Alþingi Erindi nr. Þ 142/171 komudagur

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Størrelse: px
Starte visningen fra side:

Download "Alþingi Erindi nr. Þ 142/171 komudagur 3.7.2013"

Transkript

1 Alþingi Erindi nr. Þ 142/171 komudagur Reykjavík, 3. júlí, 2013 Til Allsherjar- og menntamálanefndar Alþingis v/ máls 14 um Hagstofu Íslands Þann 2. júlí var undirritaður, Helgi Tómasson, boðaður á fund nefndarinnar til að svara spurningum þingmanna. Í upphafi fundar bað formaður nefndar undirritaðan um að gera grein fyrir þeirri skoðun sinni að markmiðum frumvarpsins mætti ná að miklu leyti innan núverandi lagaramma og hvort úrtak sé nothæft í stað þess að fá öll gögn. Undirritaður vísaði til verkefnis sem viðkomandi vann árið 2010 ásamt hagfræðinemanda. Það verkefni var kallað,,skuldaferlar einstaklinga og var markmið þess að meta það hvernig einkstaklingar hegða skuldamyndun sinni yfir ævina.verkefnið átti að vera blanda af fræðilegri greiningu sem byggði á hvernig skynsamir neytendur myndu hegða sér í umgengni við fjármagsmarkað. Einnig átti verkefnið að innihalda tölfræðilegan þátt þar sem hugleitt yrði hvaða aðferðafræði kæmi til greina við að gera gagnagreiningu túlkanlega. Þessir þættir verkefnisins byggðu á heimildaleit um hvernig erlendir vísindamenn hefðu nálgast vandann. Einnig átti að athuga hvort gögn Hagstofu Íslands gætu nýst við sköpun einstaklingsferla. Seðlabankinn, Félagog Fjármálaráðuneytið styrktu verkefni um þús. kr, hvert og nemandi var ráðinn í sumarstarf. Ekki fékkst fjárveiting til að halda verkefninu áfram árið Bráðabirgðaskýrsla var gerð í lok árs 2010 og er hún hjálögð sem viðhengi (skuldaferlareinstaklinga-uppkast.pdf). Einnig eru hjálagðar skýrslur Seðlabankans um fjármálastöðuleika (fjarmalastodugleikaskyrsla2013.pdf) og dönsk skýrsla um skuldastodu (donsk-skuldastada-2013-samlet-rapportboligfinansieringsanalyse.ashx). Mynd 3 á blaðsíðu 9 í dönsku skýrslunni og mynd 4 á blaðsíðu 55 í skýrslu Seðlabankans segja að bæði í Danmörku og á Íslandi eru það þeir tekjuháu sem skulda mest. Í þeirri dönsku stendur einnig að meðal þeirra sem séu í neðri tekjuhelmingnum og eigi í greiðsluerfiðleikum, þ.e. meira en 50% af ráðstöfunartekjum fari í að borga af láni) þá hafi tæpur helmingurinn verið í efri tekjuhelmingnum fyrir 5 árum. Þessa tegund af greiningu er ekki að finna (ég fann hana ekki) í skýrslu Seðlabankans og ég held að þó að upplýsingar af þessari tegund liggi hjá Hagstofu þá sé ekki tæknilega einfalt að fá þær þaðan. Mitt svar: Ég held að með núverandi gögnum hjá Hagstofu Íslands, sé hægt að fá nálgun á svörum við þeim spurningum sem velt er upp í kaflanum, Athugasemdir við frumvarp þetta. Það kallar hins vegar á mikla (og samfellda) vinnu. Það að fá öll gögn, kallar á enn meiri vinnu og kostnað. Mikil vinna fer í að samræma gögn auk þess sem að magn af villum í stórri skrá sem er gerð af mörgum aðilum er meira en í lítill skrá. Úrtak gefur nálgun, hnitmiðað úrtak er af hinu góða. Stórt úrtak eykur nákvæmni í ályktunum Það kallar einnig á fræðivinnu að þróa aðferðir sem gera gögn túlkanleg. Almennt finnst mér að fólk (vísindamenn, þingmenn, o.s.frv.) hafa of ýkjukenndar væntingar um upplýsingagildi (upplýsinganýtni=upplýsingar/krónu) stórra gagnagrunna. Þingmenn spurðu síðan nokkur spurninga sem ég rek hér (ég bið þingmenn afsökunar ef ég gleymi einhverju atriðum úr þeirra spurningum). 1) Var þessi vinna að skila því sem vænta mátti? Mitt svar: Skriffinnskan við að fá gagnavinnsluleyfið var ekki meiri en ég reiknaði með en tók lengri tíma. Gögnin voru í,,verra ástandi en ég reiknaði með. Þ.e. meiri vinnu þurfti til að samræma gögn yfir tíma. Einnig klúðrast úrtakið í fyrstu vegna forritunarvillu. Það hafði þær afleiðingar að gögn um fólk sem breyttu um hjónabandsstöðu á tímabilinu urðu verri enn ella og vinna tafðist. Í heild vænti ég að við gætum

2 með íslenskum gögnum gert svipað og gert er í Danmörku. Danir hafa hins vegar á að skipa fjölmennari sveit af hæfu fólki og því reiknaði (og reikna) ekki með því að við getum ályktað jafnnákvæmlega og gert er í Danmörku. 2) Er nógu gott að nota úrtak? Mitt svar: Úrtak gefur nálgun. Úrtök eru meðfærilegri í tæknilegri vinnslu. Úrtak eða öll gögn, það er oft spurning um gagnatækni og kostnað. Sem tölfræðingur lít ég einnig á að öll gögn er líka úrtak úr því sem gæti hafa gerst. 3) Er úrtak ekki líka ógn við persónuöryggi? Mitt svar:.jú. Öll gagnasöfnun, skoðanakannanir, öryggismyndavélar, facebook, o.s.frv. skrá niður atferli einstaklinga. Þessi tól safna persónuupplýsingum. Það hvernig öryggi einstaklinga er ógnað með þessum tólum er sjálfsagt mismunandi. Aðilar sem vinna með þessi gögn, bankar, heilbrigðisstofnanir, skattayfirvöld, skoðanakannafyrirtæki, o.s.frv., verða að vera ábyrgir. 4) Eru hægt að búa til ferla án þess að njósna? Mitt svar: Einstaklingar eru ábyrgir á skattframtölum sínum 7 ár aftur í tímann. Einstaklingar og skattayfirvöld verða því að halda gögnum 7 ár aftur í tímann. Það verður að vera hægt að treysta skattayfirvöldum. 5) Hvað á að geyma skattframtöl lengi? Mitt svar: Óendanlega. Hagstofu og skattayfirvöldum verður að treysta. Einstaklingum stendur að mínu mati lítil ógn af upplýsingum um hvað þeir höfðu í tekjur fyrir mörgum áratugum. Ferlar einstaklinga gegnum lífið geta gefið vísindamönnum og komandi kynslóðum mikilvægar upplýsingar um hvaða ráðstafanir til framtíðar séu gagnlegar. Hagsmunayfirlýsing Ég er háskólaprófessor sem hef borgað allar mínar skuldir. Mínir hagsmunir einskorðast við vísindin og hag komandi kynslóða. Virðingarfyllst Helgi Tómasson Prófessor í hagrannsóknum og tölfræði Hagfræðideild Háskóla Íslands PS Árið 2005 sendi ég umsögn um mál 738. Það mál fjallaði um það hvort skylda ætti gagnafyrirtæki til að safna upplýsingum um netnotkun allra 3 mánuði aftur í tímann til þess að athuga hvort einhver væri að brjóta af sér. Ég efaðist um þetta. Ekki endilega vegna siðferðisspurninga um það hvort ríkið ætti að njósna um þegnana heldur vegna þess að ég taldi þetta sóun á fjármunum. Þeir sem virkilega ætluðu sér myndu hvort sem er fara framhjá þessu og neytendur þyrftu að borga fyrir gagnslaust eftirlit.

3 SKULDAFERLAR EINSTAKLINGA Arnaldur Smári Stefánsson og Helgi Tómasson Október 2010

4 Samantekt Markmið þessarar skýrslu er að varpa ljósi á eðli skuldaferla og meta hvernig gögn Hagstofu Íslands geta komið að notum við hlutlægt mat á þróun eiginfjárstöðu einstaklinga. Lauslega er rakið hvað fræðin segja um eðlilega skulda- og eignaþróun yfir ævina og hvernig megi nota gögn til að álykta um það ferli. Sagt er frá tilraun sem byggir á að fá lítið úrtak gagna úr skattgagnagrunni Hagstofu Íslands. Breytunum í þeim grunni er lýst lauslega. Leitast var við að fá heila einstaklingsferla yfir tímabilið , byggða á skattframtölum áranna Efnahagsþróun Íslands á tímabilinu er lýst lauslega. Til að gefa hugmynd um erlenda viðmiðun er sagt lauslega frá þróun eiginfjárstöðu í öðrum löndum. Sá samanburður bendir til þess að neikvætt eigið fé húsnæðiseigenda sé útbreitt alþjóðlegt fyrirbæri. Neikvæð eiginfjárstaða íslenskra húsnæðiseigenda virðist vera minna útbreidd en til dæmis breskra eða danskra húseigenda. Niðurstöður benda til að gögn Hagstofu Íslands séu nothæf til eftirlits með skulda- og eignaþróun einstaklinga. Þau litlu gögn sem fengust í þessari forkönnun undirstrika margbreytileika ferlanna. Einnig sýna þau að atriði eins og neikvætt eigið fé íslenskra húseigenda á sér langa sögu þó að Íslendingar virðist eiga langt í land með að ná Dönum. Einnig má ætla að skuldavandi samkvæmt eðlilegri skilgreiningu sé hvorki almennur né eitthvað nýtt. Ef nota á hagstofugögn til reglulegs eftirlits með efnahag einstaklinga þarf úrtak að vera miklu stærra en það sem hér var notast við. Gæði úrtaks, bæði hvað varðar samfelldni ferla og réttmæti mælinga þurfa einnig að vera meiri. Ljóst er að í grunninum eru villur í færslum. Verkefnið var unnið sumarið 2010 af Arnaldi Smára Stefánssyni BS-nema í hagfræði undir leiðsögn og í samvinnu við Helga Tómasson dósent í hagrannsóknum og tölfræði við Háskóla Íslands. Reykjavík, í október i

5 Inngangur Hugtök eins og skuldir heimila hafa verið algeng í fréttum síðan fjármálakreppan 2008 skall á. Erfiðleikar sem fylgja skuldastöðu eru háðir höfuðstól skuldar, verðmæti eigna og hæfni skuldara til að afla tekna til þess að standa undir skuldinni. Því gefur það ekki góða mynd af vandanum að líta einungis á stöðu höfuðstóls í einum tilteknum tímapunkti. Vextir, afborganir og laun eru afgerandi þættir skuldavanda. Eignir og skuldir eru í eðli sínu langlíf og nátengd fyrirbæri, og því er eðlilegra að líta á skuldastöðu sem feril í tíma frekar en tiltekna stöðustærð. Skuldir eru út af fyrir sig ekki slæmt fyrirbæri. Ákvörðun um skuldsetningu er hluti af því ferli að hámarka lífsgæði. Það getur þurft mikla skuld til þess að ná taki á stórri eign og síðan þarf tiltekið tekjustreymi til þess að standa undir skuldinni og borga hana niður. Ef líkja ætti hagkerfum við mannslíkamann má segja að skuldir séu eitt af þeim næringarefnum sem hagkerfið þarf til þess að það starfi eðlilega, 1 rétt eins og eignarréttur, tekjur og ótal aðrir þættir. Verðmæti eigna stjórnast af markaðsaðstæðum í hverjum tímapunkti en hreyfing skuldar stjórnast að hluta til af þáttum sem ráðast þegar til skuldarinnar er stofnað, möguleikum til endurfjármögnunar, tekjustreymi einstaklingsins og fleiri þáttum. Skuld eins er eign annars og því ráðast eftirstöðvar skulda að hluta til af verðþróun annarra eigna á líftíma skuldarinnar. Hugsanleg nálgun er að skoða þann möguleika að sundurliða feril eigna- og skuldastöðu einstaklinga og líta á skuldastöðu sem feril í tíma sem kortlagður er með tilliti til hreyfimynsturs eignaverðs og eiginleika skuldara. Áhættusækni einstaklinga og mat á eigin hæfni ráða miklu um stöðutöku í eignum og skuldum. Það er þó erfitt, jafnvel ómögulegt, og dýrt að búa til nothæfar breytur sem eiga að skýra fullkomlega vægi þessara þátta. Tölfræðilegt líkan til ályktunar um eðli skuldasöfnunar einstaklinga, gæti nýst fjárfestum, skattayfirvöldum og einstaklingum til betri ákvörðunartöku varðandi umgengni við lánsfé. Þannig mætti setja betri reglur um það hversu mikla áhættu lántakendur og lánveitendur geta leyft sér að taka og þannig stuðla að meiri stöðuleika. 1 Deila má um það hvað sé eðlilegt og hvað ekki. En skortur á lánsfé getur hamlað hagvexti. 1

6 a) Þróun dansks húsnæðisverðs. b) Þróun norsks húsnæðisverðs. Mynd 1: Þróun raunverðs íbúðareigna í Danmörku og Noregi. Danska myndin er fengin úr grein eftir Lunde (2008a) og sú norska úr meistararitgerð eftir Bertelsen & Bremnes (2007). Skipulag þessarar skýrslu er þannig að fyrst er lauslegt sögulegt ágrip ásamt erlendum samanburði. Síðan eru umræður um fræðilegar og empirískar greiningar á skulda/eignaferlum. Þá er sagt frá tilraun sem gengur út á að nota gögn Hagstofu Íslands úr skattframtölum. Ljóst er að skuldaferlar einstaklingar eru margbreytilegir. Reynt er að lýsa því lauslega. Niðurstöður er teknar saman í lokaorðum. Sögulegt yfirlit og erlendur samanburður Skuldavandi er áhyggjuefni um allan heim. Hér á eftir er drepið lauslega á nokkur dæmi frá nágrannalöndunum. Þessar hugleiðingar eru að sjálfsögðu fjarri því að vera tæmandi og settar fram til að skapa einhvers konar erlent viðmið. Sveiflur í húsnæðisverði eru jafngamlar húsnæðismarkaðnum og nátengdar þróun lánsfjármarkaðar og kaupmáttar launa. Sveiflur í húsnæðiverði eru því vel þekkt fyrirbæri í hagsögunni. Húsnæðisverð ræðst af eftirspurn eftir húsnæði, framboði á lánsfé, vaxtastigi og kaupmætti launa. Mynd 1 sýnir þróun raunvirðis á dönskum og norskum húsnæðismarkaði. Hliðstæða ferla má sjá Bretlandi, Bandaríkjunum, Spáni og ýmsum fleiri löndum. Athugað var úrtak úr skattframtölum (sem lýst er nánar síðar) áranna sem taka til 2

