Skýrsla stjórnlaganefndar bindi

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Størrelse: px
Starte visningen fra side:

Download "Skýrsla stjórnlaganefndar bindi"

Transkript

1 Skýrsla stjórnlaganefndar bindi

2 Útgefandi: Stjórnlaganefnd Ritstjóri: Guðrún Pétursdóttir Umsjón með útgáfu: Guðbjörg Eva H. Baldursdóttir Prófarkalestur: Hallfríður Helgadóttir Prentun og bókband: Oddi hf. Hönnun & umbrot: Guðmundur Pálsson Kontent.is Reykjavík 2011 ISBN:

3 AÐFARAORÐ BINDI II Aðfaraorð Meðal lögbundinna verkefna stjórnlaganefndar voru söfnun og úrvinnsla gagna og upplýsinga um stjórnarskrármálefni. Í samræmi við það inniheldur II. bindi skýrslu stjórnlaganefndar upplýsingar um gildandi stjórnskipun, þróun hennar og samanburð við erlendan rétt. Þetta efni hefur stjórnlaganefnd látið vinna með það fyrir augum að veita fulltrúum á stjórnlagaþingi heildstætt og aðgengilegt yfirlit um fræðileg atriði sem hafa sérstaka þýðingu fyrir samningu nýrrar stjórnarskrár. Stjórnlaganefnd hefur einnig tekið saman ítarlegt gagnasafn um stjórnarskrármál sem er öllum opið á heimasíðu stjórnlagaþings. Stjórnlaganefnd þakkar höfundum, ritstjórum og öðrum sem hafa lagt sig fram um að gera þetta verk sem best úr garði. Guðrún Pétursdóttir formaður stjórnlaganefndar 3

4 EFNISYFIRLIT Efnisyfirlit Aðfaraorð... 3 Efnisyfirlit... 4 VI. þáttur Skýringar við stjórnarskrá lýðveldisins Íslands... 5 Björg Thorarensen, prófessor við lagadeild Háskóla Íslands Eiríkur Tómasson, prófessor við lagadeild Háskóla Íslands Elín Ósk Helgadóttir, lögfræðingur við forsætisráðuneytið Gunnar Páll Baldvinsson, aðstoðarmaður hæstaréttardómara Hafsteinn Dan Kristjánsson, lögfræðingur hjá Umboðsmanni Alþingis Hafsteinn Þór Hauksson, lektor við lagadeild Háskóla Íslands Kristján Andri Stefánsson, sendiherra Sigurður Líndal, prófessor við lagadeild Háskólans á Bifröst Sigrún Jana Finnbogadóttir, lögfræðingur við velferðarráðuneytið VII. þáttur Samantekt tillagna um breytingar á stjórnarskrá frá lýðveldisstofnun til Aðalheiður Ámundadóttir, meistaranemi við Háskólann á Akureyri VIII. þáttur Erlend stjórnskipan og stjórnskipunarhugmyndir kafli Upphaf stjórnarskrárfestunnar og áhrif hennar á stjórnskipun einstakra ríkja Ágúst Þór Árnason, brautastjóri við lagadeild Háskólans á Akureyri 2. kafli Stjórnskipunarþróun í Evrópu Páll Þórhallsson, skrifstofustjóri löggjafarmála í forsætisráðuneytinu og sérfræðingur við lagadeild Háskólans í Reykjavík. 4

5 - VI. þáttur - Skýringar við stjórnarskrá lýðveldisins Íslands

6

7 SKÝRINGAR VIÐ STJÓRNARSKRÁ LÝÐVELDISINS ÍSLANDS Skýringar við stjórnarskrá lýðveldisins Íslands Björg Thorarensen, Eiríkur Tómasson, Elín Ósk Helgadóttir, Gunnar Páll Baldvinsson, Hafsteinn Dan Kristjánsson, Hafsteinn Þór Hauksson, Kristján Andri Stefánsson, Sigurður Líndal, Sigrún Jana Finnbogadóttir. Skúli Magnússon, Björg Thorarensen og Páll Þórhallsson ritstýrðu 7

8 SKÝRINGAR VIÐ STJÓRNARSKRÁ LÝÐVELDISINS ÍSLANDS Formáli ritstjóra Eftirfarandi skýringar á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands eru unnar að tilhlutan stjórnlaganefndar með það fyrir augum að veita fulltrúum á stjórnlagaþingi heildstætt og aðgengilegt yfirlit yfir efni og uppruna ákvæða stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, með síðari breytingum. Ritinu er ekki ætlað að vera tæmandi um allar hliðar íslenskrar stjórnskipunar. Umfjöllunin er þannig almennt takmörkuð við skýringar á ákvæðum stjórnarskrárinnar og beinum uppruna þeirra án þess að leitast sé við að fjalla um stjórnspekileg eða samanburðarlögfræðileg atriði. Í lok umfjöllunar um hverja grein er vísað til frekari heimilda ásamt helstu dómum og öðrum úrlausnum sem sérstaka þýðingu þykja hafa. Í lok ritsins er að finna tilvísanir til ítarefnis um danskan stjórnskipunarrétt, en í meginmáli ritsins er ekki vísað til danskra heimilda nema sérstök ástæða sé til. Ritið byggir á og sækir fyrirmynd sína að verulegu leyti til ritsins Skýringar við stjórnarskrá lýðveldisins Íslands (desember 2005) sem birtist sem viðauki við áfangaskýrslu stjórnarskrárnefndar Alþingis Þeir sem lögðu til efni í það rit, þau Björg Thorarensen, Eiríkur Tómasson og Kristján Andri Stefánsson, hafa endurskoðað efni sitt og lagt það fram að nýju. Í þessu riti er haldið áfram því verki sem hafið var með ritinu 2005 og fjallað um þá kafla stjórnarskrárinnar sem þá náðist ekki að fara yfir vegna tímaskorts. Í hóp höfunda hafa bæst Elín Ósk Helgadóttir lögfræðingur, Gunnar Páll Baldvinsson lögfræðingur, Hafsteinn Þór Hauksson lektor, Hafsteinn Dan Kristjánsson lögfræðingur og Sigrún Jana Finnbogadóttir lögfræðingur. Sigurður Líndal prófessor féllst á að skrifa stuttan inngangskafla um sögulegan og hugmyndalegan grundvöll stjórnarskrárinnar. Með hliðsjón af þeim þrönga stakki sem verki þessu hefur verið sniðinn, einkum vegna tíma, viljum við færa höfundum sérstakar þakkir fyrir hröð handtök og gott samstarf. Febrúar 2011 Skúli Magnússon Páll Þórhallsson Björg Thorarensen 8

9 HÖFUNDAR OG SKIPTING EFNIS Höfundar og skipting efnis Björg Thorarensen, cand. jur., LL.M., prófessor við lagadeild H.Í. ( , og gr.). Eiríkur Tómasson, cand. jur., prófessor við lagadeild H.Í. (1., 2., 26. og gr.). Elín Ósk Helgadóttir, mag. jur., lögfræðingur við forsætisráðuneytið ( , , gr. ásamt Sigrúnu Jönu Finnbogadóttur). Gunnar Páll Baldvinsson, B.A. (stjórnmálafræði), mag. jur., aðstoðarmaður hæstaréttardómara (31., 33. og 79. gr.). Kristján Andri Stefánsson, cand. jur., sendiherra ( , , , gr.). Hafsteinn Dan Kristjánsson, mag. jur., lögfræðingur hjá Umboðsmanni Alþingis (32., 34., , 57., 58. og 78. gr.). Hafsteinn Þór Hauksson, cand. jur., mag. jur., lektor við lagadeild H.Í. (VI. og VII. kafli að frátöldum 78. og 79. gr.). Sigrún Jana Finnbogadóttir, mag. jur., lögfræðingur við velferðarráðuneytið ( , , gr. ásamt Elínu Ósk Helgadóttur). Sigurður Líndal, B.A. (sagnfræði og latína), cand. mag. (sagnfræði), cand. jur., prófessor við lagadeild háskólans á Bifröst ( Grundvöllur stjórnarskrár lýðveldisins Íslands ). 9

10 SKÝRINGAR VIÐ STJÓRNARSKRÁ LÝÐVELDISINS ÍSLANDS Efnisyfirlit Formáli ritstjóra... 8 Höfundar og skipting efnis...9 Efnisyfirlit VI. þáttar Grundvöllur stjórnarskrár lýðveldisins Íslands I. kafli - Stjórnarform og skipting valdsins gr. Stjórnarformið gr. Skipting valdsins II. kafli - Forseti Íslands og framkvæmdarvald gr. Kjör forseta gr. Kjörgengi forseta gr. Forsetakosningar gr. Kjörtímabil forseta gr. Fráfall forseta gr. Handhafar forsetavalds gr. Almennt hæfi forseta og kjör gr. Eiður eða drengskaparheit forseta gr. Friðhelgi forseta, saksókn og brottvikning gr. Aðsetur forseta gr. Framkvæmd valds forseta gr. Ábyrgð ráðherra, landsdómur gr. Skipun ráðherra gr. Ríkisráð gr. Ráðherrafundur (ríkisstjórnarfundur) gr. Framlagning mála fyrir forseta gr. Undirskrift forseta og ráðherra gr. Embættismenn skipaðir af forseta gr. Samningar við erlend ríki gr. Setning Alþingis gr. Frestun funda Alþingis gr. Þingrof gr. Framlagning forseta á málum fyrir Alþingi (stjórnarfrumvörp) gr. Staðfesting og synjun forseta á lögum Alþingis gr. Birting laga

11 EFNISYFIRLIT 28. gr. Bráðabirgðalög gr. Niðurfelling saksóknar o.fl gr. Undanþágur frá lögum...91 III. kafli - Alþingiskosningar o.fl gr. Kosningar og kjördæmaskipan gr. Ein málstofa Alþingis gr. Kosningarréttur gr. Kjörgengi gr. Samkomudagur Alþingis gr. Friðhelgi Alþingis gr. Samkomustaður Alþingis gr. Réttur til að flytja frumvörp og þingmál gr. Rannsóknarnefndir IV. kafli - Starfsemi Alþingis o.fl gr. Skattlagning o.fl gr. Hlutverk fjárlaga gr. Fjárlög gr. Endurskoðun á fjárreiðum ríkisins gr. Meðferð lagafrumvarpa gr. Reglulegar alþingiskosningar gr. Úrskurður um kjörgengi og kosningar gr. Drengskaparheit þingmanns gr. Sjálfstæði þingmanna gr. Friðhelgi þingmanna gr. Missir kjörgengis gr. Seta ráðherra á Alþingi o.fl gr. Forseti Alþingis gr. Ályktanabærni Alþingis gr. Upplýsingaréttur þingmanna gr. Flutningur þingmála gr. Vísun máls til ráðherra gr. Fundir Alþingis gr. Þingsköp Alþingis V. kafli - Dómstólar gr. Skipan dómsvaldsins gr. Úrskurðarvald dómstóla um embættistakmörk yfirvalda gr. Dómendur VI. kafli - Þjóðkirkjan, trúfélög og trúfrelsi gr. Þjóðkirkjan gr. Trúfélög gr. Trúfrelsi

12 SKÝRINGAR VIÐ STJÓRNARSKRÁ LÝÐVELDISINS ÍSLANDS VII. kafli - Mannréttindi gr. Jafnræði fyrir lögum gr. Ríkisborgararéttur gr. Skilyrði frelsissviptingar gr. Bann við pyndingum gr. Lögbundnar refsiheimildir o.fl gr. Réttlát málsmeðferð gr. Friðhelgi einkalífs o.fl gr. Friðhelgi eignarréttar gr. Hugsana, samvisku og tjáningarfrelsi gr. Félagafrelsi gr. Atvinnufrelsi gr. Réttur til framfærslu, menntunar, o.fl gr. Skattamál, bann við afturvirkni gr. Sveitarfélög gr. Breytingar á stjórnarskrá Valdar heimildir um dönsku stjórnarskrána Nokkrar íslenskar vefsíður

13 Grundvöllur stjórnarskrár lýðveldisins Íslands Grundvöllur GRUNDVÖLLUR stjórnarskrár STJÓRNARSKRÁR lýðveldisins Íslands LÝÐVELDISINS ÍSLANDS eftir Sigurð Líndal 1. Uppruni fyrstu stjórnarskrár Íslands Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr júní 1944 á rætur að rekja til stjórnarskrár um hin sérstaklegu málefni Íslands frá 5. janúar Aldalangt samband Íslands við Danakonung haggaði því ekki að Ísland bjó við sérstök lög og þar með sérstaka stjórnskipun. Hins vegar hafði lengi verið togstreita milli Íslendinga og Dana um stöðu Íslands innan danska ríkisins þar sem þjóðfundurinn 1851 markaði sérstök þáttaskil. Á síðari hluta 19. aldar var þessi deila orðin að þrátefli, unz danska þingið brá á það ráð að setja einhliða lög um stjórnskipulega stöðu Íslands innan dönsku ríkisheildarinnar þar sem svo var mælt að Ísland væri óaðskiljanlegur hluti Danaveldis með sérstökum landsréttindum. Lögin staðfesti konungur 2. janúar 1871 og hafa þau síðan verið kölluð stöðulögin. Í lögunum voru talin upp sérmál Íslands og á grundvelli þeirra var stjórnarskráin sett, þannig að hún tók einungis til þeirra mála. Danska stjórnin setti stjórnarskrána einhliða án atbeina Ríkisþingsins og án þess að Alþingi ætti þar neinn hlut að máli formlega gaf konungur Íslendingum stjórnarskrána. Framangreind málsmeðferð sætti harðri gagnrýni Íslendinga, en með stöðulögunum hafði það þó áunnizt að danska stjórnin viðurkenndi í fyrsta sinn sérstök landsréttindi Íslands. Þá markaði stjórnarskráin vafalaust pólitískan áfanga í átt að sjálfstæðu þjóðríki á Íslandi. Stjórnarskráin 1874 átti rætur í dönsku stjórnarskránni frá 1849 eins og hún var endurskoðuð Danska stjórnarskráin var í flestum greinum hliðstæð stjórnarskrám sem settar höfðu verið í Evrópu á þessum tíma. Við setningu hennar var haft mið af stjórnarskrá Belgíu frá 1831, en hún hafði að fyrirmynd texta sem fyrir voru í ýmsum stjórnarskrám samtímans, einkum stjórnarskrá Hollands frá 1815 og stjórnarskrám Frakklands frá 1791, 1815 og Belgíska stjórnarskráin varð ekki eingöngu helzta fyrirmynd dönsku stjórnarskrárinnar, heldur stjórnarskráa fjölmargra annarra ríkja sem tóku upp þingbundið konungsveldi á 19. öld, t.d. Spánar árið 1837, Grikklands árin 1844 og 1864, Piedmont-Sardiníu árið 1848, Prússlands árið 1850, Búlgaríu 1864, Rúmeníu 1866 og sameinaðrar Ítalíu árið Í dönsku stjórnarskránni 1849 var einnig margt fengið úr stjórnarskrá Noregs frá 1814 sem Friðrik 6. hafði neyðzt til að afsala til Svía í kjölfar ósigurs Napóleons. Norðmenn sættu sig hins vegar ekki við þetta og töldu þjóðina vera handhafa fullveldisins. Stjórnlagaþing var kosið og ný stjórnarskrá endanlega sett á Eiðsvelli 17. maí Eftir innrás Svía 1 Nánar tiltekið hefur verið áætlað að um 40% greina belgísku stjórnarskrárinnar hafi komið að meira eða minna leyti úr stjórnarskrá Niðurlanda frá 1815, um 35% hafi komið úr frönsku frelsisskránni frá 1830 sem var nánast óbreytt úr áðurnefndri stjórnarskrá frá 1814, um 10% úr stjórnarskrá Frakklands 1791 og um 5% úr brezkri stjórnlagahefð. Um 10% hafi svo komið úr öðrum áttum. Caenegem 1996:

