknans í Hepatitis Eingin tilburður varð fráboðaður í 2011 (eingin í 2010) MRSA Sjey tilburðir við MRSA-positivum fólkum vóru fráboðaðir í Í fimm førum stavaði smittan frá ættleiðing úr Asia. Higartil í ár pr. 30. juni 2012 eru tveir tilburðir fráboðaðir (tveir í 2010, ein í 2009, ein í 2008, 13 í 2007 og ein í 2006). Víst verður til tíðindabræv viðvíkjandi MRSA í Heilsulýsing landslæknans fyri Føroyar 2006, skjal 2 á bls Tuberklar Tveir tilburðir av tuberklum vóru fráboðaðir í Talið á nýfráboðaðum tilburðum seinnu árini hava verið hesi: Ár Fráboðanir Í 2011 var eingin deyðatilburður fráboðaður orsakað av tuberklum (ein í 1992, einasti tilburður seinastu 20 árini). 46

47 10. VIRKSEMI VIÐVÍKJANDI UMHVØRVI Kirkjugarðar Landslæknin viðgjørdi einki mál um kirkjugarðar í 2011 (tvey í 2010) Mál um at umhvørvisgóðkenna virki Í 2011 vóru 12 mál um at umhvørvisgóðkenna virki. - - o 0 o STOVNAR TIL BØRN. Í 2011 viðgjørdi landslæknin trý mál, sum sýndu ætlanir at broyta bygningar o.a. í kommunalum vøggustovum/barnagørðum, útibarnagørðum, frítíðarskúlum og skúlum (trý í 2010) Talið á børnum í ansingarskipanum: 2011 Norðoyggjar Eysturoy Streymoy Av teimum Vágar Sandoy Suðuroy Tils. í Tórshavn Talið á námsfrøðingum, hjálparfólkum og øðrum starvsfólkum Norðoyggjar Eysturoy Streymoy Av teimum í Vágar Sandoy Suðuroy Tils Tórshavn Leiðarar Námsfrøðingar Hjálparfólk Onnur starvsfólk Tilsamanst Kelda til talvurnar omanfyri: Tølini eru frá februar o 0 o

48 12. RØKTARHEIM, HEIMARØKT, SÁLARSJÚKU- OG HANDIKAPPØKIÐ í Eftirlit Eftir avtalu við Nærverkið/Almannastovuna verða framdar eftirlitsvitjanir á øllum røktarheimum fyri gomul, búfelagsskapum fyri gomul, heimarøktaraeindum, búfelagsskapum fyri sálarliga sjúkum, røktaríbúðum fyri sálarliga sjúkum, røktaríbúðum fyri brekaðum, búfelagsskapum fyri brekaðum, fyribils íbúðartilboðum til brekað og dagtilboðum, har heilsufakligar uppgávur verða røktar fyri borgarar. Miðað verður ímóti, at eftirlit verður framt á hvørjum stað annaðhvørt ár. Tilsamans 62 støð eru í skipanini. Endamálið við eftirlitinum er at virka fyri, at heilsufakligu viðurskiftini fyri búfólk/brúkarar eru í lagi, og at galdandi lógir og leiðbeiningar verða hildnar. Eftirlitini eru avtalað, so at leiðarar og medarbeiðarar hava møguleika fyri at luttaka og tosa um viðurskiftini á arbeiðsplássinum, har vitjað verður. Vibeke Rønnebech, sjúkrarøktarfrøðingur, stendur fyri eftirlitinum, og eftir hvørt eftirlit verður skrivað ein frágreiðing, ið send verður til stovnin og Nærverkið/Almannastovuna. Í 2011 vóru 20 eftirlitsvitjanir (átta í 2010). Sum heild vóru viðurskiftini nøktandi, og staðfestast kundi eitt økt tilvit til tess at tryggja, at heilivágur verður handfarin á fullgóðan hátt. Í sambandi við eftirlitini í 2011 vóru serliga givin tilmæli um at handfara heilivág og at skjalprógva handfaringina. Umframt hetta varð tosað um lóggávuna viðvíkjandi rættarstøðu sjúklinga á eftirlitunum til tess at tryggja, at rættindi búfólksins/brúkara viðvíkjandi sjálvsavgerðarætti og tagnarskyldu hjá starvsfólki vóru sambært reglunum. Harumframt vóru spurningar um ábyrgd, førleikar og uppgávubýti hjá starvsfólkunum umrødd. 48