7 tímabilsins Í því fengust m.a. 11 ára ferlar yfir tekjur og skuldir 200 hjóna. Aldur einstaklinganna er á bilinu ára árið Stærð úrtaksins leyfir ekki nákvæma greiningu á eigna/skuldastöðu eftir aldri. Mynd 2a sýnir eiginfjárstöðu þeirra 5% verst settu í úrtakinu. Myndir 2b, 2c og 2d sýna það fyrir 10%, 25% og 50% verst settu. Hugsanleg túlkun á þessum myndum er að eðli málsins sé að eiginfjárstaða þeirra sem eiga og skulda mikið sveiflast meira en eiginfjárstaða þeirra sem skulda lítið. Efnahagsreikningur er samsettur úr eignum og skuldum. Á þeim heimilum þar sem bæði eignir og skuldir eru stórar eru því tveir þættir sem báðir sveiflast mikið. Í þessum myndum er eiginfjárstaðan sett upp í íslenskum krónum á verðlagi ársins Myndirnir litu öðruvísi út ef unnið væri með eiginfjárhlutfallið. Í þessum myndum má reikna með að stóreigna/stórskulda fjölskyldur sýni mikið fall í krónum árið Í mynd 3 eru sömu gögnum lýst hlutfallslega, þ.e. skuldir/eignum. Samkvæmt mynd 3 fara þeir 5% verst settu úr því að skulda tæp 70% af eignum árið 1998, upp í að skulda rúm 100% af eignum í lok ársins Þetta gefur til kynna að neikvæð eiginfjárstaða á Íslandi sé umfangsminna fyrirbæri en í Danmörku. Stærð þess úrtaks sem hér er unnið með gefur ekki möguleika til nákvæmra ályktana um hversu neikvæð eiginfjárstaða þeirra sem eru með neikvætt eigið fé er. Dreifingu hlutfalls skulda og eigna á nokkrum tímapunktum er lýst í mynd 4. Samkvæmt henni eru þeir verst settu árin 2002 og 2006 með skuldir rétt yfir eignum (skuldir/eignir aðeins stærri en 1), en árin 2007 og 2008 eru tvenn hjón komin komin með skuldir sem eru meira en tvöfaldar eignir. Þetta eru Á Íslandi er tímabil stundum kallað misgengistímabilið. Sú nafngift vísar til þess að sjálfsögðu of fá tilfelli til að grundvöllur sé til alhæfingar. Ljóst er þó að þetta er ekki hin að laun og eignir lækkuðu mikið. Íslendingar áttu því mun erfiðara að standa undir skuldum en almenna þróun. Þ.e. að þeir sem skulda margfaldur geta ekki verið mjög stórt hlutfall af heild. áður. Mynd 5 sýnir þróun raunvirðist íbúðarhúsnæðis í Reykjavík. Þarna er árið 1980 sett á 100. Árið 1982 fer gildið í 125 og hrapar síðan í 95. Á sama tíma hrapar kaupmáttur og helst lágur lengi á eftir. Fasteignaverðlækkunin virðist heldur minni en lækkun í Danmörku á tímabilinu (sjá mynd 1). Mynd 6 sýnir þróun eiginfjárhlutfalls danskra heimila fyrir nokkra aldurshópa á tímabilinu Þetta er 30% kvantíll sem þýðir að 30% hópsins skuldar meira en það hlutfall sem 3

8 Eignir skuldir lægstu 5% Eignir skuldir lægstu 10% Eignir skuldir (verð 2008) ár Eignir skuldir (verð 2008) ár (a) Eiginfjárstaða 5% verst settu (b) Eiginfjárstaða 10% verst settu Eignir skuldir lægstu 25% Eignir skuldir lægstu 50% Eignir skuldir (verð 2008) Eignir skuldir (verð 2008) ár ár (c) Eiginfjárstaða 25% verst settu (d) Eiginfjárstaða 50% verst settu Mynd 2: Þróun eiginfjárstöðu 200 hjóna á tímabilinu í milljónum á mann á verðlagi ársisns sýnt er á lóðrétta ásnum. Til nánari skýringar skuldar 30% hópsins sem er undir 30 ára meira en 140% af eignum árið Eignir á þessum myndum er húseignir, bankainnistæður, verðbréf samkvæmt dönskum skattframtölum, fasteignaskrám og upplýsingum frá húsnæðisbönkum (realkredit-institutter). Eignir í lífeyrissjóðum eru ekki taldar með. Einnig er hugsanlegt að markaðsvirði húseigna sé heldur hærra (5-10%) en það sem gefið er upp í fasteignamati. Slíkt er þó mismunandi eftir svæðum. 4

9 Skuldahlutfall 5% verst settu Skuldahlutfall 10% verst settu Skuldir/eignir Ár Skuldir/eignir Ár (a) Skulda/eignhlutfall 5% verst settu (b) Skulda/eignhlutfall 10% verst settu Skuldahlutfall 25% verst settu Skuldahlutfall 50% verst settu Skuldir/eignir Ár Skuldir/eignir Ár (c) Skulda/eignhlutfall 25% verst settu (d) Skulda/eignhlutfall 50% verst settu Mynd 3: Þróun hlutfallsins skuldir/eignir hjá 200 hjónum. Skuldir/eignir 2002 Skuldir/eignir 2006 tíðni tíðni Skuldir/eignir Skuldir/eignir (a) Dreifing skulda/eignahlutfalls 2002 (b) Dreifing skulda/eignahlutfalls 2006 Skuldir/eignir 2007 Skuldir/eignir 2008 tíðni tíðni Skuldir/eignir Skuldir/eignir (c) Dreifing skulda/eignahlutfalls 2007 (d) Dreifing skulda/eignahlutfalls 2008 Mynd 4: Dreifing hlutfallsins skuldir/eignir. 5

10 Mynd 5: Þróun raunverðs húsnæði (innanhúsplagg frá Kjararannsóknarnefnd byggt á gögnum Fasteignamats Ríkisins). Mynd 6: Þróun 30% kvantíls í eiginfjárstöðu danskra heimila (http://krisetider.blogs.business.dk/2008/11/07/ boligejere-teknisk-insolvente/). 6

11 Fræðilegur bakgrunnur Æviteknakenningin (e. The Life Cycle Hypothesis) er kenning sem lýsir neyslumynstrum einstaklinga. Hún var upphaflegega þróuð af hagfræðingunum Irving Fisher og Roy Harrod, en Albert Ando og Franco Modigliani útvíkkuðu hana. Gert er ráð fyrir að einstaklingar neyti fasts hlutfalls af núvirtu virði (e. present value) ævitekna sinna. Einstaklingar taka því lán á yngri árum til þess að fjármagna neyslu og spara þau ár sem þeir hafa hæstar tekjur til þess að fjármagna neyslu á elliárum (Modigliani & Ando, 1957). Hér verður látið nægja að fjalla um þátt Modigliani og Ando í þróun kenningarinnar. Snemma á 6. áratug síðusta aldar skrifuðu Franco Modigliani og Richard Brumberg grein um neyslu einstaklinga á lífsskeiði sínu (Modigliani & Brumberg, 1954). Samkvæmt kenningum þeirra taka einstaklingar upplýstar (e. intelligent) ákvarðanir um það hversu miklu þeir eyða á hverjum tímpunkti yfir æviskeiðið þar sem einu skorðurnar eru þær auðlindir (e. resources) sem einstaklingurinn hefur aðgang að yfir lífsskeiðið. Þeir gera ráð fyrir að neysla sé í hlutfalli við þessar auðlindir, eða, sem er nánast jafngilt, meðtaltekjur yfir lífsskeiðið. Samkvæmt því ætti neysla að vera stöðugri yfir lífsskeiðið en tekjur (Deaton, 2005). Modigliani og Ando tóku upp þráðinn þar sem Modigliani og Brumberg höfðu sagt skilið við hann. Gert er ráð fyrir að nytjar neytandans séu fall af summu núverandi og verðandi neyslu. Fyrir hvert ár t er því heildarneysla T ára einstaklings í hlutfalli við núvirði þeirra heildar auðlinda sem hann mun sanka að sér það sem eftir er ævinnar, c T t = Ω T t v T t. (1) Hér er Ω T t hlutfallsstuðull sem er háður formi nytjafallsins, ávöxtun af eignum og aldri einstaklingsins á hverjum tímapunkti og v T t eru heildar auðlindir (e. resources). Gert er ráð fyrir að neytandinn hámarki nytjar sínar m.t.t. auðlinda sinna. Núvirði auðlinda T ára einstaklings má tákna sem summu hreinna eigna (e. net worth) frá síðasta tímabili og núvirtu virði þeirra tekna, 7

12 annarra en tekjum af eignum, (e. nonproperty income) sem einstaklingur væntir að hann muni vinna sér inn það sem eftir er af tekjuævi (e. earning live) hans. Hér er y T t v T t = a T t 1 + yt t + N τ=t+1 tekjur, aðrar en af eignun (e. nonproperty income), og y etτ t y etτ (1 + r t ) τ T (2) eru þær tekjur sem T ára einstaklingur væntir að vinna sér inn á τ-ta ári lífs síns. Eins táknar N það árabil sem einstaklingurinn hefur tekjur (e. earning span) og r t ávöxtun af eignum. Við getum því skilgreint meðal væntar árstekjur sem y et t = 1 N T N τ=t+1 Nú má endurskrifa jöfnu (1) með því að nota jöfnur (2) og (3). y etτ (1 + r t ) τ T (3) c T t = Ω T t y T t + Ω T t (N T)y et t + Ω T t a T t 1. (4) Því er neyslufall einstaklinga fall af tekjum, væntum tekjum og ávöxtun fjármagns (e. capital) með stuðlum (e. coefficients) sem eru háðir aldri (Ando & Modigliani, 1963). Nytjafall Modigliani og Brumberg (Modigliani & Brumberg, 1954) er fall af núverandi og væntri (e. prospective) neyslu og þeim eigum sem hann lætur í arf. 2 Ef gert er ráð fyrir að verðlag breytist ekki umtalsvert (e. appreciably) yfir æviskeiðið, þannig að magn neyslu sé alfarið ákvarðað (e. uniquely related to) af virði, þá má tákna nytjafall T ára einstaklings sem U = U(c T t, c T+1 t+1,..., cl A, a L+1 ), (5) þar sem A táknar aldur einstaklingsis þegar hann deyr. Ef tekjur vaxa til að byrja með samhliða starfsaldri en falla svo á ákveðnum tímapunkti einhverntíman eftir miðjan aldur má gera ráð fyrir 2 Ando og Modilgiani (Ando & Modigliani, 1963) gera ráð fyrir að einstaklingar kjósi ekki að skilja eftir sig arf. Þessi þáttur hefur þó enga afgerandi merkingu í okkar greiningu. 8

13 að einstaklingar taki lán þegar þeir eru ungir, safni á miðjum aldri og eyði svo sparnaðinum á elliárunum (Yilmazer & DeVaney, 2005). Þeir einstaklingar sem vænta þess að hafa háar tekjur síðar meir eru líklegri til þess að taka hærri lán. Segja má að tekjur ásamt skuldum séu þannig sjóðurinn sem einstaklingar sækja í til þess að fjármagna neyslu og fjárfestingu. Ýmsar rannsóknir hafa gefið til kynna að eldra fólk gangi ekki jafn hart á eignir sínar og kenningin gefur til kynna, jafnvel að þeir spari hluta tekna sinna (Deaton, 2005). Eins hafa rannsóknir sýnt að neyslan sé hærri á miðju æviskeiði en vænta mætti samkvæmt kenningunni. James Tobin telur helstu ástæðu þess vera barneignir. Hann telur að ferill fjölda barna á heimili sé í laginu eins og u á hvolfi (Tobin, 1967). Einhverjir hafa tekið svo til orða að kenning Ando og Modigliani eigi við um einhleypt fólk, sem taka ekki útgjöld vegna barneigna með í reikninginn þegar neysla er ákvörðuð og hafa ekki ástæðu til þess að skilja eftir sig arf. Eins má gera ráð fyrir að óvissa um dánardag skipti hér einhverju máli (Deaton, 2005). Færa má rök fyrir því að ellilífeyrisþegar gengju harðar að eignum sínum ef dánardagur væri þekktur. Gerum ráð fyrir að einstaklingur viti að væntigildi dánardags síns sé µ(a, q), þar sem a er aldur einstaklingsins og q aðrir þættir. Þá er líklegt að hann gangi á eignir sínar eins og andlátsdagur væri þekktur, α(a, q) µ(a, q), þar sem α > 1. 3 Hægt er að kaupa tryggingar þar sem kostnaði vegna óvissu um dánardag er velt yfir á tryggingarfélag. Empírískar greiningar Ýmsir fræðimenn hafa rannsakað þætti sem hafa áhrif á skuldir. Þrátt fyrir að menning og umhverfi sé ólíkt milli landa má gera ráð fyrir að áhrifaþættirnir séu að miklu leyti þeir sömu en mögulega misjafnlega sterkir. Tansel Yilmazer og Sharon A. DeVaney (Yilmazer & DeVaney, 2005) rannsökuðu annars vegar líkur þess að einstaklingar bæru ákveðnar tegundir skulda og hins 3 Hér er α vera fall af aldri og öðrum þáttum. Ástæða þess að ég læt α vera fall af aldri er sú að segja má að líkur þess að µ sé réttur dánardagur aukist með aldrinum. Ég læt aðra þætti fylgja með því þeir geta einnig haft áhrif á líkur þess að µ verði réttur dánardagur. 9