14 SKÝRINGAR VIÐ STJÓRNARSKRÁ LÝÐVELDISINS ÍSLANDS sættu Norðmenn sig við konungssamband við Svíþjóð en eftir stóð stjórnarskráin nánast óbreytt. Fyrirmyndir að norsku stjórnarskránni voru sóttar til Englands, sjálfstæðisyfirlýsingar Bandaríkjanna 1776 og stjórnarskrárinnar 1787 og 1791, einnig til Frakklands, mannréttindayfirlýsingarinnar 1789 og stjórnarskrárinnar 1791 og stjórnskipunar Svía Þær hugmyndir sem mótuðu stjórnarskrár 18. og 19. aldar voru fengnar víða að og eru þessar helztar. Hugmyndin um samfélagssáttmála sem undirstöðu mannréttinda eru sóttar til John Locke, um dreifingu valds í þjóðfélaginu, valdið í höndum lýðsins og óskerðanleg mannréttindi til hugmyndasmiða upplýsingastefnunnar, ekki síst Jean Jacques Rousseau og að nokkru leyti til Montesquieu. Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjamanna 4. júlí 1776 og mannréttindayfirlýsing Frakka frá 26. ágúst 1789 eru hvað skýrastar birtingarmyndir þessara viðhorfa. Hugmyndir einveldisins, t.d. eins og þær komu fram í dönsku konungalögunum 1665, voru þó enn áhrifamiklar og bera stjórnarskrár frá þessum tíma merki þess Heimastjórn, þingræði og undirbúningur stofnunar lýðveldis Fyrstu árin eftir gildistöku stjórnarskrárinnar 1874 var kyrrt að kalla, enda voru mönnum önnur mál ofar í huga en endurskoðun hennar, einkum fjármál landsins. Alþingi hafði nú fengið fjárstjórnarvald, auk þess árlegt framlag frá Dönum og ráðamenn Íslendinga urðu að sýna að þeir væru traustsins verðir. En árið 1881 hófst hreyfing til endurskoðunar stjórnarskrárinnar sem að lokum skilaði þeim áfanga 1903 að æðsta framkvæmdarvald í sérmálum Íslands var flutt inn í landið með innlendri ráðherrastjórn. Gengið var að því vísu að ráðherrann bæri ábyrgð fyrir Alþingi og gæti ekki setið nema með stuðningi þess eða hlutleysi líkt og gilt hafði í Danmörku frá Samhliða heimastjórn komst þannig á þingræði, án þess þó að þess væri skýrlega getið í stjórnarskránni. Mikilvæg breyting var gerð 1915 þar sem kosningaréttur var rýmkaður, meðal annars fengu konur kosningarétt, konungkjör var afnumið og opnuð leið til fjölgunar ráðherra og þá jafnframt til myndunar samsteypustjórna. Ný stjórnarskrá gekk í gildi í framhaldi af gildistöku danskíslenzku sambandslaganna nr. 39/1918, þar sem Ísland var lýst fullvalda ríki í konungssambandi við Danmörku stjórnarskrá konungsríkisins Íslands, nr. 9/1920. Gilti hún með nokkrum breytingum þangað til lýðveldi var stofnað á Íslandi Samkvæmt 18. gr. sambandslaganna gátu Ríkisþing Dana og Alþingi hvort fyrir sig og hvenær sem var eftir árslok 1940 krafizt að byrjað yrði á samningum um endurskoðun laganna. Ef nýr samningur yrði ekki kominn á innan þriggja ára eftir að krafan kom fram gátu Ríkisþingið eða Alþingi hvort fyrir sig samþykkt að samningurinn sem fælist í lögunum yrði úr gildi felldur. Í aðskildum ályktunum 17. maí 1941 lýsti Alþingi 2 Helset og Stordrange 1998: Sjá t.d. 13. gr. stjórnarskrárinnar sem felur í sér leifar 9. gr. stjórnarskrárinnar frá 1920 þar sem mælt var fyrir um að konungur hefði hið æðsta vald í öllum málefnum með þeim takmörkun um sem stjórnarskráin setti og léti hann ráðherra framkvæma vald sitt. Samsvarandi ákvæði dönsku stjórnarskrárinnar (sbr. nú 12. gr.) var fært í dönsku stjórnarskrána 1855 með það að markmiði að árétta vald konungs og umboðsmanna hans (ráðherrana), einkum vegna deilna um yfirráð konungs yfir Slésvík og Holtsetalandi. 14

15 Grundvöllur GRUNDVÖLLUR stjórnarskrárlýðveldisins STJÓRNARSKRÁR Íslands LÝÐVELDISINS ÍSLANDS annars vegar því yfir að sambandslagasáttmálinn yrði ekki endurnýjaður, en hins vegar vilja sínum til þess að lýðveldi yrði stofnað á Íslandi jafnskjótt og sambandinu við Danmörku yrði formlega slitið. Konungssambandið við Danmörku var óháð gildi sambandslaganna, því var þessi háttur hafður á. Þann 22. maí 1942 samþykkti Alþingi ályktun um að kjósa nefnd sem starfa skyldi milli þinga til að undirbúa sambandsslit við Danmörku og að stofna lýðveldi á Íslandi, en þá vildu ýmsir stjórnmálamenn ljúka málinu á því ári. Fyrir því fékkst ekki stuðningur þeirra þjóða sem Íslendingar höfðu helzt samskipti við og áttu mest undir og var málinu því slegið á frest. Í september sama ár ályktaði Alþingi að milliþinganefndin skyldi halda áfram störfum við tillögugerð um breytingar á stjórnskipunarlögum samkvæmt því sem henni var falið í upphafi. Í framhaldi af þessu voru 15. desember 1942 sett stjskl. nr. 97/1942 þar sem svohljóðandi málsgrein var aukið við 75. gr. stjórnarskrárinnar nr. 9/1920: Þegar Alþingi samþykkir þá breytingu á stjórnskipulagi Íslands, sem greinir í ályktunum þess frá 17. maí 1941, hefur sú samþykkt eins þings gildi sem stjórnskipunarlög, er meirihluti allra kosningabærra manna í landinu hefur með leynilegri atkvæðagreiðslu samþykkt hana. Þó er óheimilt að gera með þessum hætti nokkrar aðrar breytingar á stjórnarskránni en þær, sem beinlínis leiðir af sambandsslitum við Danmörku og því, að Íslendingar taka með stofnun lýðveldis til fullnustu í sínar hendur æðsta vald í málefnum ríkisins. Í áramótaræðu 1943 benti Björn Þórðarson forsætisráðherra á þrjú höfuðatriði sem samkvæmt þessu þyrfti að fjalla um í hinni nýju stjórnarskrá: 1) val forseta, 2) kjörtímabil forseta, 3) valdsvið forseta. Milliþinganefndin vann að frumvarpi til nýrrar stjórnarskrár og skilaði tillögum sínum 7. apríl Frumvarpið var lagt fyrir Alþingi ásamt tillögu til þingsályktunar um slit sambandsins við Dani og afgreitt 8. mars Það var borið undir þjóðaratkvæði ásamt tillögu um sambandsslit og tóku 98,61% kjósenda þátt í kosningunni. Af þeim greiddu 95,04% atkvæði með stjórnarskránni. Með þingsályktunum 16. júní 1944 var lýst yfir sambandsslitum við Dani og gildistöku hinnar nýju stjórnarskrár. Þann 17. júní 1944 var haldinn sérstakur fundur Alþingis á Þingvöllum þar sem m.a. fór fram kosning fyrsta forseta Íslands samkvæmt bráðabirgðaákvæðum stjórnarskrárinnar Sérstök stjórnarskrá Í stjórnarskrá Íslands er mælt fyrir um megindrætti stjórnskipunar íslenzka ríkisins. Þar eru þær grundvallarreglur sem stjórnskipulagið er reist á. Í frjálsum þjóðfélögum hafa þær mótazt af pólitískum hugmyndum eða stjórnspeki sem hafa notið almennrar viðurkenningar þegar þær voru felldar í stjórnarskrá og lögfestar. Sérstakar ritaðar stjórnarskrár komu fyrst til á 18. öld. 4 Hinar rituðu stjórnarskrár 18. og 19. aldar voru þó ekki að öllu leyti afsprengi þeirrar aldar. 3 Ólafur Jóhannesson 1978: Sbr. einkum stjórnarskrá Bandaríkjanna frá 1787 og 1791 og Frakklands frá 3. september 1791 sem var fyrsta evrópska stjórnarskráin. Stjórnarskrá Póllands hafði verið sett 3. maí 1791, en Rússar gerðu innrás í landið árið 1792 og henni fylgdi önnur skipting Póllands 1795 með því að hið forna konungsríki leið undir lok. Caenegem 1996:

16 SKÝRINGAR VIÐ STJÓRNARSKRÁ LÝÐVELDISINS ÍSLANDS Þær áttu sér dýpri rætur ekki síst í átökum valdahópa og oddvita valdastofnana á miðöldum, einkum aðalsmanna og kirkjuhöfðingja seinna bættust borgarar við. Í átökum við konung voru gerðir sáttmálar, þar sem konungi var heitið hollustu gegn því að hann virti frelsi viðsemjenda sinna og forn réttindi þeirra. Hin fyrstu slíkra skjala urðu til á Norður- Spáni seint á 12. öld, en langfrægast og áhrifamest þeirra var hin mikla frelsisskrá Englendinga Magna Carta libertatum frá Á Norðurlöndum voru slík skjöl sett saman og nefndust handfestur. Einna þekktast þeirra er handfesta Eiríks konungs glippings Nokkur áþekk skjöl eru til úr stjórnskipunarsögu Norðurlanda frá 13. til 15. aldar. Úr sögu Íslands má nefna Gamla sáttmála 1262 til 64 og 1302, en þeir hafa að geyma einhliða skilyrði Íslendinga fyrir því að hylla konung. 5 Sú aðferð, að draga upp mynd af heildstæðu stjórnkerfi og fella í búning æðri laga í formi sérstakrar stjórnarskrár, hlaut að liggja beinast við þegar nýtt ríki var stofnað þótt það væri gert á grundvelli smærri ríkiseininga, eins og raunin var við stofnun Bandaríkjanna eða stjórnskipan var gerbreytt líkt og eftir frönsku stjórnarbyltinguna Síðan hefur þessu verið fylgt við stofnun nýrra ríkja eða meiriháttar breytingu á stjórnskipulagi, svo sem var við afnám einveldis í Evrópu um miðja 19. öld. Hins vegar ber sagan með sér að stjórnarskrár einar sér duga oft skammt við breytingar á lögskipan samfélagsins. Hún hefur mótazt af fornum hefðum og rótgrónum hugsunarhætti sem nýir textar stjórnarskrár aðlagazt smám saman. Rökin fyrir því að fella stjórnskipulagið í einn lagabálk voru framar öðru þau að það þjónaði lýðræðinu. Grundvallarlög þjóðfélagsins ættu að vera þannig úr garði gerð að þau væru aðgengileg, þegnarnir gætu kynnt sér þau og séð hverjar væru valdheimildir ríkisins, hvernig það væri skipulagt og hvert væri hlutverk stofnana þess og valdsvið þeirra. Mikilvægt væri að stjórnarskrá væri skýrt orðuð og réttindi þegnanna skilmerkilega sett fram. Slík stjórnarskrá þjónaði lýðræðinu betur en torskilin flækja fornrar venju og nýrrar, eða hefða sem hvergi væri unnt að festa á hendur í rituðu máli. Nú er ekki nægilegt að setja góðar og skynsamlegar reglur tryggja þarf að eftir þeim sé farið t.d. með óhlutdrægum dómstólum í stað þess að þetta sé látið eftir konungi eða þingi þar sem pólitískur meirihluti er síbreytilegur. 6 Til grundvallar stjórnarskrám liggur því einnig sú hugmynd að frelsi borganna og grunngildi samfélagsins verði einungis tryggð í sérstakri skrá sem gangi framar öllum öðrum lögum og komið sé í veg fyrir að valdastofnanir samfélagsins virði að vettugi stjórnskipuleg mörk sín. 4. Hugmyndir sem búa að baki stjórnarskránni Líkt og á við aðrar stjórnarskrár með uppruna á 18. og 19. öld markast íslenzka stjórnarskráin af átökum við einveldisstjórnskipan. Í fyrsta lagi 5 Sigurður Líndal 1981: 27ö29. Sigurður Líndal 1978: Björn Þorsteinsson og Sigurður Líndal 1978: 19 o. áfr. Nielsen 1962: Jörgensen 1947: Caenegem: 1996: Í Belgíu varð þróunin sú að stjórnlagadómstóll sem mælt var fyrir um í stjórnarskránni, lét úrlausn á slíkum álitaefnum í hendur þingsins. Það hafði með öðrum orðum sjálfdæmi. Aðhaldið skyldi koma frá kjósendum þannig að þingmenn næðu ekki kosningu ef þeir sinntu ekki þeirri skyldu að veita aðhald. Um þetta, sjá bls. 158 og