49 12.2. Yvirlit yvir ellis- røktarheim, búfelagsskapir til gomul pr. 1. juli 2010 Røktar- og uml.h. Lágargarður Tórshavn Meta av Fløtum Ellis- og umlættingarheimið Tórshavn Ida Sørensen Heimið við Vallalíð, Vallalíð 12 Tórshavn Ida Sørensen Tjarnargarður Tórshavn Hensia Einarsson Eldrasambýlið, Oman Mattalág Tórshavn Cecilia Vestureið Eldrasambýlið Hoyvík Cecilia Vestureið Dagtilhaldið f. minnisveik, Jøkulstræti Tórshavn Ester Husgaard á Sýnini Miðvágur Anna Dánjalsd. Eldrasambýlið í Vestmanna Vestm. Kristina Johannesen Eldrasambýlið Kollafj. Cecilia Vestureið Røktarheimið á Mørkini Streymnes Sonja Klein Korndalsbýlið Eiði Sonja Klein Eysturoyar Røktar- og Ellisheim Runavík Tordur Niclasen Heimið á Mýrunum Runavík Maibritt Jacobsen Eldrasambýlið Skáli Ása Hanusson Eldrasambýlið Vesturstova Fuglafj. Ása Hanusson Eldrasambýlið Vesturskin Toftir Ása Hanusson Eldrasambýlið Gøtubrá Norðrag. Ása Hanusson Eldrasambýlið Giljagarður Leirvík Ása Hanusson Norðoyar Ellis- og Vistarheim Klaksvík Eydna Dragaberg Norðoya Røktarheim Klaksvík Elsba Lützen Eldrasambýlið í Bøgøtu Klaksvík Elsba Lützen Eldrasambýlið á Heygnum Klaksvík Elsba Lützen Røktarheimið Áargarður Sandur Ása Davidsen Sambýlið Gerðisgarður Skálavík Ása Davidsen Sambýlið á Skerinum Skopun Ása Davidsen Suðuroyar Ellis- og Røktarheim Tvøroyri Anna Djurhuus Eldrasambýlið á Tvøroyri Tvøroyri Jeanna í Lágabø Eldrasambýlið á Vági Vágur Jeanna í Lágabø Eldrasambýlið í Hvalba Hvalba Jeanna í Lágabø Tilsamans 30 ellis- røktarheim og búfelagsskapir Kelda: Nærverkið. 49

50 12.3. Yvirlit yvir stovnar og búfelagsskapir til sálarliga sjúk pr. 1. juli 2010 Tórshavnar Privata Vistarheim Fugloyarvegi 1 Tórshavn Tórshavnar Privata Vistarheim Tórfinsgøtu 41 Tórshavn Bústovnurin á Sólteigi 11, box 3191 Sólteigi 11 Tórshavn Sambýlið í Eysturstræti 4 box 3191 Eysturstræti 4 Tórshavn Sambýlið Undir Fobbakletti 14 Sandavági Sambýlið Traðarvegur 34 Sandavági Sambýlið Við Heyggjar Bóndaheygi 3 Tórshavn Tilsamans 7 stovnar og búfelagsskapir til sálarliga sjúk Kelda: Nærverkið Yvirlit yvir stovnar, búfelagsskapir, umlættingarheim til menningartarnað pr. 1. juli 2010 Bústovnar Sambýli Sambýli Umlættingarheim Bústovnurin í Børkugøtu 1, Tórshavn Bústovnurin á Sundsvegi 22, Tórshavn Bústovnurin á Rúnarvegi 6, Runavík Búst.á Eirargarði 16AS Tórshavn Búst.á Eirargarði 16BN, Tórshavn Búst.á Eirargarði 16AN, Tórshavn Bústovnurin í Garðsgøtu 20, Argir Bústovnurin á Mýruvegi 13, Klaksvík Sambýlið á Bárðarfløtti, Vágur Sambýlið á Mýrini 4, Hoyvík Sambýlið á Mýrini 6, Hoyvík Sambýlið í Stoffalág 64, Tórshavn Sambýlið á Bóndaheygi 14, Tórshavn Sambýlið í Smærugøtu 29, Tórshavn Sambýlið undir Gráasteini 4, Tórshavn Sambýlið í Pætursgøtu 3, Hoyvík Sambýlið í Niðarugøtu 15, Hoyvík Sambýlið á Rúnarvegi 3, Runavík Sambýlið á Líknagøtu 1, Saltangará Kelduskákið, Klaksvík nýggjur stovnur í 2010 Sambýlið, Leitisvegi 17, Glyvrum Sambýlið á Fugloyarvegi 9, Tórshavn Sambýlið í Svanga 24, Tórshavn Sambýlið á Grønlandsvegi 59, Tórshavn Sambýlið í Sørvági, Ovaravegi 27 Sambýlið á Mýruvegi, Klaksvík Frítíðarheimið í Skrivaragøtu 5, Tórshavn Umlættingarh.Dáin, Mýruv. 11, Klaksvík Umlættingin á Garðavegi 38, Klaksvík Tilsamans 23 stovnar og búfelagsskapir fyri menningartarnað. Kelda: Nærverkið. 50

51 12.5. Mál viðvíkjandi tvingsli í psykiatriini. Í 2011 vóru sjey mál viðgjørd viðvíkjandi tvingsilsprotokollum (17 í 2010). - - o 0 o Mál viðvíkjandi rættarstøðu sjúklinga Landslæknin viðgjørdi í 2011 einki mál viðvíkjandi sjúklingum, ið varandi vanta førleika at samtykkja viðgerð o.a. Higartil í 2012 (pr ) er eitt mál av slíkum slag viðgjørt. - - o 0 o