14 vegar fjárhæð skulda í hlutfalli við heildar eignir. Þær notuðu þversniðsgögn úr 2001 Survey of Consumer Finance. Úrtak þeirra innihélt upplýsingar um eignir og skuldir heimila. Skuldirnar voru flokkaðar niður í veðskuldir (e. mortgage debt), kreditkortaskuldir (e. outstanding credit card balance), raðgreiðsluskuldir (installment debt) og aðrar skuldir. Þeir notuðu sérhæft tölfræðilíkan (probit) til þess að meta áhrifaþætti á líkur þess að bera hinar ólíku tegundir skulda og annað sérhæft tölfræðilíkan (tobit) til þess að meta þá þætti sem höfðu áhrif á magn skulda í samanburði við magn eigna. Samkvæmt niðurstöðum þeirra minnkuðu bæði líkur þess að bera skuldir og upphæð skuldar í samanburði við eignir með aldri aðal fyrirvinnu fjölskyldunnar (e. household head) 4. Sú þróun að heimili draga úr skuldum þegar fyrirvinna nálgast eftirlaunaaldur er í samræmi við æviteknakenninguna. Jafnframt var neikvætt samband á milli annars vegar fjáreigna (e. financial assets) og líkur þess að bera skuld og hins vegar fjáreigna og skuldahlutfalls. Hins vegar var jákvætt samband milli annars vegar annarra eigna en fjáreigna og líkur þess að bera veðsett lán og hins vegar annarra eigna en fjáreigna og skuldahlutfalls. Tekjur heimilis, það að vera sjálfstætt starfandi eða hættur störfum, hafði jafnframt neikvæð áhrif bæði á líkur þess að bera skuld og skuldahlutfalls. Af öðru má nefna að menntun og fjöldi barna á framfærslu höfðu neikvæð áhrif á líkur þess að bera óveðsetta skuld. Donald Cox og Tullio Jappelli (Cox & Jappelli, 1993) notuðu tölfræðilíkön (Probit), til þess að meta líkur á lántökutakmörkum (e. borrowing constraints) og dreifingu skulda (e. incidence of positive debt). Þeir notuðu 1983 Survey of Consumer Finances sem inniheldur upplýsingar um fjölskyldur. Þar höfðu þeir upplýsingar um það hvaða heimili höfðu aðgang að lánsfé (e. credit markets) og hver ekki. Niðurstaða rannsóknar þeirra var sú að ósk (e. desire) eftir skuld óx fram að þeim tíma þegar fyrirvinna (e. the household head) var um það bil hálffertugur. Jonathan Crook (Crook, 2001) rannsakaði hvaða þættir segðu til um hvort heimili væru líkleg til þess að fá höfnun á beiðni um lán og hvaða þættir hefðu áhrif á það hversu stór lán heimili sóttust eftir. Hann studdist við gögn úr Survey of Consumer Finance og beitti einvíðu probit líkani til þess að rannsaka 4 Hugtakið head of the household er ekki skilgreint í greininni en gera má ráð fyrir að þeir eigi við aðal fyrirvinnu fjölskyldunnar. Stundum er átt við karlmanninn í fjölskyldunni (gömul hefð) eða þann aðila sem er eldri. 10

15 líkur á höfnun og tvívíðu probit líkani til að meta áhrif á stærð lána. Samkvæmt rannsókn hans var jákvætt samband á milli annars vegar samtímatekna (e. current income) og eftirspurnar eftir lánum (skuldum, fasteignaveðlán (e. mortgage loan), raðgreiðslulán (e. installment loan), húsnæðislán (e. home equity loan) og kreditkortalán) og hins vegar fjölskyldustærðar og eftirspurnar eftir lánum (skuldum). Eunyoung Baek og Gong-Soog Hong (Baek & Hong, 2004) birtu áhugaverða rannsókn á skuldastöðu einstaklinga (afborgunar- og kreditkortalán) þar sem þeir mynduðu svokölluð lífsskeiðsstig (e. life cycle stages) sem ákvörðuðust af aldri aðal fyrirvinnunar, hjúskaparstöðu (e. marital status) og barnafjölda. Þeir notuðu 1998 Survey of Consumer Finance og hönnuðu svo kallað double-hurdle líkan. 5 Fyrst mátu þeir skuldavilja (e. desire), Y i1 = z i α + µ i, með probit líkani og svo fjárhæð skuldar, Y i2 = x i β + ε i, þar sem z i og x i tákna vigra með óháðum breytum sem ákvarða Y i1 og Y i2. Loks er Y i = x i β + ε i ef Y i1 > 0 og Y i2 > 0 en Y i = 0 annars. Samkvæmt greiningu þeirra voru barnlausir einstaklingar 50 ára og eldri og einstæðir foreldrar yngri en 50 ára ólíklegri til þess bera ákveðna tegund skulda (e. installment debts) og skulduðu minna en einstæðir einstaklingar sem voru yngri en 40 ára. Samkvæmt rannsókninni mátti jafnramt lýsa afborgunarskuldum betur en kreditkortaskuldum með vísan til lífaldurs. Það ætti ekki að koma á óvart þar sem afborgunarskuldir eru notaðar til þess að ná ákveðnum markmiðum, eins og greiða fyrir nám, bíl, og aðrar varanlegar neysluvörur á meðan kreditkortaskuldir eru að jafnaði notaðar til þess að ná endum saman í hverjum mánuði. Þessir höfundar voru á því að mögulega hefði mátt bæta rannsóknina með því að nota aldur fyrsta barns í stað aldurs aðal fyrirvinnunar og að tillit hefði mátt taka til starfslokaaldurs þegar lífsskeiðin voru metin. Að sama skapi voru þeir á því að í stað þess að skoða eingöngu hvort börn voru á framfærslu heimilisins eða ekki hefði getað verið betra að skoða fjölda barna á framfærslu heimilisins. Orazio P. Attansio, James Banks, Costas Meghir og Guglielmo Webber (Orazio P. Attansio & Webber, 1999) nálgast þessi atriði öðruvísi en þeir hagfræðingar sem fjallað hefur verið um. 5 Þar sem hátt hlutfall einstaklinga í úrtakinu voru ekki með neinar skuldir uppgefnar borgaði sig ekki að beita aðferð minnstu fervika (e. ordinary least squares) í aðhvarfinu. 11

16 Þeir halda því fram að með því að bæta við lýðfræðilegum þáttum (e. demographics) og bæta við óvissu sé hægt að búa til kryppta (e. hump shaped) neysluferla yfir aldur sem lýsa raunveruleikanum vel, t.d. ólíkum neyslumynstrum einstaklinga sem hafa ólíka menntun. Þeir notuðust við gögn úr Consumer Exprenditure Survey. Þar fengu þeir upplýsingar um tekjur, neyslu og ásamt atriðum eins og fjölda fullorðinna og fjölda barna á heimili og menntun, en að auki bættu þeir við upplýsingum um vexti. Hver og ein fjölskylda var í gagnasafninu í eitt ár. Því skiptu þeir úrtakinu niður í flokka eftir fæðingarári og tóku meðaltal viðeigandi breyta í hverjum flokki fyrir sérhvert tímabil. Þeir gerðu ráð fyrir að sérhvert heimili stæði frammi fyrir hámörkunarvandamáli, mátu stikana í hámörkunarvandamálinu og leystu Euler-jöfnu vandamálsins með afturvirkri ítrekun (e. backward recursion). Samkvæmt niðurstöðum þeirra voru neysluferlarnir of flatir ef óvissu var sleppt og náðu hámarki of seint ef lýðfræðilegum þáttum var sleppt. Að ofansögður er ljóst að erlendir fræðimenn hafa lagt í mikla vinnu við hönnu tölfræðilegra líkana til að geta ályktað um eðli efnahagsreiknings heimila út frá mælingum. Ályktanir um einstaklingsþróun yfir tíma byggðar á einstaklingsgögnum er vandasamt verkefni. Gögn og breytur Í þessari rannsókn var var unnið með gagnasafn sem Eyjólfur Sigurðsson, doktorsnemi í hagfræði, vann úr gögnum frá Hagstofu Íslands. Einnig er stuðst við upplýsingar sem fengust á vef Hagstofu Íslands og vef Þjóðskrár. Haft var samband við Lánasjóð íslenskra námsmanna með það í huga að bæta upplýsingum við gagnasafnið. Ekki var hægt að fá þær upplýsingar sem beðið var um í tæka tíð vegna anna hjá Lánasjóðnum. Ein helsta ástæða þess að ekki var hægt að veita upplýsingarnar strax var sú að ekki var hægt að nálgast þær á tölvutæku formi. Annað hvort vegna þess að þær voru ekki til á tölvutæku formi eða ekki var nógu vel haldið utan um gögnin. Einhverjar upplýsingar var hægt að nálgast í ritum og ársskýrslum sem höfðu verið gefnar út. Þessar upplýsingar höfðu á einhverjum tímapunkti verið til á tölvutæku formi. Eftir að upplýsingarnar hafa verið gefnar út á prent hefur þeim annað hvort verið eytt, eða ekki haldið það vel 12

17 utan um þær að þægilegt sé að nálgast þær. Í heildina eru 1000 einstaklingar í gagnasafninu sem Eyjólfur Sigurðsson bjó til. Gagnasafnið nær frá árinu 1998 til og með ársins Hver og ein breyta er 9104 stök. Við erum því með upplýsingar sem ná yfir 9,104 ár að meðaltali fyrir hvern einstakling. Einstaklingar eru allt frá 1 upp í 11 ár í gagnasafninu. Tafla 1 á blaðsíðu 15 inniheldur upplýsingar um lýsingu á breytum og einingar. Til þess að gera persónurekjanlegan gagnagrunn voru upplýsingar unnar úr skattframtölum. Hverjum og einum einstaklingi var úthlutuð tala, einstaklingseinkenni, og þannig var hægt að búa til tímatengdan vigur upplýsinga um hvern einstakling í gagnasafninu. Tafla 2 á blaðsíðu 15 inniheldur hluta upplýsinganna sem gagnasafnið inniheldur um einstakling 1. Ýmsar tegundir breyta eru í gagnasafninu. Fyrst ber að nefna tölustærðirnar. Breytan tekjuar segir til um hvaða ár viðkomandi upplýsingar vísa til. Tekjuár er nauðynlegt að hafa til þess að geta sett eignir, skuldir og tekjur á fast verðlag. Breytan aldur lýsir aldri einstaklinga í gagnasafninu en upplýsingar um aldur er nauðsynlegt að hafa til þess að geta skoðað hvernig eignir, skuldir og tekjur einstaklinga þróast yfir æviskeiðið. Upplýsingar um fjölda barna á framfæri í gagnasafninu bjóða upp á að hægt sé að meta hvort og hvaða áhrif hann hefur á ferla eigna, skulda og tekna. Í litlu úrtaki eins og þessu hér er slíkt þó marklítið. Barneignir eru hugsanlega mikilvæg stærð í ákvarðantöku einstaklinga um neyslu. 6 Þó er heldur merkingarlítið að ætla að tala um nákæma lögun ferilsins því hún er algjörlega háð kvarðanum. Upplýsingum um fjölda barna er skipt niður eftir aldri barnanna. Þannig segir breytan fjoldi_barna_yngri til um fjölda barna yngri en 7 ára sem eru á framfæri viðkomandi einstaklings, en breytan fjoldi_barna_eldri segir til um fjölda 7 til 16 ára barna. Allar krónutölur eru á verðlagi hvers tekjuárs eins og þær koma fyrir á skattframtali. Eignum er skipt niður í fasteignir og aðrar eignir. Hugsanlegt er að minni sveiflur séu í verðmæti fasteigna 6 Eins og nefnt var á blaðsíðu 10 hélt Tobin því fram að ein af ástæðum þess að ferill neyslu yfir ævi væri ekki föst stærð væri sú að ferill fjölda barna yfir ævina væri u-laga. 13

18 Tafla 1: Skilgreining á breytum í gagnasafninu. Nafn breytu Lýsing eining tekjuar Árið sem einstaklingur þénar tilteknar tekjur ár (e. income year) pid Kennimark einstaklings (e. Person ID) leppbreyta aldur Aldur einstaklings, tiltekið ár að frádregnu fæðingarári. ár kyn Kyn einstaklings (1=karlkyns, 2=kvenkyns) leppbreyta sid Kennileiti maka (e. Spouse ID) leppbreyta fjoldi_barna_yngri Fjöldi barna á framfæri sem eru yngri en 7 ára börn fjoldi_barna_eldri Fjöldi barna á framfæri sem eru á aldrinum 7 börn til 16 ára haskoli Hásólagráða hæsta gráða (=1 ef háskólagráða leppbreyta er hæsta gráða einstaklings) student Menntaskólagráða hæsta gráða (=1 ef leppbreyta menntaskólagráða er hæsta gráða einstaklings) nemi Þiggur einstaklingur námslán (=1 ef einstaklingur leppbreyta þiggur námslán á viðkomandi tímabili) heildartekjur Heildartekjur viðkomandi ár samkvæmt krónur á verðlagi hvers árs skattframtali (e. Gross income) launatekjur Launatekjur viðkomandi ár samkvæmt skattframtali krónur á verðlagi hvers árs fasteignir Eignir í fasteignum samkvæmt skattframtali krónur á verðlagi hvers árs adrar_eignir Eignir aðrar en fasteignir samkvæmt skattframtali krónur á verðlagi hvers árs skuldir_fasteignir Skuldir vegna fasteigna krónur á verðlagi hvers árs adrar_skuldir Skuldir aðrar en vegna fasteigna krónur á verðlagi hvers árs manadarlaun Meðal mánaðarlaun í aðalstarfi (e. primary vocation) krónur á verðlagi hvers árs viðkomandi ár manadarlaun_sjalfstaett Meðal mánaðarlaun sjálfstætt starfandi viðkomandi ár krónur á verðlagi hvers árs manudir Fjöldi mánaða sem einstaklingur fékk laun í aðalstarfi mánuðir manudir_sjalfstaett Fjöldi mánaða sem einstaklingur fékk laun sjálfstætt mánuðir starfandi starfshlutfall Starfshlutfall (e. Duty factor) hlutfall Tafla 2: Dæmi um þær upplýsingar sem gagnasafnið hefur að geyma fyrir hvern einstakling. Kvenkyns einstaklingur sem hættir að fá launatekjur við 67 ára aldur. tekjuar pid aldur kyn sid fjoldi_barna_eldri haskoli heildartekjur launatekjur fasteignir x x x x x x x x x x x x x x x x x x x 0 x x 0 x x 0 x x 0 x x 0 x 14