17 Grundvöllur GRUNDVÖLLUR stjórnarskrárlýðveldisins STJÓRNARSKRÁR Íslands LÝÐVELDISINS ÍSLANDS kemur þetta fram með áherzlu á óskerðanleg mannréttindi. Í öðru lagi birtist þetta í því að valdið í þjóðfélaginu sé í höndum lýðsins, sbr. meðal annars ákvæði um lýðræðislegar kosningar. Í þriðja lagi er kveðið á um dreifingu valdsins milli stofnana ríkisins til þess að tryggja gagnkvæmt aðhald. Að mismunandi leiðum í þessu efni er vikið nánar síðar. Auk beinna ákvæða í stjórnarskránni liggja einnig óskráðar meginreglur henni til grundvallar sem tengjast þó flestar þeim almennum hugmyndum sem áður greinir. Eftirtalin dæmi má nefna: Þingræðisreglan. Frá upphafi heimastjórnar hefur verið viðurkennt að engin ríkisstjórn eða ráðherra geti setið án stuðnings eða hlutleysis þingsins. Úrskurðarvald dómstóla um stjórnskipulegt gildi laga. Sú regla að dómstólar landsins hafi vald til að dæma um hvort lög fari í bága við stjórnarskrá helgast af langri og óumdeildri dómaframkvæmd allt frá upphafi 20. aldar. 7 Almennar valdheimildir löggjafans. Löggjafinn hefur heimild til að setja hvers kyns reglur innan marka stjórnskipunarinnar, m.a. setja mannréttindum nánar tiltekin takmörk í almannaþágu. Þetta hefur verið viðurkennt í dómaframkvæmd allt frá því að 20. öld gekk í garð. Framsal fullveldis. Talið er að framsal lagasetningarvalds og þá jafnframt fullveldis sé heimilt þótt deilt sé um að hve miklu marki. Engin bein réttaráhrif þjóðarréttar. Um tengsl þjóðaréttar og landsréttar gildir svokölluð tvíeðliskenning sem felur í sér að landsréttur gengur framar þjóðarétti ef reglur skilur á. Landsrétt skal á hinn bóginn túlka í samræmi við þjóðarétt. Með þetta viðmið að leiðarljósi og vaxandi alþjóðasamskipti hefur vægi þjóðaréttar þó vaxið. Nokkuð hefur borið á tillögum um að almennt orðaðar meginreglur eða jafnvel almennar pólitískar stefnuyfirlýsingar séu settar í stjórnarskrá, t.d. að auðlindir landsins séu þjóðareign, Ísland skuli friðlýst og allir eigi rétt til heilnæms umhverfis. Nokkur dæmi eru um slíkar yfirlýsingar í íslenzku stjórnarskránni, t.d. um að eignarrétturinn sé friðhelgur, sbr. 72. gr. eða ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi megi aldrei í lög leiða, sbr. 73. gr. Sá munur er þó á að þær yfirlýsingar eru bundnar við tiltölulega skýr og afmörkuð hugtök. Almennt séð einkennast stjórnarskrár Íslands þó af nokkuð fastmótuðum réttarreglum en ekki matskenndum pólitískum yfirlýsingum. 5. Sérkenni stjórnarskrárinnar Stjórnskipanin er reist á þeirri grunnhugmynd að stjórnarskrá sé ekki einhliða valdboð eða leiðsögn sem einkennir gjarnan lög, heldur sáttmáli um skipulag ríkisins og stöðu þegnanna innan þess. Eðli málsins samkvæmt eru þessar reglur því mikilvægari en aðrar og eru þar af leiðandi 7 Ólafur Jóhannesson 1978: 441 o. áfr. 17

18 SKÝRINGAR VIÐ STJÓRNARSKRÁ LÝÐVELDISINS ÍSLANDS settar með sérstökum hætti til þess að tryggja vandaðan undirbúning og víðtæka samstöðu. Af þessum sökum hljóta þær að ganga framar almennum lögum sem samrýmast þeim ekki. Stjórnarskráin á að tryggja stöðugleika og festu í þjóðfélaginu og hún á að standa af sér tímabundin átök stjórnmálanna. Nú er ljóst að engin stjórnarskrá getur staðið óbreytt um ár og því síður aldir, þrátt fyrir mikilvægi stöðugleikans. Breytingum á hugsunarhætti landsfólksins sem og aðstæðum og vandamálum samfélagsins verður stjórnarskrá að fylgja og bregðast við. Öðrum kosti dagar hún uppi og verður dauður bókstafur eða þeirri þjóðfélagsskipan sem hún á að vernda er hrundið með byltingu. En við þessu má bregðast með því að breyta stjórnarskránni og þar má fara tvær leiðir. Hin fyrri er að fara hægt í breytingar og gera þær einungis þegar brýna nauðsyn ber til; hin síðari er að er hika ekki við breytingar þegar þörf gerist. Sem dæmi um fyrrnefndu leiðina má nefna stjórnarskrá Bandaríkjanna, en á henni hafa verið gerðar breytingar eða viðaukar 27 sinnum. Einnig má vísa í norsku stjórnarskrána frá 1814 þar sem þarf samþykki tveggja stórþinga og atkvæði 2/3 hluta þingmanna við lokaatkvæðagreiðslu. Þegar staðið er að verki með þessum hætti skapast eðlilega þrýstingur á rýmkandi túlkun stjórnarskrárinnar. Afleiðingin getur verið sú að texti ákvæðanna verður ekki að öllu leyti góð heimild um það hvernig stjórnskipulagið er í reynd. 8 Um íslenzku stjórnarskrána má segja að auðveldara er að breyta henni en flestum öðrum stjórnarskrám, enda hefur það iðulega verið gert. Oftast hafa verið gerðar breytingar á reglum um kosningar og kjördæmaskipan og árið 1995 var nýr mannréttindakafli saminn og samþykktur. Ákvæðin um hlut forseta í framkvæmdarvaldinu eru hins vegar lítt breytt frá þeim reglum sem giltu um konung við upptöku þingbundinnar konungsstjórnar og gefa þau þannig mjög ófullnægjandi mynd af þeim reglum sem gilda um embættið Mannréttindi Mannréttindi eru meðal þeirra grunngilda sem búa að baki stjórnarskrá Íslands líkt og áður segir. Þessi réttindi birtast í búningi almennra yfirlýsinga sem eiga að tryggja að hver þjóðfélagsþegn fái notið þeirra. Þau eru óháð landamærum, þjóðerni og kyni, þau standa ofar löggjöf landsins og þarfnast ekki sérstakrar löghelgunar. 10 Mannréttindum er gjarnan skipt í tvo flokka, frelsisréttindi, sem eiga að tryggja réttindi þegnanna gegn misbeitingu ríkisvalds, að meginstefnu neikvæð réttindi og félagsleg réttindi sem eiga að tryggja að ríkisvaldið styðji þegnana til bærilegs lífs. Þau leggja beinar athafnaskyldur á ríkisvaldið og eru því að meginstefnu 8 Fastheldni við stjórnarskrártextann frá 1814 er sérkenni stjórnskipunarþróunar Norðmanna. Afleiðingar þess eru að fræðimenn hafa gengið mjög langt í því að túlka ákvæði stjórnarskrárinnar, auk þess sem stjórnskipunarvenjur hafa mótað framkvæmd. Helset og Stordrange 1998: 67 o. áfr. (kap ), sbr. einnig bls. 73 o. áfr. (kap. 4.6 og 4.7). Sjá ennfremur Anners 1983: Gunnar Helgi Kristinsson 1994: 57 o.áfr. Þar er yfirlit um breytingar sem gerðar hafa verið á stjórnarskránni og einstökum greinum hennar. 10 Helset og Stordrange 1998:

19 Grundvöllur GRUNDVÖLLUR stjórnarskrárlýðveldisins STJÓRNARSKRÁR Íslands LÝÐVELDISINS ÍSLANDS jákvæð réttindi. 11 Mannréttindaákvæði í þeim búningi sem algengastur er í stjórnarskrám nútímans mótuðust í átökum við einvaldsstjórnir og voru þar flokkuð og afmörkuð við þau réttindi sem helzt taldist þörf að verja fyrir ágangi einvaldsstjórna, svo sem eignarrétt og almennt frelsi manna til orða og athafna. Auk þess voru lagðar tilteknar skyldur á ríkisvaldið til að tryggja lágmarksmenntun og aðstoð við þá sem bjargþrota voru. Í stjórnarskránni 1874 lá aðaláherzlan á frelsisréttindin, enda í samræmi við það sem almennt tíðkaðist í Evrópu á þessum tíma. Í tveimur greinum voru ákvæði um þau félagslegu réttindi sem áður er lýst og síðan hefur slíkum ákvæðum fjölgað. Fáeinar breytingar höfðu verið gerðar á mannréttindakafla stjórnarskrárinnar, en hann var í heild endurskoðaður og lögfestur árið 1995 eins og fyrr segir. 7. Lýðréttur Áður er minnzt á að æðsta vald í samfélaginu skyldi vera í höndum lýðsins og er það hér fellt undir hugtakið lýðréttur. Þetta er meðal annars í samræmi við kenningar Rousseau í riti hans um Samfélagssáttmálann. Í stjórnarskrá Íslands liggur þessi hugmynd til grundvallar og leitazt er við að framfylgja henni með almennum kosningum fulltrúa, meðal annars til löggjafarþings og sveitarstjórna, jafnvel að auki í tilteknar valdastöður, eins og embætti forseta Íslands. Við kosningar verða fyrir ýmis álitaefni, meðal annars um hvernig kosningarétti skuli hagað og þá sérstaklega um jöfnun atkvæðisréttar og kjördæmaskipan. Um kosningar og kjördæmaskipan hafa staðið deilur allt frá upphafi heimastjórnar. Engum stjórnarskrárákvæðum hefur verið breytt jafnoft og jafnmikið og þeim sem lúta að kosningum til Alþingis án þess að þær breytingar hafi gengið eftir væntingum, en ekki er ástæða til að rekja þá sögu hér. Þá ber að nefna þjóðaratkvæðagreiðslur sem hingað til hafa þó verið fátíðar, en virðast nú um stundir njóta vaxandi fylgis almennings. Stjórnarskráin sjálf var samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu, eins og áður greinir, en auk þess mælir stjórnarskráin fyrir um þjóðaratkvæðagreiðslu við þrenns konar aðstæður: 1. Þegar Alþingi samþykkir brottvikningu forseta. 2. Þegar forseti synjar lögum Alþingis staðfestingar. 3. Við breytingu á lögum um stöðu þjóðkirkjunnar. 8. Valdskipting Sú hugmynd að takmarka beri vald einstaklings eða afmarkaðs hóps í þjóðfélaginu með því að skipta því milli einstaklinga eða stofnana hefur birzt í skipulagi samfélaga og kennisetningum stjórnspekinga allt frá forngrikkjum og Rómverjum til nútímans. 12 Þær hugmyndir sem mest áhrif hafa haft á stjórnskipan ríkja mótuðust við aðstæður í stjórnmálum á síðari hluta 17. aldar og hinni 18. sem áður er vikið að og eiga sér fótfestu í upplýsingunni, eðlis- eða náttúruréttindum og lýðrétti þegnanna til að fara með æðsta vald í þjóðfélaginu. Hér má einnig nefna skiptingu valds milli konungs og lögstétta sem mótaði stjórnskipunarþróun miðalda um- 11 Zahle 2001: 37. Raunar hefur verið rætt um þriðju kynslóð mannréttinda svo sem rétt til heilsusamlegs umhverfis, hlutdeildar í menningararfleifð o. fl. o. fl., en ekki er ástæða til að fjalla um þann þátt hér. 12 Selmer 1971: Við þessa grein er víða stuðzt í þessum kafla. 19

20 SKÝRINGAR VIÐ STJÓRNARSKRÁ LÝÐVELDISINS ÍSLANDS fram annað eins og áður er getið. Þangað sótti John Locke hugmyndir sínar um skiptingu valds. Því skyldi skipt í löggjafarvald sem var æðst og í höndum lögstéttanna, en framkvæmdarvaldið kom í hlut konungs. Þriðja valdið kallaði Locke alþjóðavald, en því fylgdi réttur til að lýsa yfir stríði og gera alþjóðasamninga. Þannig er þrígreining Locke 13. Hann telur hins vegar að dómarar hafi engar sjálfstæðar valdheimildir og gerir því ekki ráð fyrir dómsvaldi sem þætti í skiptingu valdheimilda. Montesquieu gengur að því vísu að hver sá sem náð hefur valdi vilji auka það og jafnframt misnota. Við þessu verði að bregðazt þannig að völdum sé skipt fyrirfram milli þeirra sem gera tilkall. Þetta sé nauðsynlegt til þess að koma á jafnvægi milli valdhafa og til að tryggja pólitískt frelsi manna gagnvart valdi ríkisins. Andstætt Locke skipti Montesquieu ríkisvaldi í þrjá þætti: löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald og var þetta síðan haglega fléttað saman. Konungi væri svo fengið vald til að neita að staðfesta lög til að koma í veg fyrir að löggjafarsamkundan misbeitti valdi sínu. Lögsaga dómstóla skyldi einungis bundin við að mæla fyrir munn löggjafans og því gegndi dómsvaldið engu pólitísku hlutverki en var eigi að síður mikilvægur hlekkur í stjórnskipan ríkisins: Dómstólar skyldu skipaðir hæfustu mönnum og til langs tíma og með því tryggt að þeir væru óháðir öðrum valdhöfum. 14 Ríkin í Norður-Ameríku voru hin fyrstu sem tóku valdskiptingakenninguna upp og lögðu hana til grundvallar í stjórnskipan sinni. Hér má nefna sem dæmi réttindaskrána frá 1776 og stjórnarskrána frá 1787 og Þar var mörkuð önnur stefna á grundvelli lýðræðis- og frelsisþróunar en í Evrópu, enda skorti þar hefð fyrir þjóðhöfðingjaembætti og hlut þess í stjórnskipaninni. Í riti sínu Samfélagssáttmálinn gagnrýndi Rousseau valdskiptingakenninguna með þeim rökum að ekki fengi staðizt að skipta ríkisvaldi, en síðan leggja það til grundvallar sem einingu. 15 En þrátt fyrir þetta sigraði hugmyndin um valdskiptingu í Frakklandi án þess þó að hugmyndum Rousseau um óskipt ríkisvald væri hafnað. Í 16. gr. mannréttindayfirlýsingar frönsku byltingarinnar 1789 var mælt fyrir um skiptingu ríkisvalds til tryggingar réttindum þegnanna. Þótt framangreindir stjórnspekingar ætluðu dómsvaldinu ekki mikinn hlut í mótun þjóðfélagsins þokaðist það hægt og bítandi til aukins sjálfstæðis með auknum pólitískum áhrifum. Lögsaga þess náði einungis til einka- og refsimála, en á síðari helmingi 19. aldar tók það að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldi þjóðhöfðingjans þótt ekki lægi alltaf ljóst fyrir að hve miklu marki það hlutverk ætti sér stoð í lögum. Þrígreining ríkisvaldsins í löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald er grundvallarregla í stjórnarskrá Íslands og hefur svo verið síðan Þar er einnig gert ráð fyrir að valdi sé skipt milli ríkis (þ.e. stofnana ríkisins) og sveitarfélaga. Loks er löggjafarvaldi skipt milli Alþingis og forseta Íslands, þar sem hann hefur sjálfstæðar valdheimildir með synjunarvaldi sínu. Þeir sem skipa þessar stjórnarstofnanir eru kosnir almennri kosningu og sækja þannig umboð sitt til kjósenda. 13 Locke 1986: XII. kafli, 174 o. áfr. 14 Montesquieu [1961] XI. bók 6. kafli. 15 Rousseau 2004: Önnur bók, 2. kafli, bls. 89 o. áfr. 20