52 13. HEILSUSTARVSFÓLK Sjúkrahússtarvsfólk í 2010 Yvirlit yvir størv á Landssjúkrahúsinum Leiðandi yvirlæknar 5,0 Yvirlæknar 15,6 Konsulentar 4,0 Yvirlæknar eygna-/oyrnalæknar 3,6 Deildarlæknar 3,5 Hjálparlæknar 24,0 Leiðandi sjúkrarøktarfrøðingar 3,0 Deildarleiðarar 18,0 Varadeildarleiðarar (1. assistentar) 13,5 Sjúkrarøktarfrøðingar/ Bachelorar 207,1 Tímarløntir sjúkrarøktarfrøðingar 14,4 Radiografar 4,2 Pleygarar 12,2 Heilsurøktarar 41,2 Sjúkrahjálparar 7,5 Tímalønt røktarstarvsfólk 3,5 Ófaklærd røktarstarvsfólk 3,6 Magistarar/Sálarfrøðingar 7,0 Sosialráðgevarar 2,2 Leiðandi bioanalytikari 1,0 Bioanalytikari, deildarleiðari 1,0 Bioanalytikaralærari 1,0 Bioanalytikarar 22,5 Leiðandi ergoterapeutur 0,8 Ergoterapeutar 5,0 Leiðandi fysioterapeutur 1,0 Deildarfysioterapeutur 1,0 Fysioterapeutar 8,7 Leiðandi ljósmóðir 1,0 Deildarljósmóðir 1,0 Ljósmøður 13,9 Pedagogar 0,7 Neurofysiologiassistentur 0,5 Fótterapeutur 0,5 Kostráðgevarar 3,0 Kelda: Landssjúkrahúsið 52

53 Yvirlit yvir normerað størv á Klaksvíkar sjúkrahúsi: Kelda: Klaksvíkar Sjúkrahús Yvirlæknar 5,00 Sjúkrahúslæknar 3,00 Fyristøðukvinna 1,00 Deildarsjúkrarøktarfrøðingar 3,00 1. assistentar 5,00 Røntgensjúkrarøktarfrøðingar 3,00 Radiografur 1,00 Opr. Sjúkrarøktarfrøðingar 6,00 Nar. Sjúkrarøktarfrøðingar 4,00 Sjúkrarøktarfrøðingar 17,50 Sjúkrahjálparar 16,00 Leiðandi bioanalytikari 1,00 Bioanalytikarar 4,00 Lab. Hjálp 1,00 Læknaskr. /rtg.skr. 5,00 Ljósmøður 3,00 Sjúkrahúsarbeiðarar 7,00 Ergoterapeutur 0,50 Yvirfysioterapeutur 1,00 Fysioterapeutar 2,00 Hjálparfólk, fys.deild 1,00 Telefonvaktir 1,33 Fyristøðukv../Sj.røktarfr. 0,50 Sjúkrarøktarfrøðingur, útbúgving 0,25 Depot sjúkrahjálpari 0,50 Yvirlit yvir normerað og sett størv á Suðuroyar sjúkrahúsi: Yvirlæknar 4,00 Hjálparlæknar 0,00 Fyristøðukvinna 1,00 Deildarsjúkrarøktarfrøðingar 2,00 1. assistentur 0,00 Røntgensjúkrarøktarfrøðingar 2,00 Radiografar 0,00 Opr. Sjúkrarøktarfrøðingar 2,00 Nar. Sjúkrarøktarfrøðingar 3,00 Sjúkrarøktarfrøðingar 11,00 Sjúkrahjálparar 4,00 Laborantar 4,00 Laboratorieassistentur 0,00 Ljósmøður 3,00 Sjúkrahúshjálparfólk 5,00 Ergoterapeutur 1,00 Yvirfysioterapeutur 1,00 Fysioterapeutur 1,00 Hjálparfólk, fys.deild 1,00 Kelda: Suðuroya Sjúkrahús 53

54 13.2. Kommunulæknar og tannlæknar. Norðoyar Eysturoy Norðstreymoy Suðurstreymoy Vágar Sandoy Suðuroy Tilsamans 2010 Kommunulæknar Tannlæknar tils Privat tannlæknapraksis Barnatannlæknar Privat-og barnatannlæknar Apoteksverkið 2011 Starvsfólk á teimum fýra apotekunum í Føroyum: Tjaldurs apoteki, Norðoya apoteki, Eysturoyar apoteki og Suðuroyar apoteki Farmaceutar 15 Farmakonomar 45 Onnur starvsfólk 27 Næmingar 11 Tilsamans 98 Talið av handkeypssølum í Føroyum í 2011 var Skrásetingarnevndin Í skrásetingarnevndini viðvíkjandi heilivágstilbúnaði eru landsapotekarin, landsdjóralæknin og landslæknin - - o 0 o

55 14. KÆRUR UM LØGGILD HEILSUSTARVSFÓLK Í 2011 vóru átta kærumál viðvíkjandi fakliga virkseminum hjá løggildum heilsustarvsfólki. Kærumálini vórðu send til víðari viðgerðar í Patientombuddet í Danmark. Talið av kærumálum seinnu árini hevur verið: Ár Tal av kærum o 0 o