19 en verðmæti annarra eigna. Skuldum er á sama hátt skipt niður í skuldir vegna fasteigna og aðrar skuldir. Tekjum einstaklinga er skipt niður í tvo þætti, launatekjur og heildartekjur. 7 Nokkrar leppbreytur (e. dummy variables) eru í gagnasafninu. Einstaklingar eru flokkaðir eftir kyni. Ef viðkomandi er karlkyns er kyn = 1 en kyn = 2 ef viðkomandi er kvenkyns. Til þess að gögnin séu einstaklingsrekjanleg þarf binda hverjar upplýsingar viðkomandi aðila. Breytan pid er kennimark hvers einstaklings í gagnasafninu, númer frá 1 upp í 1000, ein fyrir hvern einstakling. Breytan sid er kennimark þess einstaklings sem viðkomandi er skráður í sambúð með. Ef einstaklingur er ekki skráður í sambúð tekur sid því ekkert gildi. Breytan haskoli er 1 ef háskólagráða er hæsta gráða einstaklings en annars 0. Breytan student er 1 ef gráða á framhaldsskólastigi er hæsta gráða en annars 0. Efnahagsþróun á Íslands frá 1998 til 2008 Mikil uppsveifla einkenndi efnahagslíf Íslands framan af árin 1998 til 2007 sem svo endaði með áðurnefndri fjármálakreppu árið Landsframleiðsla á mann jókst verulega á tímabilinu og hagvöxtur var öll árin nema 2002 og 2008 (sjá mynd 7). miljónir króna Á verðlagi ársins 2008 Landsframleiðsla á mann ár % Hagvöxtur á Íslandi 1998 til ár (a) Landsframleiðsla á mann á verðlagi ársins (b) Hagvöxtur. Mynd 7: Landsframleiðsla jókst mikið á tímabilinu, en var meiri árið 2007 en Hagvöxtur var öll árin nema 2002 og 2008 (Heimild: Hagstofa Íslands). 7 Að auki fylgja með í gagnasafninu upplýsingar um mánaðarlaun einstaklinga í starfi og sjálfstætt starfandi. Þær ákvarðast af þeim fjölda mánaða sem einstaklingar segjast hafa unnið á árinu. Líklegt er að upplýsingarnar um fjölda starfandi mánaða séu ekki sérlaga nákvæmar og því vafasamt að nota mánaðarlaun í greiningu. Að sama skapi er líklegt að upplýsingar um starfshlutfall séu lélegar. 15

20 Á verðlagi hvers árs eru eignir, skuldir og tekjur að aukast allt tímabilið. Á föstu verðlagi verður minnkun í eignum og tekjum árið Athyglisvert er að á tímabilinu 2004 til 2007 aukast eignir mun hraðar en skuldir. (sjá mynd 8). Meðaltal eigna, skulda og tekna Meðaltal eigna, skulda og tekna á verðlagi ársins 2008 milljónir króna eignir skuldir tekjur milljónir króna eignir skuldir tekjur ár ár (a) Meðaltal eigna, skulda og tekna einstaklinga í gagnasafninu á verðlagi hvers árs. (b) Meðaltal eigna, skulda og tekna einstaklinga í gagnasafninu á verðlagi ársins Mynd 8: Í takt við uppsveifluna árin 1998 til 2007 jukust heildareignir, skuldir og tekjur einstaklinga á föstu verðlagi. Í kjölfar efnhagaslægðarinnar árið 2008 minnkuðu heildareignir á föstu verðlagi en skuldir héldu áfram að hækka. Vegna mikillar verðbólgu jukust þó eignir og tekjur árið 2008 á verðlagi hvers árs. Gera má ráð fyrir að stór hluti þeirra einstaklinga sem fjárfesti í fasteign ár hvert séu á aldrinum 20 til 40 ára. Fjöldi 20 til 40 ára einstaklinga jókst um tæp 10 þúsund á Íslandi frá 1998 til 2008 (sjá mynd 9a). Gera má ráð fyrir a sú fjölgun skili sér í auknum fjölda kaupsamninga á fasteignamarkaði (sjá mynd 9b). Verð fasteigna og vísitala neysluverðs hækkaði árin 1998 til Kaupmáttur launa hækkaði öll ár tímabilsins nema árið (sjá mynd 9c). Velta á á fasteignamarkaði á verðlagi hvers árs hækkaði öll ár tímabilsins nema 2006 og Ef veltan er skoðuð á föstu verðlagi ársins 2008 var hún óstöðug en leitaði upp á við árin 1998 til Árið 2008 tók hún hins vegar dýfu og var minni en árið 1998 (sjá mynd 9d). Eigna-, skulda-, og tekjuferlar einstaklinga í gagnasafninu Áhugavert er að skoða hvernig eignir, skuldir og tekjur einstaklinga í gagnasafninu dreifast með tilliti til aldurs. ]Meðtaltal eigna, skulda og tekna einstaklinga í gagnasafninu. Þar sem gögnin 16

21 Fjöldi 20 til 40 ára einstaklinga Fjöldi kaupsaminga hvert ár fjöldi fjöldi ár ár (a) Fjöldi 20 til 40 ára einstaklinga á Íslandi ár hvert. (b) Fjöldi kaupsamninga í Reykjavík. vísitölur Vísitala neysluverðs, húsnæðis og kaupmáttur launa Vísitala neysluverðs án húsnæðis Húsnæðisvísitala Launavísitala ár milljarðar króna Velta á fasteignamarkaði velta fasteigna á verðlagi sérhvers árs velta fasteigna á verðlagi ársins ár (c) Vísitala neysluverðs án húsnæðis, vísitala húsnæðis og kaupmáttur launa. (d) Velta á fasteignamarkði á verðlagi hvers árs og á föstu verðlagi ársins Mynd 9: Óstöðugur vöxtur var í fjölda 20 til 40 ára einstaklinga á tímabilinu. Sömu sögu er að segja af fjölda kaupsamninga framan af en árið 2008 tóku þeir mikla dýfu. Vísitala neysluverðs og húsnæðis hækkuðu öll ár tímabilsins. Velta á fasteignamarkaði á föstu verðlagi ársins 2008 var óstöðug en leitaði upp á við árin 1998 til Árið 2008 tók hún hins vegar mikla dýfu og var minni en árið eru mælingar á ferlum er erfitt að túlka úrtaksmeðaltöl. Ályktanir um þá hagrænu krafta sem að baki gögnunum liggur verða að byggja á panel-data líkönum. Hér á eftir verður lýst hvað óformleg skoðun á gögnum leiðir í ljós. Ferlar fyrir eignir virðast stöðugri fyrir 50 ára aldur. Hugsanlega vegna þess að eignir einstaklinga spanna stærra bil á efri árum. Fasteignir virðast vera í hámarki í kringum 60 ára aldur en aðrar eignir í kringum 70 ára aldur. Óvíst er hvort ferillinn fyrir aðrar eignir lýsi Íslendingum almennt vel því ferillinn er mjög óstöðugur frá 60 ára aldri og upp úr, sama má segja um feril fasteigna frá 70 ára aldri. Gera má ráð fyrir að eignir (og hugsanlega skuldir) á skattframtölum séu misvel talin fram á fyrri hluta tímabilsins. Seinni 17

22 hluta tímabils eru fasteigna- og bankaupplýsingar forskráð á skattframtöl. Ferlarnir fyrir skuldir og tekjur eru stöðugri en fyrir eignir. Skuldir vegna fasteigna vaxa hratt fram að 40 ára aldri en minnka eftir það. Svipaða sögu er að segja af öðrum skuldum nema þá að þær vaxa ekki jafn hratt til að byrja með og eru jafnvel nokkuð stöðugar milli 30 og 60 ára aldurs. Lögun tekjuferilsins er svipaður ferli vegna annarra eigna, eini skýri munurinn er sá að tekjurnar eru hærri. Ferlarnir eiga það allir sameigninlegt að vaxa til að byrja með en falla svo. Gera má ráð fyrir að mentun hafi áhrif á eigna-, skulda-, og tekjuferlar einstaklinga. Ætla mætti að fólk með háskólapróf myndi byrja safna eignum síðar en aðrir og að tekjur þeirra væru lægri framan af. Hins vegar er erfiðara að segja til um þróun skulda. Einstaklingar sem eru ekki með háskólapróf kaupa mögulega fasteignir fyrr og stofna þannig til skulda, en háskólafólk fjármagnar oft neyslu og nám með skuldum. 196 einstaklingar í gagnasafninu höfðu háskólagráður Mi..gildi eigna eftir aldri og menntun milj..nir kr..na h..sk..lapr..f a..rir allt.. ver..lagi..rsins 2008 einhverntíman á tímabilinu. ] aldur Einstaklingar með háskólapróf virðast að jafnaði safna meiri eignum en aðrir. Þó er ekki hægt að draga þá ályktun út frá myndinni að eignasöfnun háskólagenginna byrji mikið síðar en annarra. Einnig virðist að einstaklingar með háskólapróf stofna til hærri skulda yfir miðbik ævinnar en á elliárunum eru þær orðnar lægri, ef eitthvað er, í samanburði við aðra. Það er mjög 18

23 eðlilegt ef gert er ráð fyrir að háskólagengið fólk hafi betri getu til þess að greiða niður skuldir sínar en aðrir vegna hærri launa. Eins og vænta má virðist einnig að einstaklingar sem hafa ekki háskólapróf hafa að jafnaði hærri tekjur framan af en um þrítugt eru tekjur háksólagenginna orðnar hærri. Nokkrir einstakir ferlar Þrátt fyrir að mynstrin sem má sjá séu að einhverju leyti sambærileg því sem fræðin segja til um þegar meðaltal er skoðað, má finna tilvik í gagnasafninu sem eru mjög frábugðin fræðunum. Einstaklingur 119 í gagnasafninu er karlmaður fæddur 1959 sem hefur enga menntun umfram grunnskólapróf, mynd 10 lýsir þróun eigna, skulda og tekna hans. Hann er aldrei skráður í Einstaklingur 119 milljónir króna eignir aðrar en fasteignir skuldir aðrar en vegna fasteigna fasteignir skuldir vegna fasteigna heildar tekjur launatekjur allt á verðlagi ársins aldur Mynd 10: Einstaklingur 119. Ekki skráður í sambúð, engin börn á framfæri og með enga menntun umfram grunnskólapróf. sambúð yfir tímabilið og hefur engin börn á framfæri. Þegar hann er 42 ára selur hann fasteignir sínar og á engar fasteignir það sem eftir er af tímabilinu og aðrar eignir eru jafnframt ekki miklar. Hann hefur engar launatekjur frá 47 til 49 ára aldri og heildartekjur eru jafnframt litlar á því 19

24 tímabili. Sömu ár skuldsetur hann sig en eignir eru litlar. Þegar hann er 47 ára skuldar hann um 4,6 milljónir króna en 30,3 milljónir króna þegar hann er 49 ára. Eignir hans fara jafnframt úr því að vera tæpar 2 milljónir króna í um hálfa milljón króna. Erfitt er að segja til um hvað hefur gengið á, en líklegt að staða hans sé slæm. Einstaklingur 940 er karlmaður fæddur árið 1950 sem hefur menntun á framhaldsskólastigi (sjá mynd 11). Fyrstu þrjú ár tímabilsins er hann skráður í sambúð með konu sem er fædd árið Einstaklingur 940 milljónir króna eignir aðrar en fasteignir skuldir aðrar en vegna fasteigna fasteignir skuldir vegna fasteigna samanlagðar heildartekjur samanlagðar launatekjur allt á verðlagi ársins aldur Mynd 11: Einstaklingur 940. Skráður í sambúð fyrstu þrjú ár tímabilsins, þrjú börn á framfæri fyrstu tvö árin, tvö þriðja árið og ekkert eftir það. og með enga menntun umfram grunnskólapróf Fyrstu tvö árin eru þrjú börn á framfæri þeirra en það þriðja tvö. Upplýsingar um eitt ár vantar inn í gagnasafnið um hann, en þau hafa slitið sambúð á hans 44. ári. Hann á enga fasteign í fjögur ár en er með skráða á sig fasteign þegar hann er 49 ára. Skuldirnar sem hann safnar eru hins vegar áhugaverðar. Eftir að hann slítur sambúð fer hann að safna skuldum öðrum en fasteignaskuldum en á enga fasteign og ári eftir að hann kaupir fasteign er lánið orðið nær helmingi hærra en fasteignin. Hann skuldar því næstum því fjórum sinnum hærri upphæð en hann á þegar hann er fimmtugur. 20

25 Aðrir einstaklingar skera sig úr vegna mikilla eigna. Einstaklingur 989 er kona fædd árið 1947 (sjá mynd 12). Hún er skráð í sambúð með karlmanni fæddum 1944 öll árin, en yfir Einstaklingur 989 milljónir króna eignir aðrar en fasteignir skuldir aðrar en vegna fasteigna fasteignir skuldir vegna fasteigna samanlagðar heildartekjur samanlagðar launatekjur allt á verðlagi ársins aldur Mynd 12: Einstaklingur 989. Skráður í sambúð með sama einstakling öll árin en ekkert barn á framfæri fyrstu tvö árin. Engin menntun umfram grunnskólapróf. (e. höf) (2010) tímabilið er ekkert barn skráð á framfæri þeirra. Hvorugt þeirra hefur menntun umfram framhaldsskólapróf. Heildartekjur þeirra ár hvert árin 1998 til 2003 eru að meðaltali um 5 milljónir króna á verðlagi ársins 2008 en árin 2004 til 2008 eru þær að meðaltali um 44 milljónir króna. Eignir þeirra, aðrar en fasteignir, eru jafnframt 84 milljónir (á verðlagi ársins 2008) árið 1998 en um 226 milljónir árið Hún hefur einungis launatekjur þrjú ár tímabilsins og hann bara tvö ár. Líklegt er að þau séu í einhverskonar rekstri. Áhugavert væri að skoða hvernig eigna-, skulda- og tekjuferlar einstaklinga sem eru í rekstri eru yfir æviskeiðið. Þrátt fyrir að þróun þeirra sé mögulega svipuð annarra að meðaltali yfir æviskeið er hugsanlegt að fleiri skeri sig úr. Aðilar sem eru ekki í einkarekstri geta þó líka efnast. Einstaklingur 444 er kona fædd árið 1975 (sjá mynd 13). Hún er skráð í sambúð með karlmanni fæddum sama ár síðustu fimm ár tímabilsins. Hún hlýtur háskólagráðu á tímabilinu en hann hefur hlotið gráðuna þegar sambúð 21