21 Grundvöllur GRUNDVÖLLUR stjórnarskrárlýðveldisins STJÓRNARSKRÁR Íslands LÝÐVELDISINS ÍSLANDS Við heimastjórn 1904 komst á þingræði eins og áður er tekið fram og það hefur haft þær afleiðingar að mjög hefur dregið úr skilum milli löggjafarvalds og framkvæmdarvalds með því að ráðherrar sækja umboð sitt til Alþingis. Í því að ráðherrar bera ábyrgð fyrir Alþingi felst jafnframt að meirihluti þingsins beri pólitíska ábyrgð á ríkisstjórn. Hún hefur síðan stjórnkerfið sér til fulltingis og það veitir ráðherrum, sem oft eru forystumenn stjórnmálaflokka, áhrifavald umfram aðra þingmenn. Þingræðisskipan hefur þannig þróazt í það sem stundum hefur verið kallað ráðherraræði. Aðhald með framkvæmdarvaldinu kemur því í hlut stjórnarandstöðunnar (þ.e. minnihluta þingsins) og að nokkru leyti frá dómsvaldinu. 9. Þingstjórn Fullveldi þingsins Í Englandi var fullveldi þingsins óvefengt á 18. öld og tók það til lagasetningar sem hvorki var takmarkað af gildandi lögum, meginreglum laga, né heldur eðlislögum og náttúrurétti; ekki skyldu gerðir þess heldur sæta endurskoðun dómstóla. Þingið starfaði í umboði fólksins og ekkert skyldi gert sem gengi gegn vilja þess og þar af leiðandi ættu ákvarðanir þingsins ekki að sæta neinum takmörkunum. En efasemdir vöknuðu fljótlega meðal enskra fræðimanna sem vantreystu hömlulausu valdi. Í stjórnarskrá eða sérstakri réttindaskrá yrðu að vera ströng ákvæði sem verðu menn fyrir kjörinni harðstjórn. Slík viðhorf hefðu bæði fræðimenn og almenningur látið í ljós. 16 Vald þingsins hefur þó ekki verið skert. Höfundar stjórnarskrár Bandaríkjanna leituðust hins vegar við að tempra vald þingsins og óheft meirihlutaræði, m.a. með því að stofna sambandsríki þar sem einstök ríki nytu tiltekinnar sjálfstjórnar, með því að þrískipta ríkisvaldinu í anda kenninga Montesquieu og þá einkum með því að fela þjóðinni að kjósa forseta sérstaklega, þannig að hann hefði með höndum framkvæmdarvaldið og væri óháður löggjafarvaldinu sem síðan yrði skipt milli tveggja deilda þingsins. 17 Því má bæta hér við að í Evrópu utan Englands var leitazt við að reisa skorður við umsvifum þingsins. Birtist það meðal annars í skrifum fræðimanna eins og Max Webers. Hann átti sæti í nefnd þeirri sem samdi Weimar-stjórnarskrána sem gekk í gildi árið Þar var sú regla sett að forseti skyldi vera þjóðkjörinn. Sú hugsun bjó að baki að með því yrði helzt spornað við óhóflegum áhrifum Ríkisþingsins. 18 Því er ljóst samkvæmt þessu að vald þingsins varð að takmarka þótt það sækti umboð sitt til kjósenda og þeir ættu að veita aðhald gegn misbeitingu. En reynslan hefur sýnt að fulltrúalýðræðið er engan veginn einhlítt. Allur þorri manna á þess sjaldan kost að kynna sér mál til hlítar, heldur verður að treysta á fullan trúnað umboðsmanna sinna fulltrúa sinna. Við þetta bætist skipulag kosninga eins og listakosningar og skipting kjördæma sem getur stuðlað að flokksræði og búið í haginn fyrir atvinnustjórnmálamenn. Þeir freistast þá til að verja atvinnuhagsmuni sína og kunna að mynda eigin hagsmunasamtök þvert á flokkaskipan. Stjórnlagafræðingar hafa almennt verið á þeirri skoðun að Alþingi sé 16 Caenegem 1996: Svanur Kristjánsson 2010: Sigurður Líndal 1973:

22 SKÝRINGAR VIÐ STJÓRNARSKRÁ LÝÐVELDISINS ÍSLANDS valdamest handhafa ríkisvalds samkvæmt stjórnarskrá Íslands. Í næsta kafla verður vikið að völdum Alþingis og hvernig þeim hefur verið sniðinn stakkur í stjórnarskrá lýðveldisins frá Lýðveldisstjórnarskrá Með samþykkt stjórnarskrár lýðveldisins Íslands 1944 var konungdæmið afnumið. Eins og rakið er í 2. kafla var óheimilt að gera aðrar breytingar á stjórnarskrá en þær sem beinlínis leiddu af sambandsslitum við Danmörku og stofnun lýðveldis. Meginviðfangsefnið var því að kveða á um stöðu forseta, hlutverk hans og valdsvið. Þegar fullveldi Íslands var viðurkennt 1. desember 1918 raskaðist ekki formlega neitunarvald konungs, en hann hafði ekki beitt því eftir að heimastjórn komst á 1904 og sú venja hafði þróazt að ekki var gert ráð fyrir að hann beitti því, enda andstætt lýðræðisskipan að erfðakonungur stöðvaði löggjöf þings sem kosið væri almennri kosningu. Valdi Alþingis voru þannig í reynd ekki sett önnur takmörk en mælt voru í stjórnarskrá, en hins vegar voru engar stofnanir til að framfylgja því nema dómstólar sem tóku þó á slíkum málum með gát. Völd þingsins jukust enn þegar Danmörk var hernumin 9. apríl 1940 og það tók í eigin hendur konungsvald og fól það ríkisstjórn Íslands. Þessar ráðstafanir áttu sér stoð í stjórnskipulegum neyðarrétti og stóðu einungis skamma hríð, með því að þingið kaus ríkisstjóra 17. maí 1941 sem hafa skyldi á hendi konungsvald. Var hann kosinn til eins árs í senn og stóð sú skipan til 17. júní Ríkisstjóri sótti umboð sitt til Alþingis þannig að staða hans gagnvart þinginu var ekki sterk. En allt var þetta til bráðabirgða. Þegar kom að því að setja lýðveldinu stjórnarskrá varð að taka á tvennu. Annars vegar kosningu forseta og hins vegar valdsviði hans. Um kosningu forseta komu tvær leiðir til greina annars vegar að hann yrði þingkjörinn og hins vegar þjóðkjörinn. Við kosningu ríkisstjóra samkvæmt ályktun Alþingis 17. maí 1941 var því hreyft að þjóðin kysi hann, en um það urðu ekki miklar umræður, enda mál manna að ekki væri tímabært að ákveða það. Þegar Alþingi hafði kosið Svein Björnsson ríkisstjóra lýsti hann yfir því að hann héldi valdi sínu í hófi og virti vilja þingsins. 19 Í stjórnarskrárfrumvarpi milliþinganefndarinnar, sem kosin var 22. maí 1942 og lagt var fyrir Alþingi árið 1944, var gert ráð fyrir að forseti yrði kosinn í sameinuðu þingi. 20 Skyldu ¾ þingmanna vera á fundi og sá sem fengi meira en helming greiddra atkvæða, þeirra sem á fundi væru, teljast rétt kjörinn forseti. Rökin voru þau að minni truflun yrði af kosningu nýs forseta en vera mundi við þjóðkjör. Vel færi á að Alþingi kysi forseta þar sem ætlunin væri sú að þingið héldi sama valdi í málefnum ríkisins og það hefði haft og forseti yrði því háður með svipuðum hætti og konungur væri nú í framkvæmd. Ríkisstjórnin sem nú var skipuð utanþingsmönnum vildi að forseti yrði þjóðkjörinn og sama skoðun kom einnig fram í ræðum ýmissa þingmanna. 21 Niðurstaða sameinaðra stjórnarskrárnefnda Alþingis um kjör forseta var að hann skyldi vera þjóðkjörinn, enda myndi 19 Svanur Kristjánsson 2010: Björn Þórðarson 1951: 573 o. áfr. 21 Sama rit, sbr. t.d. bls. 576, 580, 583,

23 Grundvöllur GRUNDVÖLLUR stjórnarskrárlýðveldisins STJÓRNARSKRÁR Íslands LÝÐVELDISINS ÍSLANDS það vera samkvæmt vilja og óskum meirihluta þjóðarinnar. 22 Þingið kaus reyndar forseta í fyrsta sinn til eins árs, enda ekki ráðrúm til að efna til þjóðkjörs. Þá var viðfangsefnið að mæla fyrir um valdsvið forseta; annars vegar hlut hans í framkvæmdarvaldi og hins vegar hlutdeild hans í löggjafarvaldi, en um það er nánar mælt í 19. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem segir að undirskrift forseta lýðveldisins undir löggjafarmál og stjórnarerindi veiti þeim gildi, er ráðherra ritar undir þau með honum. Um stjórnarerindi sem lúta að stjórnarframkvæmd er það að segja að í stjórnarskránni 1944 er lögð til grundvallar framkvæmd samkvæmt stjórnarskrá konungsríkisins Íslands frá Í samræmi við það verður að miða við að forseti hafi átt að vera bundinn af sömu venju og konungur og ekki beita neitunarvaldi sínu. Líkt og konungur verður forseti ekki þvingaður til undirskriftar en hins vegar lætur stjórnarskráin ósagt um þær óvenjulegu aðstæður sem risu ef slík yrði raunin. Um löggjafarmál er ekki við sambærilega hefð að styðjast eins og um stjórnarframkvæmd því að þar var gerð nýskipan á hlutverki forseta með ákvæðum um synjunarvald hans. Um synjun forseta gildir þannig ekki 19. gr. heldur 26. gr. sem kveður á um að lög Alþingis taki gildi en leggja skuli þau undir þjóðaratkvæði. Þetta var sú meginbreyting sem gerð var á stjórnskipun Íslands við stofnun lýðveldis. Sú aðferð að fá forseta synjunarvald og rétt til að skjóta lögum til þjóðaratkvæðis fól í sér að valdi var skipt milli þings og þjóðhöfðingja og aðhaldi þessara stofnana hvor gagnvart annarri. Sú viðleitni að sporna við óheftu valdi átti sér langa sögu í stjórnskipunarþróun Evrópu eins og lýst er að framan og er raunar óaðskiljanlegur þáttur í þeim hugmyndum sem mótað hafa stjórnarskrána. Með stofnun embættis forseta sem væri lýðræðislega kjörinn og ákvæði 26. gr. má segja að spornað hafi verið við þeirri þróun að Alþingi, ásamt ríkisstjórn, kæmi í stað hins einvalda konungs þótt lýðræðislegt umboð stæði að baki. Þá niðurstöðu má aftur á móti finna stoð í hefð miðalda um takmörkun valds og stjórnarskrárhugmyndum upplýsingarinnar. Líkt og á miðöldum hefur átökum valdastofnana samfélagsins ekki lokið í eitt skipti fyrir öll. Um synjunarvald forseta var deilt á Alþingi 1944 og hefur það verið umdeilt allar götur síðan, jafnvel þótt stjórnarskráin væri samþykkt með 33 samhljóða atkvæðum og með yfirgnæfandi meirihluta í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þannig hafa þær raddir ítrekað heyrzt að málskotsréttur forseta væri andstæður þingræði og jafnvel lýðræði, en beiting hans myndi einnig leiða til glundroða og stjórnskipulegrar kreppu. Þá hefur því verið haldið fram að málskotsrétturinn hafi vanist úr gildi fyrir hefð eða liggi í raun og veru hjá ráðherra og ríkisstjórn. Með hliðsjón af því að forseti Íslands hefur þegar beitt rétti sínum til synjunar þrívegis má segja að sagan hafi þegar skorið úr hinum lagalegu álitaefnum fyrir sitt leyti. Eftir stendur hins vegar spurningin um hvort sú skipan sé æskileg að lýðræðislega kjörinn forseti fari með synjunarvald gagnvart lögum og hugsanlega aðrar sjálfstæðar valdheimildir gagnvart þingi og ríkisstjórn. Í samræmi við þær hugmyndir sem stjórnarskránni búa að baki og íslenska stjórnskipunarhefð er það að lokum íslenzku þjóðarinnar að taka afstöðu til þess álitaefnis. 22 Sama rit, bls