56 15. FÓLKAHEILSA HEILSUUPPLÝSING Embætið hevur í mong ár fyrstu ferð í 1980 lagt dent á týdningin av øktum og samskipaðum virksemi viðvíkjandi heilsuupplýsing, og í 1999 varð eitt lógaruppskot samtykt í løgtinginum um at seta á stovn fyribyrgingarráð. Í 2008 varð heitið við lóg broytt til Fólkaheilsuráðið. Í ráðnum eru sjey limir, og formaður er Pál Weihe, yvirlækni, leiðari á deildini fyri arbeiðs- og almannaheilsu, sí annars heimasíðu ráðsins Eisini verður víst til heilsulýsingar landslæknans fyri Føroyar viðvíkjandi árunum 1999 (bls. 32 og 37) og 2000 (bls. 31) Yvirvekt Til samanberingar av sjálvfráboðaðum BMI fitimáti- í hinum Norðurlondum verður víst á talvu á bls. 57 í árbók Nomeskos 2011 Helsestatistikken for de nordiske lande 2011 í alnetsútgávuni: Í talvuni sæst, at fitimátið fyri Føroyar í 2009 var hægst hjá monnum og næsthægst hjá kvinnum, tá ið borið verður saman við hini Norðurlondini Roykjarar Dagligir roykjarar í prosentum eftir kyni í 2009 síggjast í talvuni á bls. 57 í árbók Nomeskos Talvan vísir, at Føroyar lógu hægstar, hvat ið viðvíkur talinum á dagligum roykjarum í prosentum í 2009, tá ið borið verður saman við øll hini londini Rúsdrekka Talvan í árbók Nomeskos 2011 á bls. 57 vísir sølu av rúsdrekka í litrum av 100% reinum alkoholi pr. íbúgva 15 ár og eldri. Talvan sýnir, at sølan hevur verið óbroytt í Føroyum í tíðarskeiðinum , og at hon liggur á sama støði sum í Íslandi, Noregi, Svøríki og Álandi, men hon liggur lægri enn í Danmark, Grønlandi og Finnlandi. 56

57 57

58 15.4 Rúseitursnýtsla hjá ungum Talvan á næstu síðu vísir rúseitursnýtsluna hjá ungum í Føroyum, samstundis sum borið verður saman við onnur lond í Evropa. Talvan er úr ESPAD Report 2011, bls. 12: Substance Use Among Students in 36 European Countries, Summary table. Talvan sýnir, at ung í Føroyum liggja ovarlaga í mun til onnur Norðurlond, tá ið talan er um at roykja sigarettir, men niðarlaga, tá ið ræður um kannabis. Tá talan er um at sniffa (inhalants), liggja ung í Føroyum heldur hægri enn í Íslandi og í Danmark, men lægri enn í Svøríki og Finnlandi. 58

59 - - o 0 o

60 16. METINGAR AV HEILSUSTØÐU Landslæknin virkar sum ráðgevi hjá føroyskum myndugleikum, tá ið um ræður at meta heilsustøðuna í tænastumannamálum. Í 2011 vóru sjey mál viðgjørd, í 2010 níggju og í 2009 fimtan. - - o 0 o IKKI SKRÁSETTUR HEILIVÁGUR Í 2011 gav landslæknin í 66 førum læknum loyvi til at flýggja út heilivág, ið ikki er skrásettur, frá apotekunum (43 í 2010 og 80 í 2009). Hetta virksemið umsitur Lægemiddelstyrelsen í Danmark, men av tí at føroyska heimastýrið hevur yvirtikið apoteksverkið, er danska heilivágslógin ikki galdandi her. - - o 0 o RÆTTARLIGT VIRKSEMI Rættarlæknalig líkskoðan Í 2011 gjørdi landslæknin saman við løgreglu 25 rættarlæknaligar líkskoðanir (34 í 2010 og 31 í 2009) Víst verður annars til blaðsíðurnar Mál viðvíkjandi koyrikorti Í 2011 gjørdi landslæknin tilmæli í 867 málum viðvíkjandi koyrikorti (816 í 2010). Higartil í ár (pr. 30. juni 2012) eru 538 mál viðvíkjandi koyrikorti viðgjørd, og av teimum eru 16 føri, har mælt verður til at leggja tey fyri Sundhedsstyrelsen Gitnaðarmál Tvey mál viðvíkjandi gitnaðartíð vóru viðgjørd í 2011 (tvey í 2010) Líkpass Í 2011 vóru gjørd tvey líkpass (trý í 2010). - - o 0 o

61 Skjal 1: Hoyringsskriv um kosttilmæli til Heilsufrøðiligu Starvsstovuna Link til kosttilmæli hjá Heilsufrøðiligu Starvsstovuni: NANDITILFARFRABODANIR/KUNNTILFFRAMATVORUR/GRIND_0.PDF 61