26 hefst. 8 Þegar sambúðin hefst eru þau með eitt barn á framfæri en í lok tímabils eru börnin orðin Einstaklingur 444 milljónir króna eignir adrar en fasteignir skuldir adrar en vegna fasteigna fasteignir skuldir vegna fasteigna samanlagðar heildartekjur samanlagðar launatekjur allt á verðlagi ársins aldur Mynd 13: Einstaklingur 444. Skráður í sambúð síðustu fimm ár tímabilsins. Eitt til þrjú börn á framfæri. Hlýtur háskólagráðu á tímabilinu. þrjú. Hann hefur mjög háar árstekjur á tímabilinu. Minnst tæpa 21 milljón á verðlagi ársins 2008 en mest tæpar 302 milljónir, allt skráð sem launatekjur. Heildar eignir þeirra árið 2008 eru þó ekki nema tæpar 55 milljónir en skuldir einungis um 2 milljónir. Sumar eignir og tekjur er hins vegar mun erfiðara að útskýra. Einstaklingur 553 er kona fædd árið 1936 sem hefur framhaldsskólamenntunn (sjá mynd 14). Það tímabil sem úrtakið nær til er hún aldrei skráð í sambúð. Einhverjar sveiflur eru í fasteignum hennar, mögulega er hún að selja og kaupa. Á verðlagi ársins 2008 eru eignir hennar (aðrar en fasteignir ) hins vegar á bilinu 3 til 4 milljónir á 62. til 65. ári hennar, á bilinu 5 til 7 milljónir á 66. til 68. ár hennar en rjúka upp í rúmar 105 milljónir árið þegar hún er 69 ára og eru háar það sem eftir er af tímabilinu. Sama tímabil hefur hún einungis launatekjur 2 ár, um 12 þúsund krónur árið 2002 og 11 þúsund krónur árið Heildartekjur hennar eru hins vegar í kringum 2 milljónir fyrstu 7 ár tímabilsins. Árið 8 Upplýsingar um hann eru einungis í gagnasafninu þau ár sem þau eru skráð í sambúð. 22

27 Einstaklingur 553 milljónir króna eignir aðrar en fasteignir skuldir aðrar en vegna fasteigna fasteignir skuldir vegna fasteigna heildartekjur launatekjur allt á verðlagi ársins aldur Mynd 14: Einstaklingur 553. Aldrei skráður í sambúð og ekkert barn á framfæri. Hefur menntun framhaldsskólamenntun. sem eignir hennar rjúka upp hefur hún hins vegar um 50 milljónir í heildartekjur, um 5 milljónir næstu tvö ár og síðasta árið um 20 milljónir. Ekki er ólíklegt að hún sé að selja eitthvað af eignum sínum síðasta ár tímabilsins. Hins vegar er erfitt að útskýra aukningu eigna hennar þegar hún er 68 ára. Ávallt eru einhverjir sem gefa ekki réttar upplýsingar upp til skatts eða hreinlega eiga engar eignir, bera engar skuldir og hafa engar tekjur. Erfitt er að geta sér til um aðstæður einstaklinga 407, 715 og 995 (sjá mynd 15). Einstaklingur 407 er karlmaður fæddur árið Þau tímabil sem hann er í gagnasafninu er hann 31 til 36 ára. Hann hefur enga menntun skráð umfram grunnskólapróf, er aldrei skráður í sambúð, hefur engin skráð börn á framfæri og engar eignir, skuldir eða tekjur gefnar upp. Einstaklingur 715 er karlmaður fæddur Hann er 35 til 43 ára þau tímabil sem hann er í gagnasafninu. Hann hefur enga menntun umfram grunnskólapróf, er aldrei skráður í sambúð, hefur engin skráð börn á framfæri og engar eignir eða skuldir gefið upp. Hann hefur eingöngu 23

28 gefnar upp heildartekjur sem eru í kringum 100 þúsund krónur á mánuði á verðlagi árins 2008, öll árin. Einstaklingur 995 er karlmaður fæddur 1970, 28 til 38 ára þau ár sem hann er í gagnasafninu. Hann hefur enga menntun umfram framhaldsskólamenntun en þiggur þó námslán þegar hann er 28 ára. Hann er aldrei skráður í sambúð og hefur engin börn skráð á framfæri. Engin fasteign er gefin upp og aðrar eignir einungis síðasta árið. Hann hefur engar tekjur gefnar upp nema tvö ár, þegar hann er 30 og 38 ára. Þegar hann er 30 ára gefur hann upp heildartekjur sem eru um 180 þúsund krónur, á verðlagi ársins 2008, og þegar hann er 38 ára gefur hann upp heildartekjur sem eru um 5 þúsund krónur, á verðlagi ársins Í þessum þremur tilvikum er líklegast um annað af tvennu að ræða; annaðhvort gefa þessir einstaklingar upp rangar upplýsingar eða þá er um einstaklinga að ræða sem einhverra hluta vegna eru utan hefðbundins vinnumarkaðar. 24

Sådan er jeg. Spil og leg 14 Følelser

Sådan er jeg. Spil og leg 14 Følelser Spil og leg 14 Læsebog side 40 41 Opgavebog side 68 Tegund: Samtalsæfing Form: Hópleikur Markmið: Að þjálfa orðaforða sem snýr að tilfinningum, persónueinkennum og útliti. Undirbúningur: Prenta út opgaveblad

Læs mere

Lærervejledninger LIVSSTIL. Í þemanu er m.a. unnið með orðaforða: Hugmyndir að kveikju:

Lærervejledninger LIVSSTIL. Í þemanu er m.a. unnið með orðaforða: Hugmyndir að kveikju: Í þemanu er m.a. unnið með orðaforða: tengdan lífsstíl um neyslu ungs fólks á Norðurlöndum um ofnotkun á hreinlætisvörum og orku Hugmyndir að kveikju: Umræður um neyslu ungs fólks í dag. Fjallað um myndina

Læs mere

Gólfhitagrind FHF. Hægt er að stýra hverjum loka með vaxmótorum, sem síðan er stjórnað af hitastilli í viðkomandi rými.

Gólfhitagrind FHF. Hægt er að stýra hverjum loka með vaxmótorum, sem síðan er stjórnað af hitastilli í viðkomandi rými. Notkun FHF gólfhitagrindin er notuð til að stjórna vatnsrennsli í gólfhitakerfum. Hvert rör í kerfinu er tengt gólfhitagrindinni sem gerir kleift að stjórna vatnsrennsli í hverri rás og hita í hverju rými

Læs mere

START. Spil og leg. Start Spil og leg Námsgagnastofnun 2011 9942

START. Spil og leg. Start Spil og leg Námsgagnastofnun 2011 9942 START Spil og leg 1 Spil og leg 1 Hvem er jeg? Hvad hedder du? Læsebog side 3 Opgavebog side Tegund: Samtals- og hreyfileikur Form: Hópleikur Markmið: Að læra að kynna sig. Undirbúningur: Finna bolta eða

Læs mere

6.5.2 Útgáfa 1.2 Dags Frágangur handlista. Leiðbeiningar. Leiðbeiningar. Mannvirkjastofnun. Í grein í byggingarreglugerð segir:

6.5.2 Útgáfa 1.2 Dags Frágangur handlista. Leiðbeiningar. Leiðbeiningar. Mannvirkjastofnun. Í grein í byggingarreglugerð segir: . gr. byggingarreglugerðar, nr. 112/2012, sbr. rgl. nr. 1173/2012, 350/2013, 280/2014, 360/2016 og 666/2016 Lög um mannvirki, nr. 160/2010 Frágangur handlista Í grein í byggingarreglugerð segir: Handlistar

Læs mere

Kjarasamningar í Danmörku

Kjarasamningar í Danmörku Kjarasamningar í Danmörku Allan Lyngsø Madsen Aðalhagfræðingur Yfirlit 1. Undirbúningur 2. Félagslegur og hagfræðilegur byrjunarpunktur. 3. Viðræður LO og DA 4. Ferlið á almenna markaðinum 5. Áhrif á aðra.

Læs mere

komudagur 21-1- 2 0 f2

komudagur 21-1- 2 0 f2 7W O s s u e i k (. íé T ) Erindim Þ M /lo O S komudagur 21-1- 2 0 f2 MINNISBLAÐ TIL EFNAHAGS- OG VIÐSKIPTANEFNDAR -tilla g a að nýrri 9. mgr. 100. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007, með síðari

Læs mere

Talæfingar með. Námsefni í dönsku fyrir unglingastig grunnskóla.

Talæfingar með. Námsefni í dönsku fyrir unglingastig grunnskóla. Tænk Talæfingar með Námsefni í dönsku fyrir unglingastig grunnskóla. Höfundar: Ásdís Lovísa Grétarsdóttir og Erna Jessen Teikningar: Þórey Mjallhvít Ómarsdóttir Yfirlestur og ráðgjöf: Astrid Juul Poulsen

Læs mere

Áður en farið er að vinna með kaflann er mælt með að tölurnar verði rifjaðar upp þar sem tölur koma við sögu í umfjöllun um t.d. verð og stærðir.

Áður en farið er að vinna með kaflann er mælt með að tölurnar verði rifjaðar upp þar sem tölur koma við sögu í umfjöllun um t.d. verð og stærðir. Tøj og tilbehør Í þemanu er fjallað um: mismunandi tegundir af fötum og fylgihlutum. hvað er í snyrtitöskunni. föt og tísku frá mismunandi tímabilum. stuttar fréttir og staðreyndir sem tengjast fötum.

Læs mere

05 / MÁLTAKA ANNARS TUNGUMÁLS 14 / FJÓRAR AÐFERÐIR SEM NOTA MÁ TIL AÐ SAFNA GÖGNUM 16 / LISTAR - SKRÁNINGARBLAÐ - EINSTAKLINGSÁÆTLUN

05 / MÁLTAKA ANNARS TUNGUMÁLS 14 / FJÓRAR AÐFERÐIR SEM NOTA MÁ TIL AÐ SAFNA GÖGNUM 16 / LISTAR - SKRÁNINGARBLAÐ - EINSTAKLINGSÁÆTLUN EFNISYFIRLIT 03 / INNGANGUR 04 / EFNI HANDBÓKAR 05 / MÁLTAKA ANNARS TUNGUMÁLS 08 / MATSAÐFERÐIR 10 / HVAÐ - HVERNIG 11 / MÓDEL 14 / FJÓRAR AÐFERÐIR SEM NOTA MÁ TIL AÐ SAFNA GÖGNUM 16 / LISTAR - SKRÁNINGARBLAÐ

Læs mere

EKKO. Samtaleøvelser NÁMSGAGNASTOFNUN 09850

EKKO. Samtaleøvelser NÁMSGAGNASTOFNUN 09850 EKKO NÁMSGAGNASTOFNUN 09850 EKKO SAMTALSÆFINGAR Höfundar: Ásdís Lovísa Grétarsdóttir og Erna Jessen Teikningar: Böðvar Leós Ritstjórn: Ellen Klara Eyjólfsdóttir Útlit og umbrot: NÁMSGAGNASTOFNUN Námsgagnastofnun

Læs mere

SMART. Spil og leg. Smart Spil og leg Námsgagnastofnun 2011 9942

SMART. Spil og leg. Smart Spil og leg Námsgagnastofnun 2011 9942 SMART Spil og leg 1 Spil og leg 1 Tallene Tæl til hundrede Læsebog side 7 Opgavebog side 11 Tegund: Hermileikur Form: Hópleikur Markmið: Hlusta og einbeita sér. Að æfa tugina. Undirbúningur: 1. Nemendur

Læs mere

EKKO NÁMSGAGNASTOFNUN 09850

EKKO NÁMSGAGNASTOFNUN 09850 EKKO NÁMSGAGNASTOFNUN 09850 EKKO MÁLNOTKUNARÆFINGAR Höfundar: Ásdís Lovísa Grétarsdóttir og Erna Jessen Teikningar: Böðvar Leós Ritstjórn: Ellen Klara Eyjólfsdóttir Útlit og umbrot: NÁMSGAGNASTOFNUN Námsgagnastofnun

Læs mere

E"irgjöf skulda og ýmis álitamál því tengd námskeið hjá FEL 6. apríl, 2009, kl Fyrir þig Il fróðleiks

Eirgjöf skulda og ýmis álitamál því tengd námskeið hjá FEL 6. apríl, 2009, kl Fyrir þig Il fróðleiks E"irgjöf skulda og ýmis álitamál því tengd námskeið hjá FEL 6. apríl, 2009, kl. 13-16 Fyrir þig Il fróðleiks Ásmundur G. Vilhjálmsson SkaOalögfræðingur Inngangur Við e"irgjöf kröfu þarf skuldari ekki að

Læs mere

AUGLÝSING. um samning við Grænland/Danmörku um gagnkvæmar veiðar á úthafskarfa í fiskveiðilögsögu Íslands og Grænlands á árinu 2003.

AUGLÝSING. um samning við Grænland/Danmörku um gagnkvæmar veiðar á úthafskarfa í fiskveiðilögsögu Íslands og Grænlands á árinu 2003. 545 AUGLÝSING um samning við Grænland/Danmörku um gagnkvæmar veiðar á úthafskarfa í fiskveiðilögsögu Íslands og Grænlands á árinu. Hinn 30. apríl og 1. maí var með bréfaskiptum í Reykjavík og Nuuk gengið

Læs mere

Inntak sameiginlegrar forsjár samkvæmt 28. gr. a. barnalaga nr. 76/2003 Ákvörðunartaka um málefni barns

Inntak sameiginlegrar forsjár samkvæmt 28. gr. a. barnalaga nr. 76/2003 Ákvörðunartaka um málefni barns BA ritgerð í lögfræði Inntak sameiginlegrar forsjár samkvæmt 28. gr. a. barnalaga nr. 76/2003 Ákvörðunartaka um málefni barns Hulda Magnúsdóttir Leiðbeinandi: Elísabet Gísladóttir Desember 2013 BA ritgerð

Læs mere

AUGLÝSING um samkomulag milli Íslands og Danmerkur um flugumferðarþjónustu í hluta af loftrými Grænlands.