24 SKÝRINGAR VIÐ STJÓRNARSKRÁ LÝÐVELDISINS ÍSLANDS Helztu heimildir Anners, Erik: Den europeiske rettens historia. Universitetsforlaget. Osló Björn Þórðarson: Alþingi og frelsisbaráttan Saga Alþingis III. Alþingissögunefnd gaf út. Reykjavík Björn Þorsteinsson og Sigurður Líndal: Lögfesting konungsvalds. Saga Íslands III. Hið íslenzka bókmenntafélag. Reykjavík Van Caenegem, R. C.: An Historical Introduction to Western Constitutional Law. Cambridge University Press. Cambridge Gunnar Helgi Kristinsson: Þróun íslenzku stjórnarskrárinnar. Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands. Reykjavík Jörgensen, Poul Johs.: Dansk retshistorie. 2. udgave. G.E.C. Gads forlag. Kaupmannahöfn Locke, John: Ritgerð um ríkisvald. Lærdómsrit Bókmenntafélagsins. Íslenzk þýðing eftir Atla Harðarson sem einnig ritar inngang. Hið íslenzka bókmenntafélag. Reykjavík Montesquieu, Charles de Secondat: De l Esprit des lois. Édition Garnier Frères I-II. París Hér er einnig stuðzt við enska útgáfu: The Spirit of the Laws. Translated and edited by Anne M. Cohler, Basia Carolyn Miller, Harold Samuel Stone. Cambridge University Press. Cambridge Nielsen, Herluf: Haandfæstning. Kulturhistorisk leksikon for nordisk middelalder. VII. (1962). Ólafur Jóhannesson: Stjórnskipun Íslands. Önnur útgáfa. Iðunn. Reykjavík Rousseau, Jean Jacques: Samfélagssáttmálinn. Lærdómsrit Bókmenntafélagsins. Íslenzk þýðing eftir Björn Þorsteinsson og Má Jónsson sem einnig ritar inngang. Hið íslenzka bókmenntafélag. Reykjavík Selmer, P.: Gewaltenteilung. Handwörterbuch zur deutschen Rechtsgeschichte I. (1971). Sigurður Líndal: Early Democratic Traditions in the Nordic Countries (endurskoðað og yfirlesið af Mike Marlies). Nordic Democracy. Det danske selskab. Kaupmannahöfn Sigurður Líndal: Stjórnskipunarhugmyndir og stjórnarhættir til loka hámiðalda. Saga Íslands III. Hið íslenska bókmenntafélag. Reykjavík Sigurður Líndal: Max Weber. Inngangur að ritinu Mennt og máttur. Lærdómsrit Bókmenntafélagsins. Hið íslenzka bókmenntafélag. Reykjavík Svanur Kristjánsson: Konunglega lýðveldið. Ritið. Tímarit Hugvísindastofnunar Háskóla Íslands (10) 3/2010. Helsted, Per og Stordrange, Björn: Norsk statsforfatningsrett. Osló Zahle, Henrik: Dansk forfatningsret I. Christiar Ejlers forlag. Kaupmannahöfn

25 I. kafli 1. gr. I. kafli 1. gr. Ísland er lýðveldi með þingbundinni stjórn. Tilurð Greinin var tekin upp í stjórnarskrána við stofnun lýðveldisins 1944 en í stjórnarskránni frá 1920 sagði: Stjórnskipulagið er þingbundin konungsstjórn. Samsvarandi ákvæði var ekki að finna í stjórnarskránni frá 1874 enda var Ísland ekki sjálfstætt ríki með sérstakt stjórnarform samkvæmt henni. Ákvæði stjórnarskrárinnar frá 1920 átti sér nokkra fyrirmynd í 2. gr. dönsku stjórnarskrárinnar þar sem sagði að stjórnarformið væri takmörkuð konungsstjórn ( regeringsformen er indskrænket-monarkisk ) en sú grein átti sér einkum fyrirmynd í norsku stjórnarskránni frá Skýring Með lýðveldi er fyrst og fremst vísað til þess að þjóð höfðinginn skuli vera forseti, kjörinn af borgurunum með beinum eða óbeinum hætti, en ekki konungur sem hlýtur þá stöðu að erfðum. Í lýðveldi er og kjörið þjóðþing sem fer með löggjafarvald eða er að minnsta kosti aðalhandhafi þess. Höfundar frumvarpsins að lýðveldisstjórnarskránni virðast hafa litið svo á að með því að kveða á um það, eins og í eldri stjórnarskrá, að hér á landi skuli vera þingbundin stjórn væri meðal annars verið að stjórnarskrárhelga þingræðið, þ.e. þá reglu að þeir einir geti gegnt embætti ráðherra sem meirihluti þingsins vill styðja eða verja vantrausti. Orðalagið á sér hins vegar rætur í ákvæðum dönsku stjórnarskrárinnar fyrir daga þingræðis og vísaði þá til afnáms einveldis konungs og valda þingsins við hlið konungs en ekki þingræðisreglunnar. Þótt þróun þingræðis fari ágætlega saman við þetta hlutverk þingsins er sú skýring því tæplega einhlít að með ákvæðinu sé þingræðisreglan fest í stjórnarskrá. Þingræðisreglan er ekki orðuð með berum hætti í stjórnarskránni. Almennt hefur hins vegar verið talið að hún byggist á stjórn skipunarvenju og sé því jafn rétthá ákvæðum stjórnarskrárinnar sjálfrar þannig að henni verði ekki breytt eða hún afnumin nema með stjórnarskrárbreytingu. Hvað sem líður þingræðisreglunni felst í orðalaginu þingbundin stjórn að Alþingi er ekki aðeins aðal handhafi löggjafarvaldsins, heldur ræður einnig miklu um landstjórn og stjórnarstefnu, t.d. með því að hafa stjórn á fjárreiðum ríkisins og annast eftirlit með framkvæmdarvaldinu. 25

26 SKÝRINGAR VIÐ STJÓRNARSKRÁ LÝÐVELDISINS ÍSLANDS Helstu heimildir Alþingistíðindi 1944 A, þskj. 1, bls. 12. Bjarni Benediktsson: Þingræði á Íslandi Tímarit lögfræðinga, 1. hefti 1956, bls Bjarni Benediktsson. Dansk-íslenzku sambandslögin Úlfljótur, 1. tbl., 22. árg., 1969, bls Björg Thorarensen: Stjórnskipunarréttur Um lög og rétt, 2009, bls. 26. Eiríkur Jónsson: Um þingræðisregluna og þrígreiningu ríkisvalds Úlfljótur, 1. tbl., 62. árg. 2009, bls Gunnar G. Schram: Stjórnskipunarréttur, 1999, bls , 36 og Gunnar Helgi Kristinsson: Pólitísk ábyrgð og umboð ráðherra Rannsóknir í félagsvísindum IV, bls Gunnar Helgi Kristinsson: Sjálfstæði ráðherra og þingræðisreglan Stjórnmál og stjórnsýsla, 2. tbl., 2. árg. 2006, bls Ólafur Jóhannesson: Stjórnskipun Íslands, 1960, bls , 84-85, 27-28, 93 og Ragnhildur Helgadóttir: Pólitísk ábyrgð ráðherra - samspil þingræðisreglu og þingeftirlits Tímarit lögfræðinga, 3. hefti, 59. árg. 2009, bls Svanur Kristjánsson: Stofnun lýðveldis Nýsköpun lýðræðis Skírnir, 176. árg. 2002, bls

Sådan er jeg. Spil og leg 14 Følelser

Sådan er jeg. Spil og leg 14 Følelser Spil og leg 14 Læsebog side 40 41 Opgavebog side 68 Tegund: Samtalsæfing Form: Hópleikur Markmið: Að þjálfa orðaforða sem snýr að tilfinningum, persónueinkennum og útliti. Undirbúningur: Prenta út opgaveblad

Læs mere

komudagur 21-1- 2 0 f2

komudagur 21-1- 2 0 f2 7W O s s u e i k (. íé T ) Erindim Þ M /lo O S komudagur 21-1- 2 0 f2 MINNISBLAÐ TIL EFNAHAGS- OG VIÐSKIPTANEFNDAR -tilla g a að nýrri 9. mgr. 100. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007, með síðari

Læs mere

HEIMILDASKRÁ. Arvid Frihagen: Forvaltningsrett. Bind II: Saksbehandling. 5. útgáfa. Bergen 1992.

HEIMILDASKRÁ. Arvid Frihagen: Forvaltningsrett. Bind II: Saksbehandling. 5. útgáfa. Bergen 1992. HEIMILDASKRÁ Alþingistíðindi. Arvid Frihagen: Forvaltningsrett. Bind II: Saksbehandling. 5. útgáfa. Bergen 1992. Arvid Frihagen: Villfarelse og ugyldighet i forvaltningsretten. Osló 1966. Aslak Syse: Materielle

Læs mere

AUGLÝSING. um samning við Grænland/Danmörku um gagnkvæmar veiðar á úthafskarfa í fiskveiðilögsögu Íslands og Grænlands á árinu 2003.

AUGLÝSING. um samning við Grænland/Danmörku um gagnkvæmar veiðar á úthafskarfa í fiskveiðilögsögu Íslands og Grænlands á árinu 2003. 545 AUGLÝSING um samning við Grænland/Danmörku um gagnkvæmar veiðar á úthafskarfa í fiskveiðilögsögu Íslands og Grænlands á árinu. Hinn 30. apríl og 1. maí var með bréfaskiptum í Reykjavík og Nuuk gengið

Læs mere

6.5.2 Útgáfa 1.2 Dags Frágangur handlista. Leiðbeiningar. Leiðbeiningar. Mannvirkjastofnun. Í grein í byggingarreglugerð segir:

6.5.2 Útgáfa 1.2 Dags Frágangur handlista. Leiðbeiningar. Leiðbeiningar. Mannvirkjastofnun. Í grein í byggingarreglugerð segir: . gr. byggingarreglugerðar, nr. 112/2012, sbr. rgl. nr. 1173/2012, 350/2013, 280/2014, 360/2016 og 666/2016 Lög um mannvirki, nr. 160/2010 Frágangur handlista Í grein í byggingarreglugerð segir: Handlistar

Læs mere

Lærervejledninger LIVSSTIL. Í þemanu er m.a. unnið með orðaforða: Hugmyndir að kveikju:

Lærervejledninger LIVSSTIL. Í þemanu er m.a. unnið með orðaforða: Hugmyndir að kveikju: Í þemanu er m.a. unnið með orðaforða: tengdan lífsstíl um neyslu ungs fólks á Norðurlöndum um ofnotkun á hreinlætisvörum og orku Hugmyndir að kveikju: Umræður um neyslu ungs fólks í dag. Fjallað um myndina

Læs mere

Gólfhitagrind FHF. Hægt er að stýra hverjum loka með vaxmótorum, sem síðan er stjórnað af hitastilli í viðkomandi rými.

Gólfhitagrind FHF. Hægt er að stýra hverjum loka með vaxmótorum, sem síðan er stjórnað af hitastilli í viðkomandi rými. Notkun FHF gólfhitagrindin er notuð til að stjórna vatnsrennsli í gólfhitakerfum. Hvert rör í kerfinu er tengt gólfhitagrindinni sem gerir kleift að stjórna vatnsrennsli í hverri rás og hita í hverju rými

Læs mere

AUGLÝSING um samkomulag milli Íslands og Danmerkur um flugumferðarþjónustu í hluta af loftrými Grænlands.

AUGLÝSING um samkomulag milli Íslands og Danmerkur um flugumferðarþjónustu í hluta af loftrými Grænlands. S 5-4 1 S 5-4 Stjórnartíðindi C-deild, Nr. 19/1975 AUGLÝSING um samkomulag milli Íslands og Danmerkur um flugumferðarþjónustu í hluta af loftrými Grænlands. Með orðsendingaskiptum í Reykjavík í dag var

Læs mere

Um nýtingu fiskistofna og töku gjalds fyrir nýtingu þeirra. 1. Viðfangsefnið

Um nýtingu fiskistofna og töku gjalds fyrir nýtingu þeirra. 1. Viðfangsefnið . Um nýtingu fiskistofna og töku gjalds fyrir nýtingu þeirra 1. Viðfangsefnið Með munnlegri beiðni í október 1998 fór auðlindanefnd, sem kjörin var á Alþingi 5. júní 1998 í framhaldi af þingsályktun frá

Læs mere

Efni: Umsögn Lyfjastofnunar um frumvarp frumvarp til laga um lyfjalög (heildarlög, EES-reglur), 677. mál.

Efni: Umsögn Lyfjastofnunar um frumvarp frumvarp til laga um lyfjalög (heildarlög, EES-reglur), 677. mál. Nefndasvið Alþingis Velferðarnefnd 150 Reykjavík Reykjavík, 6.7.2016 Tilvísun: 0.5.1.2 / Málsnúmer: 2016050258 Efni: Umsögn Lyfjastofnunar um frumvarp frumvarp til laga um lyfjalög (heildarlög, EES-reglur),

Læs mere

Nd. 230. Frumvarp til laga [127. mál]

Nd. 230. Frumvarp til laga [127. mál] Nd. 230. Frumvarp til laga [127. mál] um heimild fyrir ríkisstjórnina til þess að staðfesta fyrir Íslands hönd samning milli Íslands, Danmerkur, Finnlands, Noregs og Svíþjóðar um félagslegt öryggi. (Lagt

Læs mere

Umsögn um frumvarp um náttúrupassa

Umsögn um frumvarp um náttúrupassa Aagot Vigdís Óskarsdóttir lögfræðingur1 Umsögn um frumvarp um náttúrupassa sem lagt var fram á Alþingi á 144. löggjafarþingi 2014-2015, 455. mál, þskj. 699. 1 Inngangur Frumvarp til laga sem kveður á um

Læs mere

Kökur, Flekar,Lengjur

Kökur, Flekar,Lengjur Kökur, Flekar,Lengjur Qimiq vörurnar eru unnar úr úrvals Austurísku hráefni. Q003301 Qimiq Profi Whip 1 kg (12) Q000114 Qimiq Base 1 kg (12) Q000115 Qimiq Sauce base 1 kg (12) Qimiq Whip Notið QimiQ Whip

Læs mere

START. Spil og leg. Start Spil og leg Námsgagnastofnun 2011 9942

START. Spil og leg. Start Spil og leg Námsgagnastofnun 2011 9942 START Spil og leg 1 Spil og leg 1 Hvem er jeg? Hvad hedder du? Læsebog side 3 Opgavebog side Tegund: Samtals- og hreyfileikur Form: Hópleikur Markmið: Að læra að kynna sig. Undirbúningur: Finna bolta eða

Læs mere

Kjarasamningar í Danmörku

Kjarasamningar í Danmörku Kjarasamningar í Danmörku Allan Lyngsø Madsen Aðalhagfræðingur Yfirlit 1. Undirbúningur 2. Félagslegur og hagfræðilegur byrjunarpunktur. 3. Viðræður LO og DA 4. Ferlið á almenna markaðinum 5. Áhrif á aðra.

Læs mere

Inntak sameiginlegrar forsjár samkvæmt 28. gr. a. barnalaga nr. 76/2003 Ákvörðunartaka um málefni barns

Inntak sameiginlegrar forsjár samkvæmt 28. gr. a. barnalaga nr. 76/2003 Ákvörðunartaka um málefni barns BA ritgerð í lögfræði Inntak sameiginlegrar forsjár samkvæmt 28. gr. a. barnalaga nr. 76/2003 Ákvörðunartaka um málefni barns Hulda Magnúsdóttir Leiðbeinandi: Elísabet Gísladóttir Desember 2013 BA ritgerð

Læs mere

Eru ákvarðanir einkarekinna háskóla um réttindi og skyldur nemenda stjórnsýsla eða ákvarðanir á grundvelli einkaréttar?