62 62

63 63

64 64

65 Skjal 2: (Týðing til danskt) Høringsskrivelse til Heilsufrøðiliga Starvsstovan (Færøernes Food and Veterinary Agency) vedr. kostanbefalinger om at spise grindekød. Til Bárð Enni, direktør Heilsufrøðiliga Starvsstovan Falkavegi 6, 100 Tórshavn Vedr.: Høringsskrivelse om kostanbefalinger vedr. at spise grindekød De har på vegne af Heilsufrøðiliga Starvsstovan sendt "Kostanbefaling om at spise grindekød" af den 8. april 2011 til høring. I forbindelse hermed skal man gøre disse bemærkninger -og idet undertegnede formulerede anbefalingen om at ophøre med at anvende grind som menneskeføde i fællesskab, har vi valgt også at formulere dette høringssvar sammen: Under omtalen af forløbet med kostanbefalingerne bliver der nævnt tre, en fra 1977, en fra 1998 og en fra Her skal bemærkes, at en anbefaling tillige blev udfærdiget i marts 1989, som i korthed lød sådan: "Det anbefales, at voksne ikke spiser mere end gram spæk om måneden. 100 gram svarer til et stykke, som er 10 cm langt og 3 cm bredt. Det anbefales, at voksne ikke spiser mere end gram af grindekød om ugen. Dette svarer til to store middage om måneden. Kvinder, som er gravide, bør spise betydelig mindre. Det frarådes at spise lever og nyrer". Vi var lidt i tvivl, da vi udfærdigede den sidste anbefaling sammen med Heilsufrøðiliga Starvsstova i 1998, men mente, at det var forsvarligt med de begrænsninger, som blev sat. Anbefalingerne i 1998 var efter vores overbevisning den yderste grænse for, hvad man kan give som en anbefaling, som indebar, at grind og spæk fortsat kunne anvendes som menneskeføde. Dersom anbefalingerne skulle strammes endnu mere i forhold til dem fra 1998, så måtte de lyde som en misanbefaling og ikke som en anbefaling. Et produkt, som man ikke må spise mere end seks til ti gange om året, kan efter vores mening ikke anbefales som mad. Der har her ikke været tale om hypotetiske sundhedsfarer. Undersøgelser har påvist, at kviksølv i grindekød påvirker fostres nervesystem, at påvirkningen på nervesystemet (foreløbig) er til stede op i teenagealderen, og at kviksølv transporteret fra moderens kost i graviditeten påvirker børns blodtryk. Vi blev alvorligt i tvivl, da undersøgelser i 2004 viste, at forureningsstoffer i spækket (PCB) påvirkede immunsystemet negativt, således at børnene responderede værre på vacciner. De fleste ved, at immunsystemet har stor betydning på mange måder for mennesker, både hvad angår beskyttelse mod infektioner og andet. Og der er klare indikationer på, at immunsystemets betydning også omfatter fremkomsten af flere andre sygdomsgrupper end infektioner. Da undersøgelser i 2008 så indikerede, at forureningsstoffer i grindehval yderligere forøgede faren for at få parkinsonisme udover at forøge faren for forhøjet blodtryk og åreforkalkning, blev vi overbeviste om, at man nu måtte fraråde anvendelse af grind som menneskeføde. Og nu, hvor vi for kort tid siden fik resultaterne fra de seneste undersøgelser, som viser, at forureningsstof i spæk forøger faren for sukkersyge, er vi blevet endnu mere overbeviste om, at det er ubesindigt at spise grindehval. Det er ikke utænkeligt, at forureningsstoffer i relation til immunforsvaret tillige gør sig gældende i denne forbindelse. Dette giver os blot endnu en årsag til at fraråde anvendelse af grindehval som menneskeføde. 65

66 Heilsufrøðiliga Starvsstovan synes ikke at have taget nævneværdigt hensyn til de nyeste forskningsresultater, som peger på farerne med forureningsstoffer i grindehval. En fødevare, som højst kan indtages en gang om måneden eller mindre, kommer efter vores klare overbevisning i bedste fald ikke til at medføre nogen positiv sundhedsmæssig fordel. Og derfor kan argumenter om mulige i andre henseender gavnlige fødeværdier i grind og spæk ikke anvendes mere. Dersom vi på en eller anden fødevare i en forretning kunne læse en advarselstekst påhæftet varen, som advarer om højst at indtage denne mad én gang om måneden, og som siger, at piger og kvinder helt skal afholde sig fra at spise denne, til de har født deres børn, så ville der være en del, som ville betænke sig. Og der ville næppe være nogen, der købte denne fødevare med den begrundelse, at en gammel fangstmetode ellers forsvandt. Især når man er i den situation, at det er let adgang til anden mad. Det, som kan forekomme underligt i denne sag er, at så godt som alle synes at have godtaget de begrænsninger, som begyndte med kun at anbefale at spise grind højst én gang om ugen, herefter hver 14. dag og til sidst 1-2 gange om måneden -udover begrænsninger for i det hele taget at spise den, hvad angår piger og kvinder. Nogle mennesker måtte allerede på det tidspunkt være blevet betænkelige med hensyn til, hvorvidt grindehval kunne anvendes som menneskeføde overhovedet (og en del er formentlig blevet det). Skridtet fra anbefalingerne fra 1998 og til 2008 var i virkeligheden ikke så stort. Forestiller vi os en anbefaling om højst at spise grind 3-6 gange om året, så ville en sådan i vores verden lyde som en klar misanbefaling. Heilsufrøðiliga Starvsstovan har i Bekendtgørelse 147/2009 valgt at anvende anbefalingen fr FAO/WHO (JECTA 2003) som grundlag vedrørende grindekød. Vi mener, at det ville være mere rimeligt at anvende anbefalingen fra miljøinstituttet i USA, som er baseret på undersøgelserne på Færøerne. Dersom man havde gjort dette, så ville anbefalingen fra Heilsufrøðiliga Starvsstovan med de samme forudsætninger i øvrigt være højst at spise ét måltid grind hver anden måned. Og dersom vi anvender den seneste statistiske behandling af det samme materiale, som US-EPA baserede sig på, så reduceres grænseværdien atter med halvdelen, og det havde så resulteret i, at vi herefter kun kunne spise et måltid grind hver fjerde måned. Forureningsstofferne i spækket bliver efter vores vurdering ikke behandlet tilfredssstillende. Alene at anvende grænseværdien for dioxin og dioxinlignende PCB er urimeligt, både når man tænker på, at det samlede PCB indhold i blodet hos for eksempel syvårige færinger er flere gange højere end i andre samfund, udover at vores forskning netop har påvist en forbindelse med PCB, både hvad angår immunforsvar og sukkersyge. At disse resultater endnu ikke er blevet lagt til grund for grænseværdier i Europa, bør ikke forhindre os i at beskytte færinger imod påvirkninger fra disse stoffer. I øvrigt er Heilsufrøðiliga Starvsstovans konklusion blevet udfærdiget med det forbehold, at man alene har vurderet forureningsfaren i forhold til grindehval. Her må man påtænke, at selv om grindehval er den mest betydelige forureningsfaktor her hos os, så er der dog også andre varer og andre ting i såvel mad som luft, vi indånder, som indeholder forureningsstoffer. Også af denne årsag er beregningerne for, hvad det mest tilladelige indtag pr. uge er af kviksølv og PCB, ikke til at stole på. Dertil kan nævnes, at der er anvendt en personvægt á 70 kilo og et måltid mad på 250 g grindekød. Vi kan ikke se, hvorvidt der er tale om vådvægt af råt eller kogt hvalkød. Råt hvalkød formindskes som bekendt i stor udstrækning, når det koges, og dette må så betyde, at indholdet i kogt grindekød er betydelig højere end 2 mg/kilo. Vores forsøg viser, at råt grindehvalkød reduceres med ca. 1/3 i vægt, når det bliver kogt i 1½ time. 66