AUGLÝSING um samkomulag milli Íslands og Danmerkur um flugumferðarþjónustu í hluta af loftrými Grænlands. S 5-4 1 S 5-4 Stjórnartíðindi C-deild, Nr. 19/1975 AUGLÝSING um samkomulag milli Íslands og Danmerkur um flugumferðarþjónustu í hluta af loftrými Grænlands. Með orðsendingaskiptum í Reykjavík í dag var

Læs mere

The Nordic Assisted Mobility Evaluation (NAME 1.0)

The Nordic Assisted Mobility Evaluation (NAME 1.0) NAME 1.0 Handbók The Nordic Assisted Mobility Evaluation (NAME 1.0) Åse Brandt Charlotte Löfqvist John Nilsson Kersti Samuelsson Tuula Hurnasti Inga Jónsdóttir Anna-Liisa Salminen Terje Sund Susanne Iwarsson

Læs mere

Sjónræn áhrif. Búrfellslundur. Vindmyllur í Rangárþingi ytra og Skeiða- og Gnúpverjahreppi

Sjónræn áhrif. Búrfellslundur. Vindmyllur í Rangárþingi ytra og Skeiða- og Gnúpverjahreppi LV-2016-044 Sjónræn áhrif. Búrfellslundur. Vindmyllur í Rangárþingi ytra og Skeiða- og Gnúpverjahreppi Endurbætt útgáfa af skýrslu nr. LV-2015-089 Skýrsla nr. LV-2016-044 Sjónræn áhrif. Búrfellslundur.

Læs mere

Snak med din makker Nauðsynlegt er að nemendur læri litina utan að og noti síðan samtalsæfinguna til að festa þá i minni.

Snak med din makker Nauðsynlegt er að nemendur læri litina utan að og noti síðan samtalsæfinguna til að festa þá i minni. Tøj og farver Í þemanu er fjallað um: Föt, liti og fylgihluti. Markmið er að nemendur: læri helstu liti. læri grunnorðaforða um föt. skilji þegar talað er um föt og liti á dönsku á einfaldan hátt. geti

Læs mere

SMIL KENNSLU- LEIÐBEININGAR

SMIL KENNSLU- LEIÐBEININGAR SMIL KENNSLU- LEIÐBEININGAR I SMIL kennsluleiðbeiningar Smil til verden og verden smiler til dig Smil til verden og verden smiler til dig NÁMSGAGNASTOFNUN 9050 Efnisyfirlit 1 2 3 Til kennara....3 Almennt

Læs mere

SMIL SKAPANDI VERKEFNI ~ FYR LØS. SMIL Skapandi verkefni B 9053 Námsgagnastofnun 2014

SMIL SKAPANDI VERKEFNI ~ FYR LØS. SMIL Skapandi verkefni B 9053 Námsgagnastofnun 2014 SMIL SKAPANDI VERKEFNI ~ FYR LØS B I B SMIL Skapandi verkefni ~ Fyr løs Smil til verden og verden smiler til dig Smil til verden og verden smiler til dig NÁMSGAGNASTOFNUN 9053 Efnisyfirlit Smil Verkefnabók

Læs mere

Framfærsluskyldur foreldra Meðlagskerfi Norðurlanda

Framfærsluskyldur foreldra Meðlagskerfi Norðurlanda Meðlagskerfi Norðurlanda Guðný Björk Eydal Hrefna Friðriksdóttir Félagsráðgjafardeild Ritstjóri: Halldór S. Guðmundsson Rannsóknir í félagsvísindum XI. Erindi flutt á ráðstefnu í október 2010 Ritrýnd grein

Læs mere

Dómaraheimild. Rök með og á móti. Heimild til að dæma sameiginlega forsjá. Lúðvík Börkur Jónsson Formaður Félags um foreldrajafnrétti

Dómaraheimild. Rök með og á móti. Heimild til að dæma sameiginlega forsjá. Lúðvík Börkur Jónsson Formaður Félags um foreldrajafnrétti Dómaraheimild Heimild til að dæma sameiginlega forsjá Rök með og á móti Lúðvík Börkur Jónsson Formaður Félags um foreldrajafnrétti Maí 2008 Efnisatriði 1. Inngangur... 2 2. Nefndarálit allsherjarnefndar

Læs mere

Nd. 230. Frumvarp til laga [127. mál]

Nd. 230. Frumvarp til laga [127. mál] Nd. 230. Frumvarp til laga [127. mál] um heimild fyrir ríkisstjórnina til þess að staðfesta fyrir Íslands hönd samning milli Íslands, Danmerkur, Finnlands, Noregs og Svíþjóðar um félagslegt öryggi. (Lagt

Læs mere

Umsögn um frumvarp um náttúrupassa

Umsögn um frumvarp um náttúrupassa Aagot Vigdís Óskarsdóttir lögfræðingur1 Umsögn um frumvarp um náttúrupassa sem lagt var fram á Alþingi á 144. löggjafarþingi 2014-2015, 455. mál, þskj. 699. 1 Inngangur Frumvarp til laga sem kveður á um

Læs mere

Saman gegn sóun. Drög að almennri stefnu um úrgangsforvarnir

Saman gegn sóun. Drög að almennri stefnu um úrgangsforvarnir Saman gegn sóun Drög að almennri stefnu um úrgangsforvarnir 2015-2026 Stefna umhverfis og auðlindaráðherra til næstu 12 ára. Níu áhersluflokkar í brennidepli. Áhersla lögð á nægjusemi, að nýta betur og

Læs mere

SMIL KENNSLU- LEIÐBEININGAR. SMIL Kennsluleiðbeiningar B 9050 Námsgagnastofnun 2014

SMIL KENNSLU- LEIÐBEININGAR. SMIL Kennsluleiðbeiningar B 9050 Námsgagnastofnun 2014 SMIL b KENNSLU- LEIÐBEININGAR I SMIL kennsluleiðbeiningar Smil til verden og verden smiler til dig Smil til verden og verden smiler til dig b NÁMSGAGNASTOFNUN 9050 Efnisyfirlit 5 Jagten på berømmelse...

Læs mere

Fylgiseðill. Upplýsingar um Ultracortenol augnsmyrsli 5 mg/g

Fylgiseðill. Upplýsingar um Ultracortenol augnsmyrsli 5 mg/g Fylgiseðill Upplýsingar um Ultracortenol augnsmyrsli 5 mg/g Lesið fylgiseðilinn vandlega áður en byrjað er að nota lyfið. - Geymið fylgiseðilinn. Nauðsynlegt getur verið að lesa hann síðar. - Leitið til

Læs mere

MINNISBLAÐ MB Reykjavík, 28/01/2015

MINNISBLAÐ MB Reykjavík, 28/01/2015 MINNISBLAÐ MB-15.1 Reykjavík, 28/01/2015 1. Hvaða veðurstikar (veðurþættir, e. weather parameter) eru notaðir til að búa til inntaksgögnin fyrir AERMOD? Hvernig er vindrós svæðisins sem byggt var á? Hvilke

Læs mere

Commissions Papiirer til Jnstr. 7 de Post. Jndkom d. 20 de Martii 1771. 1 Þorgrímur Þorláksson, múrarameistari Elliðavatni.

Commissions Papiirer til Jnstr. 7 de Post. Jndkom d. 20 de Martii 1771. 1 Þorgrímur Þorláksson, múrarameistari Elliðavatni. Bréf Bjarna Pálssonar landlæknis til Landsnefnarinnar fyrri um meðöl gegn fjárpestinni, 14.03.1771. Lit. GG. ÞÍ. Skjalasafn rentukammers. B4/1, örk 22. (Ind. Ref. 2. Nor. B. nr. 391) Commissions Papiirer

Læs mere

Fyrirspurnir vegna hugmyndasamkeppni um umhverfi Norrænahússins. Spørgsmål vedrørende idékonkurrence om Nordens Hus omgivelser oversat til Dansk

Fyrirspurnir vegna hugmyndasamkeppni um umhverfi Norrænahússins. Spørgsmål vedrørende idékonkurrence om Nordens Hus omgivelser oversat til Dansk Reykjavík 09. Febrúar 2012 Fyrirspurnir vegna hugmyndasamkeppni um umhverfi Norrænahússins Spørgsmål vedrørende idékonkurrence om Nordens Hus omgivelser oversat til Dansk Nr. 1 Alle spørgsmål er oversat

Læs mere

Frumvarp til laga. um námslán og námsstyrki. (Lagt fyrir Alþingi á 145. löggjafarþingi )

Frumvarp til laga. um námslán og námsstyrki. (Lagt fyrir Alþingi á 145. löggjafarþingi ) Þingskjal 1373 794. mál. Frumvarp til laga um námslán og námsstyrki. (Lagt fyrir Alþingi á 145. löggjafarþingi 2015 2016.) I. KAFLI Markmið. Aðstoðarhæft nám. 1. gr. Markmið. Markmið laga þessara er að

Læs mere

Jöfn umgengni í framkvæmd

Jöfn umgengni í framkvæmd Jöfn umgengni í framkvæmd Helga Sigmundsdóttir Hrefna Friðriksdóttir Lagadeild Ritstjóri: Kristín Benediktsdóttir Rannsóknir í félagsvísindum XIV. Erindi flutt á ráðstefnu í október 2013 Reykjavík: Félagsvísindastofnun

Læs mere

glimrende lærervejledninger

glimrende lærervejledninger Arnbjörg Eiðsdóttir Kristín Jóhannesdóttir glimrende lærervejledninger Kennsluleiðbeiningar með Glimrende, Glimrende opgaver og hlustunarefni, ásamt svörum við verkefnum í vinnubók Efnisyfirlit Glimrende

Læs mere

Þróun löggjafar um fæðingarorlof á Norðurlöndum og reynsla þjóðanna

Þróun löggjafar um fæðingarorlof á Norðurlöndum og reynsla þjóðanna Þróun löggjafar um fæðingarorlof á Norðurlöndum og reynsla þjóðanna Fríða Rós Valdimarsdóttir Jafnréttisstofa Borgum 600 Akureyri tel: 460 6200 fax: 460 6201 email: jafnretti@jafnretti.is www.jafnretti.is

Læs mere

Efni: Umsögn Lyfjastofnunar um frumvarp frumvarp til laga um lyfjalög (heildarlög, EES-reglur), 677. mál.

Efni: Umsögn Lyfjastofnunar um frumvarp frumvarp til laga um lyfjalög (heildarlög, EES-reglur), 677. mál. Nefndasvið Alþingis Velferðarnefnd 150 Reykjavík Reykjavík, 6.7.2016 Tilvísun: 0.5.1.2 / Málsnúmer: 2016050258 Efni: Umsögn Lyfjastofnunar um frumvarp frumvarp til laga um lyfjalög (heildarlög, EES-reglur),

Læs mere

Samþykkt fyrir. Vestnorrænan höfuðborgasjóð Nuuk, Reykjavíkur og Þórshafnar. Heiti og hlutverk. 1. gr.

Samþykkt fyrir. Vestnorrænan höfuðborgasjóð Nuuk, Reykjavíkur og Þórshafnar. Heiti og hlutverk. 1. gr. Samþykkt fyrir Vestnorrænan höfuðborgasjóð Nuuk, Reykjavíkur og Þórshafnar Heiti og hlutverk 1. gr. Sjóðurinn heitir Vestnorrænn höfuðborgasjóður Nuuk, Reykjavíkur og Þórshafnar. 2. gr. Hlutverk sjóðsins

Læs mere

Skal vi snakke sammen?

Skal vi snakke sammen? Skal vi snakke sammen? Kennsluefni í dönsku fyrir nemendur á miðstigi Katrín Hallgrímsdóttir Lokaverkefni B.Ed.-prófs Kennaradeild Skal vi snakke sammen? Kennsluefni í dönsku fyrir nemendur á miðstigi

Læs mere

Háskóli Íslands Hugvísindasvið Danska. Oversættelse af Naja Marie Aidts Som englene flyver

Háskóli Íslands Hugvísindasvið Danska. Oversættelse af Naja Marie Aidts Som englene flyver Háskóli Íslands Hugvísindasvið Danska Oversættelse af Naja Marie Aidts Som englene flyver Ritgerð til BA-prófs í dönsku Hafrún Elma Símonardóttir Kt.: 260779-3709 Leiðbeinandi: Þórhildur Oddsdóttir Maí

Læs mere

Aðild að málum á sviði opinbers markaðseftirlits

Aðild að málum á sviði opinbers markaðseftirlits Aðild að málum á sviði opinbers markaðseftirlits -Meistararitgerð til Mag. jur. prófs í lögfræði - Inga Helga Sveinsdóttir Lagadeild Félagsvísindasvið Umsjónarkennari: Kristín Benediktsdóttir hdl. September

Læs mere

Tengsl kaupmanna Almenna verslunarfélagsins og Íslendinga

Tengsl kaupmanna Almenna verslunarfélagsins og Íslendinga Hugvísindasvið Tengsl kaupmanna Almenna verslunarfélagsins og Íslendinga 1763-1774 Ritgerð til B.A.-prófs Björn Rúnar Guðmundsson Júní 2009 Háskóli Íslands Hugvísindasvið Sagnfræði Tengsl kaupmanna Almenna

Læs mere

Már Jónsson. Fjárreiður hjóna á 17. og 18. öld

Már Jónsson. Fjárreiður hjóna á 17. og 18. öld Már Jónsson Fjárreiður hjóna á 17. og 18. öld Í kaupmála hjónaefnanna Ketils Vermundssonar og Salvarar Jónsdóttur, sem gerður var í Efranesi í Borgarfirði árið 1655, birtist þaulhugsað kerfi sem byggði

Læs mere

Nýtt. 11 umsóknir. Nýir stjórnendur í GSS. Kaffi, konfekt og klarinettur. Hvorfor leger lærere ikke gemmeleg? Fordi ingen ville lede efter dem.