Eru ákvarðanir einkarekinna háskóla um réttindi og skyldur nemenda stjórnsýsla eða ákvarðanir á grundvelli einkaréttar? Margrét Vala Kristjánsdóttir dósent við lagadeild Háskólans í Reykjavík. b 53 Eru ákvarðanir einkarekinna háskóla um réttindi og skyldur nemenda stjórnsýsla eða ákvarðanir á grundvelli einkaréttar? b 54

Læs mere

SAG 203. Nýir tímar. Saga Íslands og umheimsins frá lokum 18. aldar til árþúsundamóta. Verkefnasafn. Gunnar Karlsson Sigurður Ragnarsson

SAG 203. Nýir tímar. Saga Íslands og umheimsins frá lokum 18. aldar til árþúsundamóta. Verkefnasafn. Gunnar Karlsson Sigurður Ragnarsson SAG 203 Nýir tímar Saga Íslands og umheimsins frá lokum 18. aldar til árþúsundamóta Verkefnasafn Gunnar Karlsson Sigurður Ragnarsson Netútgáfa Mál og menning Reykjavík 2007 1 Nýir tímar. Saga Íslands og

Læs mere

Grunnnámskeið 2. Að vera í sveitarstjórn. Hlutverk og ábyrgð sveitarstjórnarmanna. Samband íslenskra sveitarfélaga

Grunnnámskeið 2. Að vera í sveitarstjórn. Hlutverk og ábyrgð sveitarstjórnarmanna. Samband íslenskra sveitarfélaga Grunnnámskeið 2 Að vera í sveitarstjórn Hlutverk og ábyrgð sveitarstjórnarmanna Samband íslenskra sveitarfélaga 2011 Námskeið fyrir sveitarstjórnarmenn - Að vera í sveitarstjórn Samband íslenskra sveitarfélaga

Læs mere

Endurskoðunarvald dómstóla á skattalöggjöf Með vísan til meginreglunnar um friðhelgi eignarréttar

Endurskoðunarvald dómstóla á skattalöggjöf Með vísan til meginreglunnar um friðhelgi eignarréttar BA-ritgerð í lögfræði Endurskoðunarvald dómstóla á skattalöggjöf Með vísan til meginreglunnar um friðhelgi eignarréttar Leifur Valentín Gunnarsson Leiðbeinandi: Arnaldur Hjartarson Júní 2015 BA-ritgerð

Læs mere

Einkaréttarlegir samningar stjórnvalda

Einkaréttarlegir samningar stjórnvalda LÖGFRÆÐISVIÐ Einkaréttarlegir samningar stjórnvalda Ritgerð til ML gráðu Nafn nemanda: Andrea Valgeirsdóttir Leiðbeinandi: Daníel Isebarn Ágústsson (Haustönn 2014) Staðfesting lokaverkefnis til ML gráðu

Læs mere

MACC ritgerð Reikningshald og endurskoðun. Þagnarskylda endurskoðenda

MACC ritgerð Reikningshald og endurskoðun. Þagnarskylda endurskoðenda MACC ritgerð Reikningshald og endurskoðun Þagnarskylda endurskoðenda með tilliti til 30. gr. laga nr. 79/2008 um löggilta endurskoðendur Jórunn K. Fjeldsted Leiðbeinandi: Þórður Reynisson, LL.M Ábyrgðarmaður:

Læs mere

Talæfingar með. Námsefni í dönsku fyrir unglingastig grunnskóla.

Talæfingar með. Námsefni í dönsku fyrir unglingastig grunnskóla. Tænk Talæfingar með Námsefni í dönsku fyrir unglingastig grunnskóla. Höfundar: Ásdís Lovísa Grétarsdóttir og Erna Jessen Teikningar: Þórey Mjallhvít Ómarsdóttir Yfirlestur og ráðgjöf: Astrid Juul Poulsen

Læs mere

Samþykkt fyrir. Vestnorrænan höfuðborgasjóð Nuuk, Reykjavíkur og Þórshafnar. Heiti og hlutverk. 1. gr.

Samþykkt fyrir. Vestnorrænan höfuðborgasjóð Nuuk, Reykjavíkur og Þórshafnar. Heiti og hlutverk. 1. gr. Samþykkt fyrir Vestnorrænan höfuðborgasjóð Nuuk, Reykjavíkur og Þórshafnar Heiti og hlutverk 1. gr. Sjóðurinn heitir Vestnorrænn höfuðborgasjóður Nuuk, Reykjavíkur og Þórshafnar. 2. gr. Hlutverk sjóðsins

Læs mere

Réttur tjónþola til endurupptöku ákvörðunar um bætur fyrir varanlegt líkamstjón

Réttur tjónþola til endurupptöku ákvörðunar um bætur fyrir varanlegt líkamstjón Fannar Freyr Ívarsson Réttur tjónþola til endurupptöku ákvörðunar um bætur fyrir varanlegt líkamstjón - BA ritgerð í lögfræði - Umsjónarkennari: Grímur Sigurðsson, LL.M., hrl. Lagadeild Háskóla Íslands

Læs mere

4 helgi eða hafnir annara ríkja. Af þessu ferðalagi skipsins leiða eðlilega fjöldamargar sjerreglur. - Til þess að hægt sje að skilja og skýra þessar

4 helgi eða hafnir annara ríkja. Af þessu ferðalagi skipsins leiða eðlilega fjöldamargar sjerreglur. - Til þess að hægt sje að skilja og skýra þessar A. Inngangur. Forsendur. I. Sjórjettur. 1. Sjórjetturinn er lögin um siglingar. Öll þau lög (í víðustu merkingu), sem eiga rætur sínar í sjerkennum siglinga, eiga eftir eðli sínu heima í sjórjettinum.

Læs mere

RLR Alþingi Erindi nr. Þ PO / )!7/ komudagur

RLR Alþingi Erindi nr. Þ PO / )!7/ komudagur RLR Alþingi Erindi nr. Þ PO / )!7/ komudagur RANNSÓKNARLÖGREGLA RÍKISINS Auöbrekka 6 Pósthólf 280 202 Kópavogur Slmi 554-4000 Fax 554-3865.ópavogi 15. mars 1996 BN/- Borist hefur til umsagnar frá allsherjamefnd

Læs mere

Gagnkvæmnisskilyrðið við skuldajöfnuð

Gagnkvæmnisskilyrðið við skuldajöfnuð Gagnkvæmnisskilyrðið við skuldajöfnuð Innan skipta og utan BA-ritgerð í lögfræði Steinunn Pálmadóttir Lagadeild Félagsvísindasvið Umsjónarkennari: Heiðar Ásberg Atlason Júní 2013 Steinunn Pálmadóttir Gagnkvæmnisskilyrðið

Læs mere

Snak med din makker Nauðsynlegt er að nemendur læri litina utan að og noti síðan samtalsæfinguna til að festa þá i minni.

Snak med din makker Nauðsynlegt er að nemendur læri litina utan að og noti síðan samtalsæfinguna til að festa þá i minni. Tøj og farver Í þemanu er fjallað um: Föt, liti og fylgihluti. Markmið er að nemendur: læri helstu liti. læri grunnorðaforða um föt. skilji þegar talað er um föt og liti á dönsku á einfaldan hátt. geti

Læs mere

Jöfn umgengni í framkvæmd

Jöfn umgengni í framkvæmd Jöfn umgengni í framkvæmd Helga Sigmundsdóttir Hrefna Friðriksdóttir Lagadeild Ritstjóri: Kristín Benediktsdóttir Rannsóknir í félagsvísindum XIV. Erindi flutt á ráðstefnu í október 2013 Reykjavík: Félagsvísindastofnun

Læs mere

The Nordic Assisted Mobility Evaluation (NAME 1.0)

The Nordic Assisted Mobility Evaluation (NAME 1.0) NAME 1.0 Handbók The Nordic Assisted Mobility Evaluation (NAME 1.0) Åse Brandt Charlotte Löfqvist John Nilsson Kersti Samuelsson Tuula Hurnasti Inga Jónsdóttir Anna-Liisa Salminen Terje Sund Susanne Iwarsson

Læs mere

Tengsl kaupmanna Almenna verslunarfélagsins og Íslendinga

Tengsl kaupmanna Almenna verslunarfélagsins og Íslendinga Hugvísindasvið Tengsl kaupmanna Almenna verslunarfélagsins og Íslendinga 1763-1774 Ritgerð til B.A.-prófs Björn Rúnar Guðmundsson Júní 2009 Háskóli Íslands Hugvísindasvið Sagnfræði Tengsl kaupmanna Almenna

Læs mere

Gestur og gestgjafi Fyrsta opinbera heimsókn forseta Íslands til Danmerkur og fyrsta heimsókn þjóðhöfðingja til Íslands

Gestur og gestgjafi Fyrsta opinbera heimsókn forseta Íslands til Danmerkur og fyrsta heimsókn þjóðhöfðingja til Íslands Hugvísindasvið Gestur og gestgjafi Fyrsta opinbera heimsókn forseta Íslands til Danmerkur og fyrsta heimsókn þjóðhöfðingja til Íslands Ritgerð til B.A.prófs Áslaug Lovísa Bílddal Gunnarsdóttir Janúar 2011

Læs mere

Forkaupsréttarsniðganga

Forkaupsréttarsniðganga Forkaupsréttarsniðganga Þorvaldur Hauksson og Helgi Áss Grétarsson Lögfræðideild Ritstjóri: Helgi Áss Grétarsson Rannsóknir í félagsvísindum XVI. Erindi flutt á ráðstefnu í október 2015 Reykjavík: Félagsvísindastofnun

Læs mere

Dómaraheimild. Rök með og á móti. Heimild til að dæma sameiginlega forsjá. Lúðvík Börkur Jónsson Formaður Félags um foreldrajafnrétti

Dómaraheimild. Rök með og á móti. Heimild til að dæma sameiginlega forsjá. Lúðvík Börkur Jónsson Formaður Félags um foreldrajafnrétti Dómaraheimild Heimild til að dæma sameiginlega forsjá Rök með og á móti Lúðvík Börkur Jónsson Formaður Félags um foreldrajafnrétti Maí 2008 Efnisatriði 1. Inngangur... 2 2. Nefndarálit allsherjarnefndar

Læs mere

SKÝRSLA LAGASTOFNUNAR UM MINNIHLUTAVERND Í HLUTAFÉLÖGUM OG EINKAHLUTAFÉLÖGUM 30. SEPTEMBER 2009

SKÝRSLA LAGASTOFNUNAR UM MINNIHLUTAVERND Í HLUTAFÉLÖGUM OG EINKAHLUTAFÉLÖGUM 30. SEPTEMBER 2009 SKÝRSLA LAGASTOFNUNAR UM MINNIHLUTAVERND Í HLUTAFÉLÖGUM OG EINKAHLUTAFÉLÖGUM 30. SEPTEMBER 2009 Skammstafanir sænsku ehfl. aktiebolagslag nr. 551/2005 norsku ehfl. lov om allmennaksjeselskaper nr. 45/1997

Læs mere

Barn gefur barns svör Beiting 1. mgr gr. hgl. vegna kynferðisbrota gegn börnum - BA ritgerð í lögfræði - Inga Skarphéðinsdóttir

Barn gefur barns svör Beiting 1. mgr gr. hgl. vegna kynferðisbrota gegn börnum - BA ritgerð í lögfræði - Inga Skarphéðinsdóttir Barn gefur barns svör Beiting 1. mgr. 194. gr. hgl. vegna kynferðisbrota gegn börnum - BA ritgerð í lögfræði - Inga Skarphéðinsdóttir Lagadeild Félagsvísindasvið Umsjónarkennari: Ásta Stefánsdóttir Júní

Læs mere

E"irgjöf skulda og ýmis álitamál því tengd námskeið hjá FEL 6. apríl, 2009, kl Fyrir þig Il fróðleiks

Eirgjöf skulda og ýmis álitamál því tengd námskeið hjá FEL 6. apríl, 2009, kl Fyrir þig Il fróðleiks E"irgjöf skulda og ýmis álitamál því tengd námskeið hjá FEL 6. apríl, 2009, kl. 13-16 Fyrir þig Il fróðleiks Ásmundur G. Vilhjálmsson SkaOalögfræðingur Inngangur Við e"irgjöf kröfu þarf skuldari ekki að

Læs mere

Upphaf lútherskrar siðbótar í helgihaldi á Íslandi

Upphaf lútherskrar siðbótar í helgihaldi á Íslandi Hugvísindasvið Upphaf lútherskrar siðbótar í helgihaldi á Íslandi Þýðing Gissurar Einarssonar á messu- og predikunarákvæðum kirkjuordinansíu Kristjáns 3. Ritgerð til MA-prófs í guðfræði Þorgeir Arason

Læs mere

Alþingi j Erindinr.Þ / 3 / / / s~3? komudagur

Alþingi j Erindinr.Þ / 3 / / / s~3? komudagur Alþingi j Erindinr.Þ / 3 / / / s~3? komudagur Félag löggiltra endurskobenda Reykjavík 25. apríl 2005 Tilv. FLE 19-2005 Nefndasvið Alþingis Efnahags- og viðskiptanefnd c/o Stefán Árni Auðólfsson, nefndarritari

Læs mere

Framfærsluskyldur foreldra Meðlagskerfi Norðurlanda

Framfærsluskyldur foreldra Meðlagskerfi Norðurlanda Meðlagskerfi Norðurlanda Guðný Björk Eydal Hrefna Friðriksdóttir Félagsráðgjafardeild Ritstjóri: Halldór S. Guðmundsson Rannsóknir í félagsvísindum XI. Erindi flutt á ráðstefnu í október 2010 Ritrýnd grein

Læs mere

Aðild að málum á sviði opinbers markaðseftirlits

Aðild að málum á sviði opinbers markaðseftirlits Aðild að málum á sviði opinbers markaðseftirlits -Meistararitgerð til Mag. jur. prófs í lögfræði - Inga Helga Sveinsdóttir Lagadeild Félagsvísindasvið Umsjónarkennari: Kristín Benediktsdóttir hdl. September

Læs mere

Þegar Lærði skólinn í Reykjavík varð að máladeild

Þegar Lærði skólinn í Reykjavík varð að máladeild Tímarit um raunvísindi og stærðfræði 2. árg. 2. hefti 2004 raust.is/2004/2/03 Þegar Lærði skólinn í Reykjavík varð að máladeild Kristín Bjarnadóttir Kennaraháskóla Íslands Vefútgáfa: 30. desember 2004

Læs mere

Leyfileg mörk neyðarvarnar samkvæmt 12. gr. laga nr. 19/ BA-ritgerð í lögfræði - Kristjana Pálsdóttir