67 Kviksølvmængden i grindekød er farlig, men endnu mere betænkelig anser vi situationen med andre forureningsstoffer i spækket at være. Der henvises i anbefalingen fra Heilsufrøðiliga Starvsstovan til, at der ikke er fastsat nogen grænseværdi for PCB, som ikke er dioxinlignende. Dette er korrekt, men som EFSA Panel on Contaminants in the Food Chain skrev i sin vurdering fra 2005, så kan påvirkninger i menneskers modning forventes, der hvor eksponeringer for PCB er blot lidt højere end i Europa i gennemsnit. Når vi så tænker på, at vi i færinger har påvist betydelig højere PCB værdier end hos andre europæere, så er der en god grund til at få disse værdier formindsket. Vi er så heldige, at hovedparten af denne forurening af færinger er kendt. Den finder i grindehvalens spæk. Vi kan også spørge: Hvor mange af dem, som endnu vælger at spise grind og spæk på Færøerne, følger anbefalingerne. Vi ved, at der er mange, som er ophørt med at spise grind, og det må derfor være færre end tidligere, der spiser den samlede mængde, som grindedrabene resulterer i. Det vil sige, at der er færre, som efter et vist antal år skal spise den samme samlede mængde (forudsat at antal grindehvaler ikke bliver tilsvarende mindre). Vi har ikke set nogen særlige begrænsninger i at dræbe grindehvaler. De grindeflokke, der bliver fundet, bliver som helhed tillige slagtet. Konklusionen her må således blive, at de, som fortsat spiser grind, spiser mere pr. person nu end tidligere - og ikke mindre end for et antal år siden. Ellers hænger det ikke sammen, at så godt som alle fundne grindehvaler bliver fanget -med mindre vi gætter, at en stadig større del at grindekød og spæk bliver smidt væk. I anbefalingerne fra Heilsufrøðiliga Starvsstovan bliver det diskuteret, hvorledes faren ved at spise grind på anden måde kunne blive reduceret, for eksempel ved at ældre hvaler ikke bliver brugt til menneskeføde, eller ved at måle hvalernes længde, således at kun de mindre hvaler bliver spist (fordi de er "bedre egnede" som mad). Kommer vi dertil, at en sådan prioritering skal foregå, så er det ikke vanskeligt at se konsekvenserne af dette. Den 18. august blev denne forespørgsel sendt til Sundhedsstyrelsen: "Vedhæftet fremsendes en oversættelse af brev med anbefaling til Færøernes Landsstyre om, at man ophører med at anvende grindehval som menneskeføde. Jeg skal hermed anmode om en udtalelse fra Sundhedsstyrelsen om, hvorvidt Styrelsen kan tilslutte sig brevets indhold, efter omstændighederne snarest belejligt. Udover brevet findes en litteraturliste samt udvalgte videnskabelig artikler." Svaret fra Sundhedsstyrelsen dateret den 5. november var følgende: Sundhedsstyrelsen, inkl. direktionen, har nu set på jeres forslag om anbefaling til Færøernes Landstyre om, at man ophører med at anvende grindehval som menneskeføde. Sundhedsstyrelsen er enig i, at der er god sundhedsfaglig argumentation for at fraråde indtagelse af grindehval. Det må selvfølgelig være op til Landsstyret på Færøerne at bestemme, og de vil anbefale at følge dette, når de kulturelle forhold mv. også skal tages i betragtning." Da vi efter Ólavsøka (ultimo juli) 2008 traf den beslutning at udfærdige vores anbefaling alene var årsagen den, at vi set fra en sundhedsfaglig synsvinkel efter de seneste forskningsresultater var kommet til den konklusion, at det var vores faglige og moralske pligt at gøre opmærksom på denne sag uden forsinkelse, idet dette var en så vigtig sag, og at det med den viden, som nu forelå, hastede med en ændring af anbefalingerne, som var gældende på det tidspunkt, samtidig med at vi var overbeviste om, at vores standpunkt var det korrekte. Vores håb var, at politikerne tog vores anbefaling til sig og med det samme besluttede, at færinger af folkesundhedshensyn ophørte med at spise grind. Med det formål at forebygge en forsinkelse at denne beslutning blev vi enige om ikke at vente på Heilsufrøðiliga Starvsstova, som på det tidspunkt ikke havde tid til at behandle sagen. Tiden der siden er forløbet har vist, at dette var en rigtig beslutning, idet vi i dag kan konstatere, at dette havde 67