Nýtt. 11 umsóknir. Nýir stjórnendur í GSS. Kaffi, konfekt og klarinettur. Hvorfor leger lærere ikke gemmeleg? Fordi ingen ville lede efter dem. Veffang: www.snaefellingar.is Netfang: frettir snaefellingar.is SÉRRIT - 28. tbl. 23. árg. 11. ágúst 2016 Stykkishólms - Póstinum er dreift ókeypis í Stykkishólmi og Helgafellssveit og liggur frammi í

Læs mere

Verndarblaðið. Um afbrot, fanga og fangelsismál 43. árg. 2015

Verndarblaðið. Um afbrot, fanga og fangelsismál 43. árg. 2015 Verndarblaðið Um afbrot, fanga og fangelsismál 43. árg. 2015 Stuðningsfélagi eftir afplánun Fangar með þroskahömlun Gamlir menn í fangelsi Raddir fanga Íslenskar fangelsisbókmenntir Fagnaðarefni Verndarblaðið

Læs mere

Spilastokkurinn - hugmyndabanki fyrir kennara hvernig kenna má stærðfræði með spilum

Spilastokkurinn - hugmyndabanki fyrir kennara hvernig kenna má stærðfræði með spilum Spilastokkurinn - hugmyndabanki fyrir kennara hvernig kenna má stærðfræði með spilum Sigrún Helga Kristjánsdóttir og Valdís Ingimarsdóttir Lokaverkefni til B.Ed.-prófs í grunnskólakennarafræði Leiðsögukennari:

Læs mere

Kostnaður TR 2007 vegna þunglyndislyfja

Kostnaður TR 2007 vegna þunglyndislyfja Kostnaður TR 2007 vegna þunglyndislyfja 1 Kostnaður TR 2007 vegna þunglyndislyfja Samantekt Kostnaður TR vegna þunglyndislyfja nam 691 millj.kr. árið 2007. Kostnaður lækkaði um 70 millj. kr. frá fyrra

Læs mere

MACC ritgerð Reikningshald og endurskoðun. Þagnarskylda endurskoðenda

MACC ritgerð Reikningshald og endurskoðun. Þagnarskylda endurskoðenda MACC ritgerð Reikningshald og endurskoðun Þagnarskylda endurskoðenda með tilliti til 30. gr. laga nr. 79/2008 um löggilta endurskoðendur Jórunn K. Fjeldsted Leiðbeinandi: Þórður Reynisson, LL.M Ábyrgðarmaður:

Læs mere

Gagnkvæmnisskilyrðið við skuldajöfnuð

Gagnkvæmnisskilyrðið við skuldajöfnuð Gagnkvæmnisskilyrðið við skuldajöfnuð Innan skipta og utan BA-ritgerð í lögfræði Steinunn Pálmadóttir Lagadeild Félagsvísindasvið Umsjónarkennari: Heiðar Ásberg Atlason Júní 2013 Steinunn Pálmadóttir Gagnkvæmnisskilyrðið

Læs mere

Samanburður á alíslenskum, Angus íslenskum og Limósín íslenskum nautgripum. I Át, vöxtur og fóðurnýting

Samanburður á alíslenskum, Angus íslenskum og Limósín íslenskum nautgripum. I Át, vöxtur og fóðurnýting RÁÐUNAUTAFUNDUR 2 Samanburður á alíslenskum, Angus íslenskum og Limósín íslenskum nautgripum. I Át, vöxtur og fóðurnýting Þóroddur Sveinsson Rannsóknastofnun landbúnaðarins, Möðruvöllum og Laufey Bjarnadóttir

Læs mere

Þegar Lærði skólinn í Reykjavík varð að máladeild

Þegar Lærði skólinn í Reykjavík varð að máladeild Tímarit um raunvísindi og stærðfræði 2. árg. 2. hefti 2004 raust.is/2004/2/03 Þegar Lærði skólinn í Reykjavík varð að máladeild Kristín Bjarnadóttir Kennaraháskóla Íslands Vefútgáfa: 30. desember 2004

Læs mere

TÓNLIST, KVIKMYNDIR, SJÓNVARP, LEIKHÚS, LISTIR, ÍÞRÓTTIR, MATUR OG ALLT ANNAÐ

TÓNLIST, KVIKMYNDIR, SJÓNVARP, LEIKHÚS, LISTIR, ÍÞRÓTTIR, MATUR OG ALLT ANNAÐ MONITORBLAÐIÐ 11. TBL 3. ÁRG. FIMMTUDAGUR 15. MARS 2012 MORGUNBLAÐIÐ mbl.is FRÍTT EINTAK TÓNLIST, KVIKMYNDIR, SJÓNVARP, LEIKHÚS, LISTIR, ÍÞRÓTTIR, MATUR OG ALLT ANNAÐ fyrst&fremst Damon Younger leikur

Læs mere

Opinber útboð, samkeppni og samkeppnishindranir

Opinber útboð, samkeppni og samkeppnishindranir Miðvikudagur 23. desember 2009 Álit nr. 4/2009 Opinber útboð, samkeppni og samkeppnishindranir Gátlisti til að forðast ólögmætar samkeppnishindranir I. Málsmeðferð Samkeppniseftirlitið hefur látið sig

Læs mere

Réttur tjónþola til endurupptöku ákvörðunar um bætur fyrir varanlegt líkamstjón

Réttur tjónþola til endurupptöku ákvörðunar um bætur fyrir varanlegt líkamstjón Fannar Freyr Ívarsson Réttur tjónþola til endurupptöku ákvörðunar um bætur fyrir varanlegt líkamstjón - BA ritgerð í lögfræði - Umsjónarkennari: Grímur Sigurðsson, LL.M., hrl. Lagadeild Háskóla Íslands

Læs mere

EKKO. Lærervejledninger NÁMSGAGNASTOFNUN 09850

EKKO. Lærervejledninger NÁMSGAGNASTOFNUN 09850 EKKO NÁMSGAGNASTOFNUN 09850 Efnisyfirlit Til kennara... 3 Skoleliv... 9 Sport og motion.... 19 Spis dig glad... 29 Livsstil.... 39 Kriminalitet.... 49 Kommunikation... 60 Du og jeg og resten af livet....

Læs mere

4 helgi eða hafnir annara ríkja. Af þessu ferðalagi skipsins leiða eðlilega fjöldamargar sjerreglur. - Til þess að hægt sje að skilja og skýra þessar

4 helgi eða hafnir annara ríkja. Af þessu ferðalagi skipsins leiða eðlilega fjöldamargar sjerreglur. - Til þess að hægt sje að skilja og skýra þessar A. Inngangur. Forsendur. I. Sjórjettur. 1. Sjórjetturinn er lögin um siglingar. Öll þau lög (í víðustu merkingu), sem eiga rætur sínar í sjerkennum siglinga, eiga eftir eðli sínu heima í sjórjettinum.

Læs mere

Kennsluleiðbeiningar

Kennsluleiðbeiningar Tænk Kennsluleiðbeiningar Námsefni í dönsku fyrir unglingastig grunnskóla. Höfundar: Ásdís Lovísa Grétarsdóttir og Erna Jessen Ritstjóri: Ellen Klara Eyjólfsdóttir Yfirlestur: Astrid Juul Poulsen NÁMSGAGNASTOFNUN

Læs mere

KONUR SENDIÐ OSS ÚRVAL... Framlag kvenna til iðnsýninganna í Reykjavík 1883 og 1911

KONUR SENDIÐ OSS ÚRVAL... Framlag kvenna til iðnsýninganna í Reykjavík 1883 og 1911 KONUR SENDIÐ OSS ÚRVAL... Framlag kvenna til iðnsýninganna í Reykjavík 1883 og 1911 Áslaug Sverrisdóttir Eftirfarandi erindi má rekja til doktorsritgerðar í hugmyndasögu sem höfundur varði við Háskóla

Læs mere

Hver borgar? Samkeppnisumhverfi fjármálafyrirtækja

Hver borgar? Samkeppnisumhverfi fjármálafyrirtækja Hver borgar? Samkeppnisumhverfi fjármálafyrirtækja Greining efnahagssviðs SA Ásdís Kristjánsdóttir, forstöðumaður SFF dagurinn, 27 nóvember 2014 Hver borgar? 1. Íslenski fjármálamarkaðurinn 2. Hvað skýrir

Læs mere

RLR Alþingi Erindi nr. Þ PO / )!7/ komudagur

RLR Alþingi Erindi nr. Þ PO / )!7/ komudagur RLR Alþingi Erindi nr. Þ PO / )!7/ komudagur RANNSÓKNARLÖGREGLA RÍKISINS Auöbrekka 6 Pósthólf 280 202 Kópavogur Slmi 554-4000 Fax 554-3865.ópavogi 15. mars 1996 BN/- Borist hefur til umsagnar frá allsherjamefnd

Læs mere

Lærervejledninger SPIS DIG GLAD. Í þemanu er m.a. unnið með orðaforða sem tengist mat og matarvenjum í Danmörku. Hugmyndir að kveikju:

Lærervejledninger SPIS DIG GLAD. Í þemanu er m.a. unnið með orðaforða sem tengist mat og matarvenjum í Danmörku. Hugmyndir að kveikju: Í þemanu er m.a. unnið með orðaforða sem tengist mat og matarvenjum í Danmörku Hugmyndir að kveikju: Umræða um myndina í lesbókinni bls. 30 fremst í þemanu. Umræður: Hvem ved noget om dansk mad? Hvad kender

Læs mere

Um nýtingu fiskistofna og töku gjalds fyrir nýtingu þeirra. 1. Viðfangsefnið

Um nýtingu fiskistofna og töku gjalds fyrir nýtingu þeirra. 1. Viðfangsefnið . Um nýtingu fiskistofna og töku gjalds fyrir nýtingu þeirra 1. Viðfangsefnið Með munnlegri beiðni í október 1998 fór auðlindanefnd, sem kjörin var á Alþingi 5. júní 1998 í framhaldi af þingsályktun frá

Læs mere

Fóðurþarfir ungneyta til kjötframleiðslu Þóroddur Sveinsson, Rannsóknastofnun landbúnaðarins, Möðruvöllum

Fóðurþarfir ungneyta til kjötframleiðslu Þóroddur Sveinsson, Rannsóknastofnun landbúnaðarins, Möðruvöllum Fóðurþarfir ungneyta til kjötframleiðslu Þóroddur Sveinsson, Rannsóknastofnun landbúnaðarins, Möðruvöllum Freyr 98(9) 11-17. Inngangur Nautakjötsframleiðsla á Íslandi er mest stunduð sem hliðarbúgrein

Læs mere

SAMBAND ISLENSKRA VIÐSKIPTABANKA

SAMBAND ISLENSKRA VIÐSKIPTABANKA SAMBAND ISLENSKRA VIÐSKIPTABANKA Islándska Bankföreningen Bankers' Association of lceland Alþingi, Reykjavík, 1. febrúar 1996 Alþingi efiiahags- og viðskiptanefiid, /9 ( 0 -* jo Þórshamri v. Templarasund,

Læs mere

Upphaf lútherskrar siðbótar í helgihaldi á Íslandi

Upphaf lútherskrar siðbótar í helgihaldi á Íslandi Hugvísindasvið Upphaf lútherskrar siðbótar í helgihaldi á Íslandi Þýðing Gissurar Einarssonar á messu- og predikunarákvæðum kirkjuordinansíu Kristjáns 3. Ritgerð til MA-prófs í guðfræði Þorgeir Arason

Læs mere

Forkaupsréttarsniðganga

Forkaupsréttarsniðganga Forkaupsréttarsniðganga Þorvaldur Hauksson og Helgi Áss Grétarsson Lögfræðideild Ritstjóri: Helgi Áss Grétarsson Rannsóknir í félagsvísindum XVI. Erindi flutt á ráðstefnu í október 2015 Reykjavík: Félagsvísindastofnun

Læs mere

Fjölgreindakenning Gardners og dönskukennsla Fræðileg umfjöllun og kennsluhugmyndir

Fjölgreindakenning Gardners og dönskukennsla Fræðileg umfjöllun og kennsluhugmyndir Lokaverkefni til B.Ed. -prófs Fjölgreindakenning Gardners og dönskukennsla Fræðileg umfjöllun og kennsluhugmyndir Erla Lárusdóttir 171263-5309 Kennaraháskóli Íslands Grunnskólabraut Maí 2007 Ágrip Í þessari

Læs mere

Leiðbeiningar gr. byggingarreglugerðar, nr. 112/2012, sbr. rgl. nr. 1173/2012, 350/2013, 280/2014 og 360/2016

Leiðbeiningar gr. byggingarreglugerðar, nr. 112/2012, sbr. rgl. nr. 1173/2012, 350/2013, 280/2014 og 360/2016 6.4.2 6.4.2. gr. byggingarreglugerðar, nr. 112/2012, sbr. rgl. nr. 1173/2012, 350/2013, 280/2014 og 360/2016 Inngangsdyr / útidyr og svala /garðdyr Lög um mannvirki, nr. 160/2010 Í grein 6.4.2 í byggingarreglugerð

Læs mere

Aðferðir til að taka á einelti og koma í veg fyrir að það þrífist á vinnustað

Aðferðir til að taka á einelti og koma í veg fyrir að það þrífist á vinnustað Aðferðir til að taka á einelti og koma í veg fyrir að það þrífist á vinnustað Efni Einelti 3 Yfirlit 4 Hvað er einelti? 4 Aðferðir 6 Hvernig má greina einelti? 6 Hvernig veit yfirmaður að einelti sé til

Læs mere

Bakrunnur verksins og meginþættir þess

Bakrunnur verksins og meginþættir þess Var Sókrates írónisti? Í ritgerð sinni, Um hugtakið írónía með samfelldri hliðsjón af Sókratesi (Om Begrebet Ironi med stadigt Hensyn til Socrates), fullyrðir danski heimspekingurinn Søren Aabye Kierkegaard

Læs mere

sþ. 562. Tillaga til þingsályktunar [265. mál]

sþ. 562. Tillaga til þingsályktunar [265. mál] sþ. 562. Tillaga til þingsályktunar [265. mál] um staðfestingu fjögurra Norðurlandasamninga um vinnumarkaðsmál og viðurkenningu starfsréttinda. (Lögð fyrir Alþingi á 104. löggjafarþingi 1981-82.) Alþingi

Læs mere

Lærervejledninger KRIMINALITET. Í þemanu er m.a. unnið með orðaforða: Hugmyndir að kveikju: Lögbrotum. Ýmsu dularfullu. Bankaránum. Tölvusvindli.