Leyfileg mörk neyðarvarnar samkvæmt 12. gr. laga nr. 19/ BA-ritgerð í lögfræði - Kristjana Pálsdóttir Leyfileg mörk neyðarvarnar samkvæmt 12. gr. laga nr. 19/1940 - BA-ritgerð í lögfræði - Kristjana Pálsdóttir Lagadeild Félagsvísindasvið Umsjónarkennari: Kjartan Ólafsson Júní 2013 Kristjana Pálsdóttir

Læs mere

Upplýsingaskylda gagnvart ábyrgðarmönnum byggð á réttarvenju

Upplýsingaskylda gagnvart ábyrgðarmönnum byggð á réttarvenju Upplýsingaskylda gagnvart ábyrgðarmönnum byggð á réttarvenju -BA ritgerð í lögfræði - Sævar Jens Hafberg Lagadeild Félagsvísindasvið Umsjónarkennari: Hafsteinn Dan Kristjánsson Apríl 2011 0 EFNISYFIRLIT

Læs mere

Kröfusamlag stefnanda og gagnkröfur stefnda samkvæmt 27. og 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála

Kröfusamlag stefnanda og gagnkröfur stefnda samkvæmt 27. og 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála BA-ritgerð í lögfræði Kröfusamlag stefnanda og gagnkröfur stefnda samkvæmt 27. og 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála Árni Páll Jónsson Ari Karlsson Júní 2014 BA-ritgerð í lögfræði Kröfusamlag

Læs mere

EKKO. Samtaleøvelser NÁMSGAGNASTOFNUN 09850

EKKO. Samtaleøvelser NÁMSGAGNASTOFNUN 09850 EKKO NÁMSGAGNASTOFNUN 09850 EKKO SAMTALSÆFINGAR Höfundar: Ásdís Lovísa Grétarsdóttir og Erna Jessen Teikningar: Böðvar Leós Ritstjórn: Ellen Klara Eyjólfsdóttir Útlit og umbrot: NÁMSGAGNASTOFNUN Námsgagnastofnun

Læs mere

sþ. 562. Tillaga til þingsályktunar [265. mál]

sþ. 562. Tillaga til þingsályktunar [265. mál] sþ. 562. Tillaga til þingsályktunar [265. mál] um staðfestingu fjögurra Norðurlandasamninga um vinnumarkaðsmál og viðurkenningu starfsréttinda. (Lögð fyrir Alþingi á 104. löggjafarþingi 1981-82.) Alþingi

Læs mere

Klart språk i Norden. Islandsk klarsprog som forskningsområde. Kilde: Klart språk i Norden, 2014, s

Klart språk i Norden. Islandsk klarsprog som forskningsområde. Kilde: Klart språk i Norden, 2014, s Klart språk i Norden Titel: Forfatter: Islandsk klarsprog som forskningsområde Ari Páll Kristinsson Kilde: Klart språk i Norden, 2014, s. 41-44 URL: http://ojs.statsbiblioteket.dk/index.php/ksn/issue/archive

Læs mere

SMART. Spil og leg. Smart Spil og leg Námsgagnastofnun 2011 9942

SMART. Spil og leg. Smart Spil og leg Námsgagnastofnun 2011 9942 SMART Spil og leg 1 Spil og leg 1 Tallene Tæl til hundrede Læsebog side 7 Opgavebog side 11 Tegund: Hermileikur Form: Hópleikur Markmið: Hlusta og einbeita sér. Að æfa tugina. Undirbúningur: 1. Nemendur

Læs mere

EKKO NÁMSGAGNASTOFNUN 09850

EKKO NÁMSGAGNASTOFNUN 09850 EKKO NÁMSGAGNASTOFNUN 09850 EKKO MÁLNOTKUNARÆFINGAR Höfundar: Ásdís Lovísa Grétarsdóttir og Erna Jessen Teikningar: Böðvar Leós Ritstjórn: Ellen Klara Eyjólfsdóttir Útlit og umbrot: NÁMSGAGNASTOFNUN Námsgagnastofnun

Læs mere

Þjóðsagnamyndir Ásgríms Jónssonar

Þjóðsagnamyndir Ásgríms Jónssonar Hugvísindasvið Þjóðsagnamyndir Ásgríms Jónssonar Orðræðan um þjóðerni og myndlist Ritgerð til B.A.-prófs í listfræði Guðrún Lilja K varan Júní 2013 Háskóli Íslands Íslensku- og menningardeild Listfræði

Læs mere

Már Jónsson. Fjárreiður hjóna á 17. og 18. öld

Már Jónsson. Fjárreiður hjóna á 17. og 18. öld Már Jónsson Fjárreiður hjóna á 17. og 18. öld Í kaupmála hjónaefnanna Ketils Vermundssonar og Salvarar Jónsdóttur, sem gerður var í Efranesi í Borgarfirði árið 1655, birtist þaulhugsað kerfi sem byggði

Læs mere

Afbrot barna. Samspil barnaverndar- og refsivörslukerfisins -Meistararitgerð til Mag. jur. prófs í lögfræði - Anna María Káradóttir

Afbrot barna. Samspil barnaverndar- og refsivörslukerfisins -Meistararitgerð til Mag. jur. prófs í lögfræði - Anna María Káradóttir Afbrot barna Samspil barnaverndar- og refsivörslukerfisins -Meistararitgerð til Mag. jur. prófs í lögfræði - Anna María Káradóttir Lagadeild Félagsvísindasvið Umsjónarkennari: Hrefna Friðriksdóttir dósent

Læs mere

Áður en farið er að vinna með kaflann er mælt með að tölurnar verði rifjaðar upp þar sem tölur koma við sögu í umfjöllun um t.d. verð og stærðir.

Áður en farið er að vinna með kaflann er mælt með að tölurnar verði rifjaðar upp þar sem tölur koma við sögu í umfjöllun um t.d. verð og stærðir. Tøj og tilbehør Í þemanu er fjallað um: mismunandi tegundir af fötum og fylgihlutum. hvað er í snyrtitöskunni. föt og tísku frá mismunandi tímabilum. stuttar fréttir og staðreyndir sem tengjast fötum.

Læs mere

HJÁLPARSKYLDA 221. GR. ALMENNRA HEGNINGARLAGA

HJÁLPARSKYLDA 221. GR. ALMENNRA HEGNINGARLAGA HJÁLPARSKYLDA 221. GR. ALMENNRA HEGNINGARLAGA Agnes Eir Önundardóttir 2013 BA í lögfræði Höfundur: Agnes Eir Önundardóttir Kennitala: 140689-3359 Leiðbeinandi: Svala Ísfeld Ólafsdóttir dósent Lagadeild

Læs mere

U n d e r v i s n i n g s p l a n i d a n s k 2 0 3 Gem denne plan! Her er mange nyttige oplysninger til dig om dit studie i dansk.

U n d e r v i s n i n g s p l a n i d a n s k 2 0 3 Gem denne plan! Her er mange nyttige oplysninger til dig om dit studie i dansk. U n d e r v i s n i n g s p l a n i d a n s k 2 0 3 Gem denne plan! Her er mange nyttige oplysninger til dig om dit studie i dansk. Lærer: Jette Dige Pedersen Undervisningsmateriale: 1. Danmarks mosaik

Læs mere

Casus mixtus cum culpa

Casus mixtus cum culpa Freyr Snæbjörnsson Casus mixtus cum culpa - BA ritgerð í lögfræði Umsjónarkennari: Heiðar Ásberg Atlason, LL.M., hrl. Lagadeild Háskóla Íslands Júní 2012 EFNISYFIRLIT 1 Inngangur... 3 2 Réttarsöguleg

Læs mere

Lokaverkefni til BS gráðu í viðskiptalögfræði Haust 2010

Lokaverkefni til BS gráðu í viðskiptalögfræði Haust 2010 Lokaverkefni til BS gráðu í viðskiptalögfræði Haust 2010 Standast þær greinar laga um ráðherraábyrgð sem fyrrverandi forsætisráðherra, Geir Hilmari Haarde, er gert að sök að hafa brotið gegn, kröfur um

Læs mere

Fluer i hovedet. Sammenligning af danske og islandske idiomer. Björg Ólínudóttir 16 MÁLFRÍÐUR. Hvad forstår vi ved idiomer?

Fluer i hovedet. Sammenligning af danske og islandske idiomer. Björg Ólínudóttir 16 MÁLFRÍÐUR. Hvad forstår vi ved idiomer? 16 MÁLFRÍÐUR Björg Ólínudóttir Fluer i hovedet Sammenligning af danske og islandske idiomer Björg Ólínudóttir Björg Ólínudóttir er kennari í dönsku við Menntaskólann við Sund og Iðnskólann í Hafnarfirði.

Læs mere

Opinber útboð, samkeppni og samkeppnishindranir

Opinber útboð, samkeppni og samkeppnishindranir Miðvikudagur 23. desember 2009 Álit nr. 4/2009 Opinber útboð, samkeppni og samkeppnishindranir Gátlisti til að forðast ólögmætar samkeppnishindranir I. Málsmeðferð Samkeppniseftirlitið hefur látið sig

Læs mere

sþ. 52. Tillaga til þingsályktunar [52. mál]

sþ. 52. Tillaga til þingsályktunar [52. mál] sþ. 52. Tillaga til þingsályktunar [52. mál] um mótmæli gegn kjarnorkuendurvinnslustöðinni í Dounreay. Flm.: Hjörleifur Guttormsson, Kristín Einarsdóttir, Árni Gunnarsson, Júlíus Sólnes, Páll Pétursson,

Læs mere

05 / MÁLTAKA ANNARS TUNGUMÁLS 14 / FJÓRAR AÐFERÐIR SEM NOTA MÁ TIL AÐ SAFNA GÖGNUM 16 / LISTAR - SKRÁNINGARBLAÐ - EINSTAKLINGSÁÆTLUN

05 / MÁLTAKA ANNARS TUNGUMÁLS 14 / FJÓRAR AÐFERÐIR SEM NOTA MÁ TIL AÐ SAFNA GÖGNUM 16 / LISTAR - SKRÁNINGARBLAÐ - EINSTAKLINGSÁÆTLUN EFNISYFIRLIT 03 / INNGANGUR 04 / EFNI HANDBÓKAR 05 / MÁLTAKA ANNARS TUNGUMÁLS 08 / MATSAÐFERÐIR 10 / HVAÐ - HVERNIG 11 / MÓDEL 14 / FJÓRAR AÐFERÐIR SEM NOTA MÁ TIL AÐ SAFNA GÖGNUM 16 / LISTAR - SKRÁNINGARBLAÐ

Læs mere

Commissions Papiirer til Jnstr. 7 de Post. Jndkom d. 20 de Martii 1771. 1 Þorgrímur Þorláksson, múrarameistari Elliðavatni.

Commissions Papiirer til Jnstr. 7 de Post. Jndkom d. 20 de Martii 1771. 1 Þorgrímur Þorláksson, múrarameistari Elliðavatni. Bréf Bjarna Pálssonar landlæknis til Landsnefnarinnar fyrri um meðöl gegn fjárpestinni, 14.03.1771. Lit. GG. ÞÍ. Skjalasafn rentukammers. B4/1, örk 22. (Ind. Ref. 2. Nor. B. nr. 391) Commissions Papiirer

Læs mere

Fylgiseðill. Upplýsingar um Ultracortenol augnsmyrsli 5 mg/g

Fylgiseðill. Upplýsingar um Ultracortenol augnsmyrsli 5 mg/g Fylgiseðill Upplýsingar um Ultracortenol augnsmyrsli 5 mg/g Lesið fylgiseðilinn vandlega áður en byrjað er að nota lyfið. - Geymið fylgiseðilinn. Nauðsynlegt getur verið að lesa hann síðar. - Leitið til

Læs mere

Verndarblaðið. Um afbrot, fanga og fangelsismál 43. árg. 2015

Verndarblaðið. Um afbrot, fanga og fangelsismál 43. árg. 2015 Verndarblaðið Um afbrot, fanga og fangelsismál 43. árg. 2015 Stuðningsfélagi eftir afplánun Fangar með þroskahömlun Gamlir menn í fangelsi Raddir fanga Íslenskar fangelsisbókmenntir Fagnaðarefni Verndarblaðið

Læs mere

MÓTUM FRAMTÍÐ ÞJÓNUSTA VIÐ FÖTLUÐ BÖRN OG FULLORÐNA TRAUST SVEIGJANLEIKI ÞRÓUN Stoðþjónusta við 18 ára og eldri

MÓTUM FRAMTÍÐ ÞJÓNUSTA VIÐ FÖTLUÐ BÖRN OG FULLORÐNA TRAUST SVEIGJANLEIKI ÞRÓUN Stoðþjónusta við 18 ára og eldri MÓTUM FRAMTÍÐ ÞJÓNUSTA VIÐ FÖTLUÐ BÖRN OG FULLORÐNA 2007-2016 TRAUST SVEIGJANLEIKI ÞRÓUN 11.8 Stoðþjónusta við 18 ára og eldri Starfsmarkmið 9, leið d STARF NEFNDAR UM NOTENDASTÝRÐA ÞJÓNUSTU ÁFANGASKÝRSLA

Læs mere

2. tölublað, 12. árgangur. Nóvember 2016 FRÍMÚRARINN. Fréttablað Frímúrarareglunnar á Íslandi S U B S PE C I E Æ TE RN I TA TI S

2. tölublað, 12. árgangur. Nóvember 2016 FRÍMÚRARINN. Fréttablað Frímúrarareglunnar á Íslandi S U B S PE C I E Æ TE RN I TA TI S 2. tölublað, 12. árgangur. Nóvember 2016 FRÍMÚRARINN Fréttablað Frímúrarareglunnar á Íslandi S U B S PE C I E Æ TE RN I TA TI S 2 FRÍMÚRARINN FRÍMÚRARINN Útgefandi Frímúrarareglan á Íslandi Skúlagötu 53-55,

Læs mere

Sjónræn áhrif. Búrfellslundur. Vindmyllur í Rangárþingi ytra og Skeiða- og Gnúpverjahreppi

Sjónræn áhrif. Búrfellslundur. Vindmyllur í Rangárþingi ytra og Skeiða- og Gnúpverjahreppi LV-2016-044 Sjónræn áhrif. Búrfellslundur. Vindmyllur í Rangárþingi ytra og Skeiða- og Gnúpverjahreppi Endurbætt útgáfa af skýrslu nr. LV-2015-089 Skýrsla nr. LV-2016-044 Sjónræn áhrif. Búrfellslundur.