68 forsinket vores anbefaling - som vi ikke var og fremdeles ikke er i tvivl om - med mere end to år. Og i dette tidsrum er desværre flere flokke med grindehvaler blevet fanget til skade for den færøske folkesundhed. Kulturelle synspunkter må efter vores mening vige i denne sag, dersom de er i modstrid med den sundhedsfaglige bevisførelse. Nu snart tre år efter, at vi skrev den anbefaling, som blev sendt til Landsstyres i 2008, er vores stilling ikke ændret. Tværtimod er vi i dag endnu mere overbeviste om, at dén anbefaling var den rigtige. Med venlig hilsen Høgni Debes Joensen. landslæge Pál Weihe, overlæge 68

69 Skjal 3: Úrtak av framløgu Landslæknans í sambandi við fund hjá íslendska landslæknanum í apríl 2012 Den færøske landslæges virksomhedsområde: ansat af det danske sundhedsministerium hører fagligt under den danske sundhedsstyrelse er rådgiverfor a) danske statsmyndigheder, b) Færøernes Landsstyre og c) kommunale myndigheder vedrørende lægelige, hygiejniske, miljømæssige og socialmedicinske forhold tilsynmed den faglige virksomhed, der udøves påfærøerne af autoriseret sundhedspersonale yder bistandtil rets-og politimyndighederne i retsmedicinske sager udarbejder årlige sundhedsberetninger 69

70 Diversearbejdsopgaver Fødselsstatistik Abortstatistik Sterilisationsstatistik Dødelighedsstatistik Retmedicinsk statistik Smitsomme sygdomme Kirkegårde Institutioner for børn Plejehjemstilsyn Tilsyn med sundhedspersonale Klager over sundhedspersonale Helbredsbedømmelser Retslig virksomhed a. Retslægelige ligsyn b. Kørekortsager c. Avlingstidsbestemmelser d. Ligpas 70

71 Deltagelse i nævn og udvalg Færøernes epidemikommission Den færøske pandemigruppe MRSA-gruppen Fødeplanudvalget Følgegruppen vedr. kræftsygdomme Styregruppen vedr. kræftsygdomme Følgegruppen for færdselssikkerhedsstatistik Sterilisationsnævnet Færøernes beredskabsråd Nordisk helseberedskabsgruppe (Svalbardsgruppen) Registreringsnævnet for farmaceutiske specialiteter Fonden for sociale formål 71

72 Tabel IV -Perinataldødelighed / / / / / / Færøerne 13,3 10,6 9,0 6,1 4,0 6,4 3,4 Danmark 8,6 8,6 7,0 7,6 7,2 7,1 Grønland 21,8 22,8 21,9 19,6 14,2 **) 16,2 Island 6,8 6,8 5,2 5,7 3,6 3,5 Norge 9,5 7,9 7,0 6,2 5,5 5,3 Sverige 7,5 6,9 5,8 5,4 5 4,7 Finland 7,5 6,4 5,7 5,8 5,2 4,5 Åland 9,3 5 4,9 3,5 6,6 *) 3,7 72

73 Tabel VI -Dødsulykker Periode I alt Heraf motorkøretøjs ulykker (46 %) (31 %) (27 %) (18 %) 73

74 Tabel VII -Selvmord Periode Antal selvmord

75 Tabel VIII -Drab Periode Antal drab *) **) * i 2005 udvidet selmord ** i 2011drab ifølge politi, dog uden at liget er fundet 75

76 Tabel IX -Rygere procentvis i 2009 Mænd Kvinder Færøerne Island Danmark Sverige Norge Finland

77 Tabel X -Alkoholsalg i liter pr. indbygger > 15 år Færøerne 6,8 6,6 7,0 6,9 Island*) 6,1 7,1 7,3.. Grønland 13,6 12,1 10,3 10,7 Danmark 13,0 12,8 11,6 11,1 Sverige 6,2 6,6 6,9 7,4 Norge 5,6 6,4 6,8 6,7 Finland 8,6 10,0 10,3 10,0 * foreløbigt tal 77

78 Tabel XII og XIII -Syfilis og gonoré Antal syfilis Periode tilfælde på Færøerne Antal gonoré Periode tilfælde på Færøerne

79 Tabel XIV -Klamydia År Positive prøver % , , , , , , , , , , , ,9 79

80 Talva XVI -Væntað meðallivitíð íføroyum ÁR Bæði kyn Menn Kvinnur 1985/ ,5 72,1 79,4 1986/ ,7 72,4 79,7 1987/ ,0 72,6 79,9 1988/ ,2 72,9 80,1 1989/ ,4 73,1 80,3 1990/ ,6 73,4 80,5 1991/ ,9 73,7 80,7 1992/ ,2 74,1 80,9 1993/ ,4 74,3 81,1 1994/ ,6 74,5 81,3 1995/ ,8 74,8 81,4 1996/ ,0 75,1 81,5 1997/ ,2 75,5 81,6 1998/ ,4 75,8 81,6 1999/ ,6 76,2 81,6 2000/ ,8 76,5 81,6 2001/ ,9 76,8 81,6 2002/ ,1 77,0 81,7 2003/ ,3 77,0 81,9 2004/ ,5 77,2 82,2 2005/ ,9 77,5 82,5 2006/ ,2 77,8 83,0 2007/ ,6 78,1 83,5 2008/ ,0 78,4 84,0 2009/ ,4 78,7 84,4 2010/ ,8 79,1 84,9 Kilde: Hagstova Føroya 80