Lærervejledninger KRIMINALITET. Í þemanu er m.a. unnið með orðaforða: Hugmyndir að kveikju: Lögbrotum. Ýmsu dularfullu. Bankaránum. Tölvusvindli. Í þemanu er m.a. unnið með orðaforða: Lögbrotum. Ýmsu dularfullu. Bankaránum. Tölvusvindli. Hugmyndir að kveikju: Umræður um myndina fremst í þemanu. Hvad er kriminalitet? Nemendur svara spurningunni munnlega

Læs mere

Endurskoðunarvald dómstóla á skattalöggjöf Með vísan til meginreglunnar um friðhelgi eignarréttar

Endurskoðunarvald dómstóla á skattalöggjöf Með vísan til meginreglunnar um friðhelgi eignarréttar BA-ritgerð í lögfræði Endurskoðunarvald dómstóla á skattalöggjöf Með vísan til meginreglunnar um friðhelgi eignarréttar Leifur Valentín Gunnarsson Leiðbeinandi: Arnaldur Hjartarson Júní 2015 BA-ritgerð

Læs mere

Fylgiseðill: Upplýsingar fyrir notanda lyfsins. Nicotinell Mint 2 mg, munnsogstöflur. Nikótín

Fylgiseðill: Upplýsingar fyrir notanda lyfsins. Nicotinell Mint 2 mg, munnsogstöflur. Nikótín Fylgiseðill: Upplýsingar fyrir notanda lyfsins Nicotinell Mint 2 mg, munnsogstöflur Nikótín Lesið allan fylgiseðilinn vandlega áður en byrjað er að nota lyfið. Í honum eru mikilvægar upplýsingar. Alltaf

Læs mere

sþ. 52. Tillaga til þingsályktunar [52. mál]

sþ. 52. Tillaga til þingsályktunar [52. mál] sþ. 52. Tillaga til þingsályktunar [52. mál] um mótmæli gegn kjarnorkuendurvinnslustöðinni í Dounreay. Flm.: Hjörleifur Guttormsson, Kristín Einarsdóttir, Árni Gunnarsson, Júlíus Sólnes, Páll Pétursson,

Læs mere

Forskellige oversættelser af Den grimme ælling

Forskellige oversættelser af Den grimme ælling Háskóli Íslands Hugvísindasvið Danska Forskellige oversættelser af Den grimme ælling Ritgerð til BA-prófs í dönsku Anna Margrét Wernersdóttir Kt.: 210860-5769 Leiðbeinandi: Þórhildur Oddsdóttir September

Læs mere

Málþing í minningu Björns Guðfinnssonar. Sjálfs mín (s) sök? Eiríkur Rögnvaldsson, 29. október 2005

Málþing í minningu Björns Guðfinnssonar. Sjálfs mín (s) sök? Eiríkur Rögnvaldsson, 29. október 2005 Málþing í minningu Björns Guðfinnssonar Sjálfs mín (s) sök? Eiríkur Rögnvaldsson, 29. október 2005 Rétt eða rangt? Sjálfs mín sök Spurt er hvort réttara sé að segja sjálfs sín eða sjálfs síns. Ég tel að

Læs mere

Eyða of miklu í áburð, vélarekstur og aðkeypta þjónustu

Eyða of miklu í áburð, vélarekstur og aðkeypta þjónustu 18. tölublað 9. árgangur Þriðjudagur 28. október 2003 ISSN 1025-5621 Upplag: 9.500 eintök Eyða of miklu í áburð, vélarekstur og aðkeypta þjónustu "Ekki er víst að allir hafi þolinmæði til að liggja yfir

Læs mere

Hugað að klaustrinu í Þykkvabæ í Álftaveri

Hugað að klaustrinu í Þykkvabæ í Álftaveri Hugað að klaustrinu í Þykkvabæ í Álftaveri eftir Þorkel Jóhannesson & Óttar Kjartansson Inngangur Klaustur er komið úr latínu, claustrum, og merkir nánast innilokaðan stað ætlaðan til tilbeiðslu. Klaustur

Læs mere

Þjóðsagnamyndir Ásgríms Jónssonar

Þjóðsagnamyndir Ásgríms Jónssonar Hugvísindasvið Þjóðsagnamyndir Ásgríms Jónssonar Orðræðan um þjóðerni og myndlist Ritgerð til B.A.-prófs í listfræði Guðrún Lilja K varan Júní 2013 Háskóli Íslands Íslensku- og menningardeild Listfræði

Læs mere

Einkaréttarlegir samningar stjórnvalda

Einkaréttarlegir samningar stjórnvalda LÖGFRÆÐISVIÐ Einkaréttarlegir samningar stjórnvalda Ritgerð til ML gráðu Nafn nemanda: Andrea Valgeirsdóttir Leiðbeinandi: Daníel Isebarn Ágústsson (Haustönn 2014) Staðfesting lokaverkefnis til ML gráðu

Læs mere

Áfangaskýrsla til dómsmálaráðherra

Áfangaskýrsla til dómsmálaráðherra . Forsjárnefnd Dögg Pálsdóttir Oddný Vilhjálmsdóttir Ólafur Þ. Stephensen Áfangaskýrsla til dómsmálaráðherra.......... Júní 1999 Efnisyfirlit Efnisyfirlit... 1 Inngangur... 3 Samningur Sameinuðu þjóðanna

Læs mere

Fylgiseðill: Upplýsingar fyrir notanda lyfsins. Nicotinell Mint 1 mg, munnsogstöflur. Nikótín

Fylgiseðill: Upplýsingar fyrir notanda lyfsins. Nicotinell Mint 1 mg, munnsogstöflur. Nikótín Fylgiseðill: Upplýsingar fyrir notanda lyfsins Nicotinell Mint 1 mg, munnsogstöflur Nikótín Lesið allan fylgiseðilinn vandlega áður en byrjað er að nota lyfið. Í honum eru mikilvægar upplýsingar. Alltaf

Læs mere

Úttekt á samræmdu prófi í dönsku vorið Michael Dal

Úttekt á samræmdu prófi í dönsku vorið Michael Dal Úttekt á samræmdu prófi í dönsku vorið 2006 Michael Dal Reykjavík júní 2006 Michael Dal Lektor við Kennaraháskóla Íslands Úttekt á samræmdu prófi i dönsku vorið 2006 Félag dönskukennara og Kennaraháskóli

Læs mere

SKÍMA. MÁLGAGN MÓÐURMÁLSKENNARA 1. tölublað 35. árgangur Prentvæn endurgerð á tölublaði sem kom upphaflega út sem rafrit

SKÍMA. MÁLGAGN MÓÐURMÁLSKENNARA 1. tölublað 35. árgangur Prentvæn endurgerð á tölublaði sem kom upphaflega út sem rafrit SKÍMA MÁLGAGN MÓÐURMÁLSKENNARA 1. tölublað 35. árgangur 2012 Prentvæn endurgerð á tölublaði sem kom upphaflega út sem rafrit SKÍMA 1. TBL. 35. ÁRGANGUR 2012 Efnisyfirlit Amma, þú kannt ekki dönsku...3

Læs mere

Er ákærufrestun ungmenna áhrifaríkt gult spjald eða endurtekin markleysa?

Er ákærufrestun ungmenna áhrifaríkt gult spjald eða endurtekin markleysa? Er ákærufrestun ungmenna áhrifaríkt gult spjald eða endurtekin markleysa? Skilorðsbundin ákærufrestun ungmenna skv. 56. gr. hgl. og samanburður við önnur úrræði íslenska og danska réttarkerfisins. -Meistararitgerð

Læs mere

Stuðningur við dönskukennslu Danskt íslenskt samstarfsverkefni

Stuðningur við dönskukennslu Danskt íslenskt samstarfsverkefni SKÓLAÞRÓUNARSVIÐ KENNARADEILDAR HA Þingvallastræti 23, 600 Akureyri Stuðningur við dönskukennslu Danskt íslenskt samstarfsverkefni 2003 2006. Úttekt Birna María Svanbjörnsdóttir María Steingrímsdóttir

Læs mere

Leyfileg mörk neyðarvarnar samkvæmt 12. gr. laga nr. 19/ BA-ritgerð í lögfræði - Kristjana Pálsdóttir

Leyfileg mörk neyðarvarnar samkvæmt 12. gr. laga nr. 19/ BA-ritgerð í lögfræði - Kristjana Pálsdóttir Leyfileg mörk neyðarvarnar samkvæmt 12. gr. laga nr. 19/1940 - BA-ritgerð í lögfræði - Kristjana Pálsdóttir Lagadeild Félagsvísindasvið Umsjónarkennari: Kjartan Ólafsson Júní 2013 Kristjana Pálsdóttir

Læs mere

Jóhanna Þ. Guðmundsdóttir. Brennisteinsvinnsla í tíð Innréttinganna Kvartanir og tillögur til úrbóta

Jóhanna Þ. Guðmundsdóttir. Brennisteinsvinnsla í tíð Innréttinganna Kvartanir og tillögur til úrbóta Jóhanna Þ. Guðmundsdóttir Brennisteinsvinnsla í tíð Innréttinganna Kvartanir og tillögur til úrbóta 1. Inngangsorð Ísland hefur sjaldan borið á góma þegar rætt hefur verið um hergagnaframleiðslu. Þó má

Læs mere

4. Konfirmation. Konfirmation. Í þemanu er fjallað um. Hugmyndir að Kveikju. Til minnis

4. Konfirmation. Konfirmation. Í þemanu er fjallað um. Hugmyndir að Kveikju. Til minnis 4. Konfirmation Í þemanu er fjallað um Hefðir tengdar fermingum í Danmörku Fermingarveislur Blå mandag Hugmyndir að Kveikju Æskilegt er að umræður fari fram á dönsku. Kennari spyr nemendur: Hvorfor bliver

Læs mere

Islands Juridisk Nationalrapport Ragnheiður Snorradóttir 1

Islands Juridisk Nationalrapport Ragnheiður Snorradóttir 1 1 Islands Juridisk Nationalrapport Ragnheiður Snorradóttir 1 1. En kort sammenfatning vedrørende kommunernes ret til pålægning af skat. Den første januar 2004 fandes der 105 kommuner i Island. Kommunerne

Læs mere

Steinunn Camilla. Við erum allar flottar í réttu sniði! ÚTIVIST. á sér ótal áhugamál. Útilega með stæl! Hrönn Friðriksdóttir. Gróa Ásgeirsdóttir

Steinunn Camilla. Við erum allar flottar í réttu sniði! ÚTIVIST. á sér ótal áhugamál. Útilega með stæl! Hrönn Friðriksdóttir. Gróa Ásgeirsdóttir Útilega með stæl! FRÍTT EINTAK / JÚNÍ 2008 Við erum allar flottar í réttu sniði! Hrönn Friðriksdóttir spámiðill leiðir og kennir andlega þenkjandi fólki Gróa Ásgeirsdóttir nýtti erfiða reynslu á jákvæðan

Læs mere

Þorsteinn Helgason. Stórtíðinda frásögn. Heimildir og sagnaritun um Tyrkjaránið á Íslandi árið 1627

Þorsteinn Helgason. Stórtíðinda frásögn. Heimildir og sagnaritun um Tyrkjaránið á Íslandi árið 1627 Þorsteinn Helgason Stórtíðinda frásögn Heimildir og sagnaritun um Tyrkjaránið á Íslandi árið 1627 Magistersritgerð í sagnfræði við Háskóla Íslands Haustið 1996 Umsjón Anna Agnarsdóttir 1 Formáli Ritgerðin,

Læs mere

Fluer i hovedet. Sammenligning af danske og islandske idiomer. Björg Ólínudóttir 16 MÁLFRÍÐUR. Hvad forstår vi ved idiomer?

Fluer i hovedet. Sammenligning af danske og islandske idiomer. Björg Ólínudóttir 16 MÁLFRÍÐUR. Hvad forstår vi ved idiomer? 16 MÁLFRÍÐUR Björg Ólínudóttir Fluer i hovedet Sammenligning af danske og islandske idiomer Björg Ólínudóttir Björg Ólínudóttir er kennari í dönsku við Menntaskólann við Sund og Iðnskólann í Hafnarfirði.

Læs mere

Lán er ekki veitt til náms sem er liður í launuðu starfi samkvæmt ráðningarsamningi. Þetta gildir m.a. um launað framhaldsnám lækna.

Lán er ekki veitt til náms sem er liður í launuðu starfi samkvæmt ráðningarsamningi. Þetta gildir m.a. um launað framhaldsnám lækna. ánasjóður íslenskra námsmanna I. Kafli Lánshæft nám 1.1. Almennt. Sjóðurinn veitir námslán til framhaldsnáms við viðurkennda skóla eða menntastofnanir sem veita æðri menntun er leiðir til prófgráðu á háskólastigi.

Læs mere

SMART. Kennsluleiðbeiningar. Smart Kennsluleiðbeiningar Námsgagnastofnun

SMART. Kennsluleiðbeiningar. Smart Kennsluleiðbeiningar Námsgagnastofnun SMART Kennsluleiðbeiningar 1 Efnisyfirlit Til kennara... 3 Almennt um námsefnið... 3 Námsumhverfi... 3 Náms- og kennsluaðferðir.... 3 Hlustun... 4 Munnlegur þáttur... 4 Lestur... 4 Ritun... 4 Orðaforði...

Læs mere

MÓTUM FRAMTÍÐ ÞJÓNUSTA VIÐ FÖTLUÐ BÖRN OG FULLORÐNA TRAUST SVEIGJANLEIKI ÞRÓUN Stoðþjónusta við 18 ára og eldri

MÓTUM FRAMTÍÐ ÞJÓNUSTA VIÐ FÖTLUÐ BÖRN OG FULLORÐNA TRAUST SVEIGJANLEIKI ÞRÓUN Stoðþjónusta við 18 ára og eldri MÓTUM FRAMTÍÐ ÞJÓNUSTA VIÐ FÖTLUÐ BÖRN OG FULLORÐNA 2007-2016 TRAUST SVEIGJANLEIKI ÞRÓUN 11.8 Stoðþjónusta við 18 ára og eldri Starfsmarkmið 9, leið d STARF NEFNDAR UM NOTENDASTÝRÐA ÞJÓNUSTU ÁFANGASKÝRSLA

Læs mere

HJÁLPARSKYLDA 221. GR. ALMENNRA HEGNINGARLAGA

HJÁLPARSKYLDA 221. GR. ALMENNRA HEGNINGARLAGA HJÁLPARSKYLDA 221. GR. ALMENNRA HEGNINGARLAGA Agnes Eir Önundardóttir 2013 BA í lögfræði Höfundur: Agnes Eir Önundardóttir Kennitala: 140689-3359 Leiðbeinandi: Svala Ísfeld Ólafsdóttir dósent Lagadeild

Læs mere

SKÝRSLA UM STJÓRNSÝSLUENDURSKOÐUN HJÁ RÍKISSPÍTÖLUM

SKÝRSLA UM STJÓRNSÝSLUENDURSKOÐUN HJÁ RÍKISSPÍTÖLUM SKÝRSLA UM STJÓRNSÝSLUENDURSKOÐUN HJÁ RÍKISSPÍTÖLUM MARS 1991 E F N I S Y F I R L I T INNGANGUR... 1 HELSTU NIÐURSTÖÐUR... 2 HLUTVERK RÍKISSPÍTALA... 7 STJÓRNUN RÍKISSPÍTALA... 7 Stjórnskipulag... 7 Stjórnarnefnd,

Læs mere