Læs mere

Alþingi Erindi nn Þ I3S/ komudagur

Alþingi Erindi nn Þ I3S/ komudagur Alþingi Erindi nn Þ I3S/ komudagur 13.2. 2 12. Febrúar 2008 Eftirfarandi er athugasemd Félags geislafræðinga vegna Frumvarps til laga um breytingu á ýmsum lögum vegan flutnings á útgáfu starfsleyfa til

Læs mere

KONUR SENDIÐ OSS ÚRVAL... Framlag kvenna til iðnsýninganna í Reykjavík 1883 og 1911

KONUR SENDIÐ OSS ÚRVAL... Framlag kvenna til iðnsýninganna í Reykjavík 1883 og 1911 KONUR SENDIÐ OSS ÚRVAL... Framlag kvenna til iðnsýninganna í Reykjavík 1883 og 1911 Áslaug Sverrisdóttir Eftirfarandi erindi má rekja til doktorsritgerðar í hugmyndasögu sem höfundur varði við Háskóla

Læs mere

Þróun löggjafar um fæðingarorlof á Norðurlöndum og reynsla þjóðanna

Þróun löggjafar um fæðingarorlof á Norðurlöndum og reynsla þjóðanna Þróun löggjafar um fæðingarorlof á Norðurlöndum og reynsla þjóðanna Fríða Rós Valdimarsdóttir Jafnréttisstofa Borgum 600 Akureyri tel: 460 6200 fax: 460 6201 email: jafnretti@jafnretti.is www.jafnretti.is

Læs mere

Hugað að klaustrinu í Þykkvabæ í Álftaveri

Hugað að klaustrinu í Þykkvabæ í Álftaveri Hugað að klaustrinu í Þykkvabæ í Álftaveri eftir Þorkel Jóhannesson & Óttar Kjartansson Inngangur Klaustur er komið úr latínu, claustrum, og merkir nánast innilokaðan stað ætlaðan til tilbeiðslu. Klaustur

Læs mere

Þorsteinn Helgason. Stórtíðinda frásögn. Heimildir og sagnaritun um Tyrkjaránið á Íslandi árið 1627

Þorsteinn Helgason. Stórtíðinda frásögn. Heimildir og sagnaritun um Tyrkjaránið á Íslandi árið 1627 Þorsteinn Helgason Stórtíðinda frásögn Heimildir og sagnaritun um Tyrkjaránið á Íslandi árið 1627 Magistersritgerð í sagnfræði við Háskóla Íslands Haustið 1996 Umsjón Anna Agnarsdóttir 1 Formáli Ritgerðin,

Læs mere

Islands Juridisk Nationalrapport Ragnheiður Snorradóttir 1

Islands Juridisk Nationalrapport Ragnheiður Snorradóttir 1 1 Islands Juridisk Nationalrapport Ragnheiður Snorradóttir 1 1. En kort sammenfatning vedrørende kommunernes ret til pålægning af skat. Den første januar 2004 fandes der 105 kommuner i Island. Kommunerne

Læs mere

Skjalasafn amtmanns yfir landinu öllu

Skjalasafn amtmanns yfir landinu öllu Nanna Þorbjörg Lárusdóttir Skjalasafn amtmanns yfir landinu öllu 1688-1770 Embættið og uppbygging skjalasafnsins Rit Þjóðskjalasafns Íslands Rannsóknir á skjölum og skjalasöfnum NÝSKÖPUNARSJÓÐUR NÁMSMANNA

Læs mere

Áfangaskýrsla til dómsmálaráðherra

Áfangaskýrsla til dómsmálaráðherra . Forsjárnefnd Dögg Pálsdóttir Oddný Vilhjálmsdóttir Ólafur Þ. Stephensen Áfangaskýrsla til dómsmálaráðherra.......... Júní 1999 Efnisyfirlit Efnisyfirlit... 1 Inngangur... 3 Samningur Sameinuðu þjóðanna

Læs mere

glimrende lærervejledninger

glimrende lærervejledninger Arnbjörg Eiðsdóttir Kristín Jóhannesdóttir glimrende lærervejledninger Kennsluleiðbeiningar með Glimrende, Glimrende opgaver og hlustunarefni, ásamt svörum við verkefnum í vinnubók Efnisyfirlit Glimrende

Læs mere

Nýtt. 11 umsóknir. Nýir stjórnendur í GSS. Kaffi, konfekt og klarinettur. Hvorfor leger lærere ikke gemmeleg? Fordi ingen ville lede efter dem.

Nýtt. 11 umsóknir. Nýir stjórnendur í GSS. Kaffi, konfekt og klarinettur. Hvorfor leger lærere ikke gemmeleg? Fordi ingen ville lede efter dem. Veffang: www.snaefellingar.is Netfang: frettir snaefellingar.is SÉRRIT - 28. tbl. 23. árg. 11. ágúst 2016 Stykkishólms - Póstinum er dreift ókeypis í Stykkishólmi og Helgafellssveit og liggur frammi í

Læs mere

5.2.5 Reglugerð nr. 801/1999 um losunarmörk, umhverfismörk og gæðamarkmið fyrir losun á kvikasilfri í yfirborðsvatn frá atvinnurekstri sem stundar

5.2.5 Reglugerð nr. 801/1999 um losunarmörk, umhverfismörk og gæðamarkmið fyrir losun á kvikasilfri í yfirborðsvatn frá atvinnurekstri sem stundar Efnisyfirlit. 1.0 Inngangur... 3 1.1 Almennt... 3 1.2 Afmörkun ritgerðarefnis og umfjöllunarefni... 4 1.3 Fræðikerfi lögfræðinnar... 6 2.0 Umhverfisvernd... 8 2.1 Almennt... 8 2.2 Réttarheimildir... 9

Læs mere

SAMBAND ISLENSKRA VIÐSKIPTABANKA

SAMBAND ISLENSKRA VIÐSKIPTABANKA SAMBAND ISLENSKRA VIÐSKIPTABANKA Islándska Bankföreningen Bankers' Association of lceland Alþingi, Reykjavík, 1. febrúar 1996 Alþingi efiiahags- og viðskiptanefiid, /9 ( 0 -* jo Þórshamri v. Templarasund,

Læs mere

Leiðbeiningar gr. byggingarreglugerðar, nr. 112/2012, sbr. rgl. nr. 1173/2012, 350/2013, 280/2014 og 360/2016

Leiðbeiningar gr. byggingarreglugerðar, nr. 112/2012, sbr. rgl. nr. 1173/2012, 350/2013, 280/2014 og 360/2016 6.4.2 6.4.2. gr. byggingarreglugerðar, nr. 112/2012, sbr. rgl. nr. 1173/2012, 350/2013, 280/2014 og 360/2016 Inngangsdyr / útidyr og svala /garðdyr Lög um mannvirki, nr. 160/2010 Í grein 6.4.2 í byggingarreglugerð

Læs mere

Við Kárahnjúka og önnur kennileiti

Við Kárahnjúka og önnur kennileiti Við Kárahnjúka og önnur kennileiti Bók þessi er gefin út í 250 eintökum. Matthías Johannessen Við Kárahnjúka og önnur kennileiti Helgispjall ÁRVAKUR HF. Við Kárahnjúka og önnur kennileiti - Helgispjall

Læs mere

Saman gegn sóun. Drög að almennri stefnu um úrgangsforvarnir

Saman gegn sóun. Drög að almennri stefnu um úrgangsforvarnir Saman gegn sóun Drög að almennri stefnu um úrgangsforvarnir 2015-2026 Stefna umhverfis og auðlindaráðherra til næstu 12 ára. Níu áhersluflokkar í brennidepli. Áhersla lögð á nægjusemi, að nýta betur og

Læs mere

EFNISYFIRLIT 1. Inngangur Réttarsvið nábýlisréttar Norænn réttur Meginreglur í íslenskum nábýlisrétti...

EFNISYFIRLIT 1. Inngangur Réttarsvið nábýlisréttar Norænn réttur Meginreglur í íslenskum nábýlisrétti... EFNISYFIRLIT 1. Inngangur... 4 2. Réttarsvið nábýlisréttar... 6 2.1 Inntak eignaréttar og tengsl eignaréttar við nábýlisrétt... 6 2.2 Inntak nábýlisréttar... 8 2.2.1 Hugtakið fasteign í skilningi nábýlisréttar...

Læs mere

Íþyngjandi séríslensk ákvæði laga og reglna á fjármálamarkaði. Október 2014

Íþyngjandi séríslensk ákvæði laga og reglna á fjármálamarkaði. Október 2014 Íþyngjandi séríslensk ákvæði laga og reglna á fjármálamarkaði Október 2014 Íþyngjandi séríslensk ákvæði laga og reglna á fjármálamarkaði Útgefandi: Samtök fjármálafyrirtækja Hönnun: Grafík - Hönnun & framleiðsla

Læs mere

Ætli menn þyrftu ekki að byrja á að bæta smekk sinn?

Ætli menn þyrftu ekki að byrja á að bæta smekk sinn? Hugvísindasvið Ætli menn þyrftu ekki að byrja á að bæta smekk sinn? Viðreisn garðræktar á síðari hluta 18. aldar Ritgerð til M.A.-prófs Jóhanna Þ. Guðmundsdóttir Maí 2012 Háskóli Íslands Hugvísindasvið

Læs mere

Íslenskir sauðfjárbændur. framleiða meira. 10. tölublað 2009 Fimmtudagur 28. maí Blað nr. 305 Upplag

Íslenskir sauðfjárbændur. framleiða meira. 10. tölublað 2009 Fimmtudagur 28. maí Blað nr. 305 Upplag 7 Mun beita mér áfram gegn aðild að Evrópusambandinu 10 Íslenskir sauðfjárbændur eiga að framleiða meira 12 Menn verða að fá umbun fyrir framleiðsluna Tillaga Össurar Skarphéðinssonar utanríkisráðherra

Læs mere

Fylgiseðill: Upplýsingar fyrir notanda lyfsins. Nicotinell Mint 2 mg, munnsogstöflur. Nikótín

Fylgiseðill: Upplýsingar fyrir notanda lyfsins. Nicotinell Mint 2 mg, munnsogstöflur. Nikótín Fylgiseðill: Upplýsingar fyrir notanda lyfsins Nicotinell Mint 2 mg, munnsogstöflur Nikótín Lesið allan fylgiseðilinn vandlega áður en byrjað er að nota lyfið. Í honum eru mikilvægar upplýsingar. Alltaf

Læs mere

Þegar myndirnar í Ljós myndasafni

Þegar myndirnar í Ljós myndasafni Við Akranes æpti hann: Stopp! Ágrip að upphafi flugsögu Akraness Magnús Þór Hafsteinsson. Þegar myndirnar í Ljós myndasafni Akraness eru skoð að ar á netinu finnur maður oft merkilegar myndir sem kitla

Læs mere

Þrjár greinar um norðurljósaleiðangra til Íslands á árunum

Þrjár greinar um norðurljósaleiðangra til Íslands á árunum Þrjár greinar um norðurljósaleiðangra til Íslands á árunum 1883-1910 Sameiginlegur formáli Hér verður ekki farið mikið út í eðli norðurljósa almennt eða sögu rannsókna á þeim. Margar bækur eru til um þau

Læs mere

Forskellige oversættelser af Den grimme ælling

Forskellige oversættelser af Den grimme ælling Háskóli Íslands Hugvísindasvið Danska Forskellige oversættelser af Den grimme ælling Ritgerð til BA-prófs í dönsku Anna Margrét Wernersdóttir Kt.: 210860-5769 Leiðbeinandi: Þórhildur Oddsdóttir September

Læs mere

Stuðningur við dönskukennslu Danskt íslenskt samstarfsverkefni

Stuðningur við dönskukennslu Danskt íslenskt samstarfsverkefni SKÓLAÞRÓUNARSVIÐ KENNARADEILDAR HA Þingvallastræti 23, 600 Akureyri Stuðningur við dönskukennslu Danskt íslenskt samstarfsverkefni 2003 2006. Úttekt Birna María Svanbjörnsdóttir María Steingrímsdóttir

Læs mere

Jón Ólafsson úr Grunnavík

Jón Ólafsson úr Grunnavík Ársrit Sögufélags Ísfirðinga, 52. ár, 2012 Ritstjórar: Jón Þ. Þór og Veturliði Óskarsson VETURLIÐI ÓSKARSSON Jón Ólafsson úr Grunnavík Fyrirmynd Halldórs Laxness að sögupersónunni Jón Guðmundsson frá Grindavík

Læs mere

Bakrunnur verksins og meginþættir þess

Bakrunnur verksins og meginþættir þess Var Sókrates írónisti? Í ritgerð sinni, Um hugtakið írónía með samfelldri hliðsjón af Sókratesi (Om Begrebet Ironi med stadigt Hensyn til Socrates), fullyrðir danski heimspekingurinn Søren Aabye Kierkegaard

Læs mere

Skal vi snakke sammen?

Skal vi snakke sammen? Skal vi snakke sammen? Kennsluefni í dönsku fyrir nemendur á miðstigi Katrín Hallgrímsdóttir Lokaverkefni B.Ed.-prófs Kennaradeild Skal vi snakke sammen? Kennsluefni í dönsku fyrir nemendur á miðstigi

Læs mere

Úttekt á samræmdu prófi í dönsku vorið Michael Dal

Úttekt á samræmdu prófi í dönsku vorið Michael Dal Úttekt á samræmdu prófi í dönsku vorið 2006 Michael Dal Reykjavík júní 2006 Michael Dal Lektor við Kennaraháskóla Íslands Úttekt á samræmdu prófi i dönsku vorið 2006 Félag dönskukennara og Kennaraháskóli

Læs mere

Frumvarp til laga. um námslán og námsstyrki. (Lagt fyrir Alþingi á 145. löggjafarþingi )

Frumvarp til laga. um námslán og námsstyrki. (Lagt fyrir Alþingi á 145. löggjafarþingi ) Þingskjal 1373 794. mál. Frumvarp til laga um námslán og námsstyrki. (Lagt fyrir Alþingi á 145. löggjafarþingi 2015 2016.) I. KAFLI Markmið. Aðstoðarhæft nám. 1. gr. Markmið. Markmið laga þessara er að

Læs mere

Jóhanna Þ. Guðmundsdóttir. Brennisteinsvinnsla í tíð Innréttinganna Kvartanir og tillögur til úrbóta

Jóhanna Þ. Guðmundsdóttir. Brennisteinsvinnsla í tíð Innréttinganna Kvartanir og tillögur til úrbóta Jóhanna Þ. Guðmundsdóttir Brennisteinsvinnsla í tíð Innréttinganna Kvartanir og tillögur til úrbóta 1. Inngangsorð Ísland hefur sjaldan borið á góma þegar rætt hefur verið um hergagnaframleiðslu. Þó má

Læs mere