81 Skjal 4: Dygdarmáting í psykiatriini í norðurlondum, TemaNord 2011:542. Nordisk Ministerråd, København 2011 ( Føroysk týðing av samandrátti eftir Høgna Debes Joensen Samandráttur Norðurlendska ráðharraráðið setti í 2007 í verk verkætlanina: Norðurlendsk dygdarmeting í heilsuverkinum, ið fevndi um fýra partsverkætlanir, hvørs endamál vóru í verkætlanartíðarskeiðinum at menna og lýsa felags norðurlendskar: 1. Heildar- og sjúkuserkendar dygdarábendingar 2. Dygdarábendingar fyri munn- og tannheilsu 3. Sjúklingatrygdarábendingar 4. Dygdarábendingar fyri sjúklinganøgdsemi Úrslitini frá verkætlanini komu í 2010 í eini felags frágreiðing við úrslitum frá teimum fýra verkætlanunum við heitinum: Nordisk kvalitetsmåling i sundhedsvæsenet TemaNord 2010:572 (1). Í verkætlanartíðarskeiðnum varð avgjørt, at felags norðurlendskar dygdarábendingar fyri sálarliga heilsu skuldu lýsast í eini serligari frágreiðing í tíðarbilinum frá september 2010 til juli Hendan frágreiðing er úrslitið av hesi viðgerð. Yvirskipaða endamálið er at veita norðurlendskum borgarum, politikarum, heilsustarvsfólki og heilsumyndugleikum møguleikan at meta um og bera saman veitingarnar í heilsuverkinum tvørtur um norðurlendsk landamørk, umframt at eyðmerkja øki, har ið Norðurlond kunnu læra hvørt av øðrum við tí endamáli at bøta um veitingardygd heilsuverksins fyri tey, ið alt snýr seg um, nevnliga sjúklingarnar. Verkætlanarbólkurin skuldi gera uppskot til ábendingar, sum kunnugerast grundarlag undir skráseting og monitorering av dygdini í veitingum heilsuverksins í Norðurlondum innan sálarsjúkufrøði. Verkætlanarbólkurin gjørdi av at taka við allar dygdaábendingar, iðverða nýttar til tess at lýsa dygdina í veitingum heilsuverksins í norðurlendsku heilsuverkunum, tá ið hugsað verður um sjúkrahúsviðgerð, umframt møguligar ábendingar, ið væntast kunnu at verða settar í verk í Norðurlondum í næstu framtíð á hesum økjum: Heildarábendingar innan sálarliga heilsu Tvingsilsatgerðir ECT (Electro Convulsive Therapy) Sinniskloyving (Skizofreni), vaksin, børn og ung Tunglyndi (hóvsamt til miðaltungt tunglyndi í sjúkrahúsviðgerð) Bipolar (Tvípólað) sjúka ADHD (Attention Deficit/Hyperactivity Disorder) Dygd, ið sjúklingar og avvarðandi hava upplivað Í frágreiðingini verða sostatt lýstar allar dygdarábendingar, ið nýttar verða í ymsu Norðurlondunum innan hesi øki í sálarsjúkufrøðini, tá hugsað verður um viðgerð av sjúklingum í sjúkrahúsviðgerð og 81

82 útistovuviðgerð í sambandi við hesa. Í frágreiðingini verða harumframt víst ítøkilig dømi um dygdarmátingar við støði í ábendingum í ymisku londunum til tess at lýsa nýtsluna av ábendingarmátingum fyri dygdarmenning innan sjálarsjúkufrøði í Norðurlondum. Frágreiðingin sýnir, at á nøkrum økjum ber til at fáa til vega dáta, so til ber at samanbera tvørtur um norðurlendsk landamørk, meðan tað á øðrum økjum bert eru tøk dáta í minni mun. Hetta ber í sær, at tað framvegis á fleiri økjum er tørvur á at menna felags norðurlendskar ábendingar. Frágreiðingin lýsir somuleiðis tørvin á munandi virksemi til tess at tryggja dygdina á dátum. Hetta ber í sær, at ein røð av úrslitum neyvan eru eftirfarandi, lutvíst tí at dáta verða gjørd upp so ymiskt í Norðurlondum, og lutvíst av tí at dáta innan ávís øki bert eru til taks í avmarkaðari nøgd. Frágreiðingin skjalprógvar, at í Norðurlondum eru stórir møguleikar at máta og monitorera veitingardygd heilsuverksins innan sálarsjúkufrøði. Í alheimshøpi er hetta økið ikki væl lýst. Norðurlond eru tí millum teirra, sum eru komin longst, tá ið dygd verður mátað. Orsøkin til hetta er, at dygdarmenning í Norðurlondum verður raðfest høgt, umframt at Norðurlond hava eindømismøguleikar fyri dygdarmáting í sálarsjúkufrøðini, lutvíst av tí at vælvirkandi heilsuskráir eru skipaðar, og lutvíst tí at til ber at fáa til vega dáta fyri einstaka sjúklingin. Sostatt er neyvan ivi um, at Norðurlond í stóran mun kunnu geva íkast til íblástur og samstarv um dygdarmeting grundað á dygdarábendingar innan sálarsjúkufrøðina á alheimsstøði. 82

83 83